Khóa luận: Nghiên cứu hoạt động khai thác và phát triển rừng ở tỉnh Gia Lai

Khóa luận tốt nghiệp địa lý phân tích hoạt động khai thác và phát triển rừng tại tỉnh Gia Lai, góp phần bảo vệ môi trường và phát triển bền vững.

• Tác giả: Lê Hữu Tuấn Nam
• Người hướng dẫn: Ts. Phạm Xuân Hậu
• Trường học: Trường Đại Học Sư Phạm Tp. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Địa Lý
• Đề tài: Tìm Hiểu Hoạt Động Khai Thác Và Phát Triển Rừng Ở Tỉnh Gia Lai
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2004
• Địa điểm: Tp Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• GIẢI THÍCH CHỮ VIẾT TẮT
• PHẦN MỞ ĐẦU
• 0.1. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI
• 0.2. NHIỆM VỤ CỦA ĐỀ TÀI
• 0.3. GIỚI HẠN ĐỀ TÀI
• 0.4. LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI
• 0.5. PHƯƠNG PHÁP LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 0.5.1. Phương pháp thực địa
• 0.5.2. Phương pháp chuyên gia
• 0.5.3. Phương pháp bản đồ
• 0.5.4. Phương pháp phân tích so sánh, tổng hợp
• 0.5.5. Phương pháp trong phòng
• 0.6. CẤU TRÚC KHÓA LUẬN
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN
• 1.1. Tổng quan về tài nguyên rừng
• 1.2. Khái quát quá trình khai thác rừng trên thế giới và Việt Nam
• 1.3. Quan niệm khai thác rừng và phát triển bền vững
• 1.4. Phát triển bền vững hệ sinh thái rừng và một số khái niệm khác liên quan
• 2. CHƯƠNG II: HIỆN TRẠNG KHAI THÁC VÀ PHÁT TRIỂN RỪNG Ở GIA LAI
• 2.1. Vị trí địa lý và tài nguyên thiên nhiên
• 2.2. Tình hình phát triển kinh tế - xã hội và quá trình khai thác rừng ở tỉnh Gia Lai
• 2.2.1. Giai đoạn từ sau 1975 đến 1990
• 2.2.2. Giai đoạn từ 1991 đến nay
• 2.3. Phương tiện khai thác
• 2.4. Kết quả của khai thác rừng và gỗ. Đánh giá quá trình khai thác
• 2.5. Ảnh hưởng của khai thác đến hệ sinh thái rừng và tình hình phát triển rừng
• 2.6. Đánh giá hoạt động quản lý rừng tự nhiên hiện tại và công tác phát triển rừng
• 2.7. Khoanh nuôi xúc tiến tái sinh. Đánh giá những điểm mạnh và yếu của hoạt động khai thác
• 3. CHƯƠNG III: HƯỚNG KHAI THÁC VÀ PHÁT TRIỂN RỪNG
• 3.1. Cơ sở xây dựng định hướng
• 3.2. Định hướng khai thác và phát triển rừng
• 3.3. Tổ chức khai thác và sản phẩm khai thác. Chế biến sản phẩm khai thác
• 3.4. Kế hoạch phát triển rừng. Những giải pháp thực hiện
• 3.5. Thị trường. Giải pháp phát triển quản lý rừng dựa vào cộng đồng
• PHỤ LỤC
• GIẢI THÍCH CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU SƠ ĐỒ
• PHỤ LỤC 1: Sự suy giảm rừng thế giới qua các thời kỳ
• PHỤ LỤC 2: Diện tích cơ cấu đất đai tỉnh Gia Lai năm 2000-2005-2010
• PHỤ LỤC 3: Biểu đồ thể hiện tổng sản phẩm chủ yếu ngành lâm nghiệp
• PHỤ LỤC 4: Sơ đồ dây chuyền công nghệ sản xuất sản phẩm gỗ tinh chế
• PHỤ LỤC 5: Gia Lai — Bảo vệ rừng cho thế hệ tương lai
• PHỤ LỤC 6: Danh sách các cơ sở chế biến gỗ và lâm sản trên địa bàn tỉnh Gia Lai
• DANH MỤC HÌNH ẢNH
• Hình 1: Phương thức sản xuất của đồng bào dân tộc thiểu số ở Gia Lai
• Hình 2: Các khuôn làng vùng đồi núi của các dân tộc thiểu số tỉnh Gia Lai
• Hình 3: Rừng rậm thường xanh ở vườn quốc gia Kon Ka Kinh
• Hình 4: Rừng Khộp ở vùng cao nguyên Kon Hà Nừng
• Hình 5, 6, 7: Khai thác gỗ rừng theo phương thức chọn chặt
• Hình 9: Trạm kiểm lâm huyện Chư Pah thu giữ lâm sản khai thác trái phép
• Hình 10, 12: Rừng trồng ở tỉnh Gia Lai
• Hình 11: Keo tai tượng - một giống cây trồng rừng phổ biến ở Gia Lai
• Hình 13: Nhà máy MDF An Khê
• Hình 14: DNTN sản xuất, chế biến gỗ Hoàng Anh - Pleiku

