Chương 1: Những vấn đề lý luận và pháp lý về hoạt động ban hành văn bản quy phạm pháp luật trong lĩnh vực giáo dục của Bộ Giáo dục và Đào tạo Chương 2: Thực trạng ban hành văn bản quy phạm pháp luật trong lĩnh vực giáo dục của Bộ Giáo dục và Đào tạo Chương 3: Giải pháp nâng cao chất lượng ban hành văn bản quy phạm pháp luật trong lĩnh vực giáo dục của Bộ Giáo dục và Đào tạo NOI DUNG CHUONG 1: NHỮNG VAN DE LÝ LUẬN VA PHÁP LY VE HOẠT DONG BAN HANH VAN BAN QUY PHAM PHAP LUAT TRONG LINH VUC GIAO DUC CUA BO GIAO DUC VA DAO TAO 1. Khai niệm van bản quy phạm pháp luật trong lĩnh vực giáo duc của Bộ Giáo dục và Đào tạo Khoản 1, Điều 2 Hiến pháp 2013 khang định: “Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của Nhân dân, do Nhân dân, vì Nhân dân.” Nhà nước pháp quyên là thiết chế của nền dân chủ, là thành quả phát triển của nhân loại. Đó là nhà nước lay nhân dân làm chủ, lấy pháp luật làm tiêu chí để quản lý xã hội. Cốt lõi của tư tưởng, quan điểm về Nhà nước pháp quyền XHCN chính là Nhà nước của dân, do dân và vì dân; Nhà nước quản lý xã hội và quản lý chính bản thân mình bằng pháp luật; không một thé chế nhà nước nao có thé đứng trên pháp luật và đứng ngoài pháp luật; mọi co quan, tổ chức, công dân phải nghiêm chỉnh chấp hành các quy định của luật pháp, mọi quyết định của cơ quan công quyền phải hợp pháp; cán Bộ, công chức thực thi công vụ phải lấy pháp luật làm chuẩn mực.
Như vậy, có thé thay pháp luật có vai trò vô cùng quan trọng, nó là công cụ để nhà nước quản lý xã hội. Trong lịch sử có ba hình thức pháp luật được các Nhà nước sử dụng là tập quán pháp, tiền lệ pháp và văn bản quy phạm pháp luật (VBQPPL). Trong đó, VBQPPL là hình thức pháp luật tiến Bộ nhất và được sử dụng rộng rãi trong hầu hết các Nhà nước hiện đại. Khái niệm “văn bản quy phạm pháp luật” được quy định lần đầu tiên trong Luật ban hành VBQPPL năm 1996; được kế thừa trong Luật ban hành VBQPPL của Hội đồng nhân dân, Uỷ ban Nhân dân năm 2004 và Luật ban hành VBQPPL năm 2008.
Theo đó, VBQPPL là văn bản do cơ quan nhà nước ban hành hoặc phối hợp ban hành theo thâm quyền, hình thức, trình tự, thủ tục quy định, trong đó có quy tắc xử sự chung, có hiệu lực băt buộc chung, được Nhà nước bảo đảm thực hiện dé điều chỉnh các quan hệ xã hội”. Xét trên tổng thé, trong thoi gian áp dụng, khái niệm này đã có tác dụng tích cực đối với hoạt động xây dựng và thi hành pháp luật ở Việt Nam. Tuy nhiên, trên thực tế, khái nệm VBQPPL lúc bây giờ vẫn còn gây ra nhiều tranh cãi, đặc biệt là việc xác định tiêu chí quy tắc xử sự chung, điều này dẫn đến nhiều văn bản trong thực tế rất khó xác định là văn bản hành chính hay văn bản quy phạm pháp luật (Các loại văn bản có thé dé dẫn đến nhầm lẫn nhất trong việc ban hành văn bản quy phạm pháp luật và văn bản hành chính thông thường gồm: Nghị quyết của Quốc hội; Nghị quyết của Uỷ ban thường vụ Quốc hội; Lệnh quyết định của Chủ tịch nước; Quyết định của Thủ tướng Chính phủ; Quyết định của Tổng kiểm toán Nhà nước; Nghị quyết của Hội đồng nhân dân các cấp và Quyết định, Chỉ thị của UBND các cấp). Việc quy định hình thức văn bản giống nhau làm cho cơ quan nhà nước mat thời gian trong việc xác định hình thức và quy trình ban hành văn bản quy phạm pháp luật và văn bản hành chính thông thường, đặc biệt là ở cấp địa phương.