Tóm tắt

I. Tổng quan về hoạt động khai thác và phát triển rừng ở Gia Lai

Hoạt động khai thác và phát triển rừng ở tỉnh Gia Lai đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ môi trường và phát triển kinh tế địa phương. Rừng không chỉ cung cấp tài nguyên gỗ mà còn là nơi sinh sống của nhiều loài động vật và thực vật quý hiếm. Tuy nhiên, việc khai thác rừng cũng đặt ra nhiều thách thức về bảo vệ môi trường và phát triển bền vững.

1.1. Khái niệm về khai thác và phát triển rừng

Khai thác rừng là quá trình thu hoạch gỗ và các sản phẩm từ rừng, trong khi phát triển rừng liên quan đến việc trồng mới và bảo vệ rừng hiện có. Cả hai hoạt động này cần được thực hiện một cách bền vững để đảm bảo sự cân bằng sinh thái.

1.2. Vai trò của rừng trong hệ sinh thái

Rừng đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì sự cân bằng sinh thái, cung cấp oxy, điều hòa khí hậu và bảo vệ nguồn nước. Ngoài ra, rừng còn là nơi cư trú của nhiều loài động vật và thực vật, góp phần đa dạng sinh học.

II. Những thách thức trong hoạt động khai thác rừng ở Gia Lai

Hoạt động khai thác rừng ở Gia Lai đang đối mặt với nhiều thách thức, bao gồm nạn khai thác trái phép, suy giảm diện tích rừng và tác động tiêu cực đến môi trường. Những vấn đề này cần được giải quyết để đảm bảo sự phát triển bền vững.

2.1. Tình trạng khai thác trái phép

Khai thác trái phép đang diễn ra phổ biến ở nhiều khu vực, gây ra sự suy giảm nghiêm trọng về diện tích rừng. Các biện pháp quản lý và bảo vệ rừng cần được tăng cường để ngăn chặn tình trạng này.

2.2. Tác động của khai thác đến môi trường

Khai thác rừng không bền vững có thể dẫn đến xói mòn đất, ô nhiễm nguồn nước và mất đa dạng sinh học. Những tác động này không chỉ ảnh hưởng đến môi trường mà còn đến đời sống của người dân địa phương.

III. Phương pháp khai thác và phát triển rừng bền vững

Để đảm bảo sự phát triển bền vững, các phương pháp khai thác và phát triển rừng cần được áp dụng một cách khoa học và hợp lý. Việc kết hợp giữa khai thác và bảo vệ rừng là rất cần thiết.

3.1. Các phương pháp khai thác bền vững

Khai thác bền vững bao gồm việc áp dụng các kỹ thuật như khai thác chọn lọc và trồng rừng thay thế. Những phương pháp này giúp giảm thiểu tác động đến môi trường và duy trì nguồn tài nguyên rừng.