Ngoài ra, các văn bản quy phạm pháp luật do các chủ thé ban hành có tên gọi giống nhau nên rat dé gây nhầm lẫn. Cùng một loại văn bản nhưng có thé được ban hành dưới hình thức văn bản quy phạm hoặc quyết định như Quyết định của Thủ tướng Chính phủ; Quyết định của Uỷ ban nhân dân các cấp. Việc quy định hình thức văn bản với tên gọi giống nhau giữa văn bản hành chính thông thường và văn bản quy phạm pháp luật cùng với quy định khái niệm văn bản quy phạm pháp luật thiếu rõ rang, dé gây nhằm lẫn dẫn đến việc tuỳ tiện trong áp dụng quy trình ban hành văn bản theo luật ban hành văn bản, gây ra khó khăn trong tuân thủ pháp luật của tổ chức, cá nhân; giảm hiệu lực và tính nghiêm minh của hệ thống pháp luật. Do đó, để khắc phục hạn chế trên, Luật ban hành VBQPPL năm 2015 định nghĩa VBQPPL như sau: “Van bản quy phạm pháp luật là văn bản có chứa ? Điều I Luật ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm 2008 3 Báo cáo đánh giá tác động dự án Luật ban hành văn bản quy phạm pháp luật 8 quy phạm pháp luật, được ban hành theo ding thẩm quyên, hình thức, trình tự, thủ tục quy định trong Luật này?” Như vậy, một văn bản chỉ được coi là VBQPPL khi thoả mãn đồng thời cả hai điều kiện về nội dung và hình thức.
Về mặt nội dung, văn bản đó phải chứa quy phạm pháp luật. Về hình thức, văn bản đó phải được ban hành đúng thẩm quyên, hình thức, trình tự, thủ tục quy định. Những điều kiện này cũng chính là đặc điểm nhận dạng một VBQPPL. Trong phạm vi nghiên cứu của đề tài về hoạt động ban hành văn bản quy phạm pháp luật trong lĩnh vực giáo dục của Bộ Giáo dục và Đào tạo, có thê hiểu “Van bản quy phạm pháp luật trong lĩnh vực giáo duc là văn bản do Bộ Giáo duc va Đào tạo ban hành hoặc phối hợp ban hành theo trình tự thủ tục và hình thức luật định, có nội dung là các quy phạm pháp luật mang tinh bắt buộc chung, điều chỉnh các quan hệ xã hội phát sinh trong lĩnh vực giáo đục”.
Khai niệm hoạt động ban hành văn bản quy phạm pháp luật trong lĩnh vực giáo dục của Bộ Giáo dục và Đào tạo 1. Định nghĩa hoạt động ban hành văn bản quy phạm pháp luật trong lĩnh vực giáo dục của Bộ Giáo duc và Đào tạo Ban hành VBQPPL được hiểu theo nghĩa rộng và nghĩa hẹp khác nhau. Theo nghĩa hẹp: ban hành VBQPPL chỉ bao gồm các công việc thông qua và công bó VBQPPL. Theo nghĩa rộng ban hành VBQPPL bao gồm rất nhiều các hoạt động từ chuẩn bị, soạn thảo, dự thảo VBQPPL đến các khâu thâm định, tham tra, trình, thông qua, ký và công bồ văn ban.Quan điểm được thừa nhận chung là quan điểm ban hành VBQPPL theo nghĩa rộng.