3.2. Chính sách bảo vệ rừng hiệu quả

Chính sách bảo vệ rừng cần được thực hiện đồng bộ với các biện pháp quản lý tài nguyên. Việc nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo vệ rừng cũng là một yếu tố quan trọng trong việc duy trì tài nguyên rừng.

IV. Ứng dụng thực tiễn trong phát triển rừng ở Gia Lai

Các ứng dụng thực tiễn trong phát triển rừng ở Gia Lai đã cho thấy những kết quả tích cực. Việc áp dụng công nghệ mới trong quản lý rừng và khai thác gỗ đã giúp nâng cao hiệu quả kinh tế.

4.1. Công nghệ trong quản lý rừng

Sử dụng công nghệ thông tin và các phần mềm quản lý rừng giúp theo dõi tình trạng rừng và phát hiện kịp thời các hành vi khai thác trái phép. Điều này góp phần bảo vệ tài nguyên rừng hiệu quả hơn.

4.2. Mô hình phát triển rừng cộng đồng

Mô hình phát triển rừng cộng đồng đã được triển khai tại nhiều địa phương, giúp người dân tham gia vào việc bảo vệ và phát triển rừng. Mô hình này không chỉ nâng cao thu nhập cho người dân mà còn bảo vệ môi trường.

V. Kết luận và định hướng tương lai cho phát triển rừng ở Gia Lai

Kết luận, hoạt động khai thác và phát triển rừng ở Gia Lai cần được thực hiện một cách bền vững để đảm bảo bảo vệ môi trường và phát triển kinh tế. Định hướng tương lai cần tập trung vào việc nâng cao nhận thức cộng đồng và áp dụng các công nghệ mới.

5.1. Tầm quan trọng của giáo dục cộng đồng

Giáo dục cộng đồng về bảo vệ rừng là rất cần thiết. Việc nâng cao nhận thức sẽ giúp người dân hiểu rõ hơn về giá trị của rừng và tham gia tích cực vào các hoạt động bảo vệ.

5.2. Định hướng phát triển bền vững

Định hướng phát triển bền vững cần được xây dựng dựa trên sự hợp tác giữa các cơ quan nhà nước, tổ chức phi chính phủ và cộng đồng địa phương. Điều này sẽ giúp đảm bảo sự phát triển lâu dài cho tài nguyên rừng.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Khóa luận tốt nghiệp "Tìm hiểu hoạt động khai thác và phát triển rừng ở tỉnh Gia Lai" được thực hiện bởi sinh viên Lê Hữu Tuấn Nam (Lớp Địa 4B - Khóa 26, Khoa Địa lý, Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh) dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Phạm Xuân Hậu vào tháng 5 năm 2004.

Về bối cảnh thực tiễn, tác giả chỉ rõ tài nguyên rừng giữ vai trò đặc biệt xung yếu trong việc duy trì cân bằng sinh thái, điều hòa nguồn nước, bảo vệ thổ nhưỡng, chống xói mòn và là nơi cư trú của phần lớn các loài sinh vật tự nhiên. Tuy nhiên, sức ép từ các hoạt động khai thác lâm sản và chuyển đổi mục đích sử dụng đất qua nhiều thế kỷ đã khiến diện tích rừng tự nhiên trên toàn cầu lẫn Việt Nam suy giảm nghiêm trọng. Tại Việt Nam, tổng diện tích rừng đạt khoảng 8 triệu ha với độ che phủ trên 30%, trong đó vùng Tây Nguyên nói chung và tỉnh Gia Lai nói riêng tập trung diện tích rừng lớn nhất cả nước. Trước thực trạng diện tích rừng tại địa phương bị thu hẹp đáng kể do khai thác quá mức và thiếu hợp lý, việc nghiên cứu thực trạng nhằm kết hợp hài hòa giữa khai thác kinh tế và bảo vệ bền vững hệ sinh thái rừng trở thành yêu cầu cấp bách trong chiến lược phát triển kinh tế - xã hội lâu dài của tỉnh.