Trên thực tế, để ban hành được một VBQPPL, cần phải trải qua một quá trình phưc tạp với sự tham gia của nhiều chủ thể khác nhau. Định nghĩa được xem là phố biến về ban hành văn bản quy phạm pháp luật như sau: “Ban hành văn bản quy phạm pháp luật là một trong những hình thức đặc biệt quan trọng, cơ bản nhất của hoạt động nhà nước, bao gồm việc lập dé 4 Điều 2 Luật ban hành van ban quy phạm pháp luật 2015 9 nghị xây dựng, soạn thảo, thẩm định (thẩm tra) và công bố văn bản quy phạm pháp luật, được thực hiện trên cơ sở nhận thức các nhu cẩu khách quan và lợi ích xã hội. Ban hành văn bản quy phạm pháp luật được thực hiện theo những nguyên tắc, trình tự và thủ tục pháp lý nhất định nhằm đưa ÿ chi nhà nước của nhân dân thành các quy phạm pháp luật”. Như vậy, ban hành văn bản quy phạm pháp luật trong lĩnh vực giáo dục của Bộ Giáo dục va Dao tạo là một hoạt động quan trọng của Bộ Giáo dục và Dao tạo nhằm xác định các quy định, quy trình và tiêu chuẩn mà các cơ quan, tổ chức và cá nhân trong ngành giáo dục phải tuân thủ, bao gồm các hoạt động từ chuẩn bị, soạn thảo dự thảo văn bản quy phạm pháp luậtđến các khâu thâm định, thâm tra, trình, thông qua, ký và công bố văn bản.
Đặc điểm của hoạt động ban hành văn bản quy phạm pháp luật trong lĩnh vực giáo dục của Boh Giáo duc và Dao tao Là một trong các loại VBQPPL nên hoạt động ban hành VBQPPL trong lĩnh vực giáo dục của Bộ Giáo dục và Đào tạo cũng bao gồm những đặc điểm sau: Thứ nhất, ban hành VBQPPL trong lĩnh vực giáo duc là một hình thức hoạt động mang tính quyền lực nhà nước, được thực hiện dựa bởi các cơ quan nhà nước có thâm quyền dựa trên các quy định của pháp luật hiện hành, bao gồm Hiến pháp, Luật Giáo dục, Nghị định, Quyết định và các văn bản hướng dẫn khác. Thu hai, ban hành văn bản quy phạm pháp luật trong lĩnh vực giáo dục là hoạt động quản lý của Nhà nước nhằm quản lý và điều chỉnh hoạt động giáo dục. Các VBQPPL trong lĩnh vực này xác định các quy định, tiêu chuẩn, quy trình và nhiệm vụ mà các cơ quan, tô chức và cá nhân phải tuân thủ trong quá trình triển khai công tác giáo dục. Thứ ba, ban hành VBQPPL trong lĩnh vực giáo dục phải được tiến hành theo những nguyên tắc và yêu cầu kỹ thuật pháp lý nhằm đảm bảo tính thống nhất, 5 Hoàng Thi Kim Qué (2005), Giáo trình Lý luận chung về Nhà nước và Pháp luật, Nxb Dai học Quốc gia, Hà Nội, tr.
10 đồng Bộ, tính khách quan, khoa học, phổ thông, dễ tiếp cận trong việc tìm hiểu và áp dụng pháp luật: Có nhiều loại văn bản quy phạm pháp luật trong lĩnh vực giáo dục, bao gồm các luật, nghị định, quyết định, thông tư, chỉ thị và các văn bản hướng dẫn khác. Các văn bản này có mối liên kết chặt chẽ với nhau, tạo thành một hệ thống pháp luật hoàn chỉnh dé điều hành các hoạt động giáo dục. Tứ tr, ban hành VBQPPL trong lĩnh vực giáo dục phải được tiễn hành theo các trình tự, thủ tục pháp lý và các hình thức thể hiện theo luật định. Thông thường, các Bộ, cơ quan quan lý giáo dục và các cơ quan có thâm quyên sé tham gia vào việc soạn thảo, đánh giá, thảo luận và phê duyệt các văn bản pháp luật liên quan.
Thứ năm, ban hành VBQPPL trong lĩnh vực giáo dục là hoạt động mang tính sáng tạo. Vì lĩnh vực giáo dục liên tục thay đổi và phát triển, nên các văn ban quy phạm pháp luật trong lĩnh vực này thường được điều chỉnh, bồ sung và cập nhật theo thời gian.