Mục tiêu tổng quát của đề tài là làm rõ hoạt động sản xuất lâm nghiệp cụ thể tại địa phương, từ đó đề xuất các định hướng khai thác gắn với tái tạo tài nguyên rừng. Văn bản xác định cụ thể 5 nhiệm vụ nghiên cứu được đánh số như sau:

1. Trình bày về thực trạng rừng ở tỉnh Gia Lai.
2. Nêu được những điều kiện tự nhiên và xã hội có tác động đến hoạt động khai thác rừng và hoạt động phát triển rừng ở tỉnh Gia Lai.
3. Trình bày hiện trạng quá trình khai thác rừng ở tỉnh Gia Lai.
4. Tình hình phát triển rừng ở tỉnh Gia Lai.
5. Đưa ra được những quan điểm, định hướng phát triển rừng lâu dài trong quy hoạch phát triển lâm nghiệp của tỉnh.

Về đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Hoạt động khai thác gỗ, chế biến lâm sản và công tác trồng, khoanh nuôi, bảo vệ rừng trên địa bàn tỉnh Gia Lai.
• Phạm vi không gian: Giới hạn trọng tâm tại ranh giới hành chính tỉnh Gia Lai (bao gồm 14 đơn vị hành chính cấp huyện/thị xã/thành phố thời điểm năm 2004), kết hợp phần đối chiếu khái quát với quy mô toàn quốc và thế giới.
• Phạm vi thời gian và nội dung: Phân tích các dữ liệu lịch sử khai thác qua các giai đoạn từ sau năm 1975 đến năm 1990 và từ năm 1991 đến giai đoạn 2003 - 2004; định hướng quy hoạch lâm nghiệp đến năm 2010.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khung lý thuyết của khóa luận xây dựng trên các khái niệm chuyên ngành sinh thái học, lâm nghiệp và địa lý kinh tế:

• Tiêu chuẩn rừng tự nhiên: Văn bản áp dụng quy chuẩn phân loại rừng tự nhiên (bao gồm rừng sản xuất, rừng phòng hộ, rừng đặc dụng) khi đạt một hoặc cả hai chỉ tiêu: trữ lượng gỗ bình quân từ 25 $m^3$/ha trở lên; độ tàn che của tán cây lớn hơn 0,3 (trên 30% diện tích). Rừng trồng được xác định gồm diện tích đất đã trồng thành rừng và diện tích mới trồng.
• Hệ sinh thái rừng (Ecosystem): Cấu trúc quần hệ thực vật gồm các tầng tán, các ưu hợp loài và chu trình tuần hoàn vật chất sinh thái.
• Khung lý thuyết phát triển bền vững: Tiếp cận định nghĩa của Ủy ban Thế giới về Môi trường và Phát triển (WCED) và khái niệm phát triển bền vững tài nguyên thiên nhiên của Sajise (1996). Đồng thời, tác giả vận dụng 4 nguyên tắc phát triển bền vững của Burger (1998): nguyên tắc hiệu suất tài nguyên, nguyên tắc tính đủ, nguyên tắc nhất quán và nguyên tắc đề phòng.
• Các khái niệm quản lý chuyên ngành: Đất lâm nghiệp có rừng, đất chuyên dùng, giá trị sản xuất ngành lâm nghiệp, quản lý rừng bền vững (QLRBV) và quản lý lâm nghiệp dựa vào cộng đồng (QLLNCĐ).

Về phương pháp luận địa lý học, tác giả quán triệt 3 quan điểm cốt lõi:

• Quan điểm lãnh thổ: Khảo sát "sự sai biệt lãnh thổ" để phân hóa điều kiện tự nhiên, mật độ cư trú và các kiểu thảm thực vật khác nhau giữa các tiểu vùng trong tỉnh Gia Lai.
• Quan điểm tổng hợp: Đánh giá mối quan hệ tương hỗ phức tạp giữa các hợp phần tự nhiên (địa hình, khí hậu, thổ nhưỡng, mạng lưới thủy văn) với các yếu tố dân cư, tập quán canh tác nông lâm nghiệp.
• Quan điểm lịch sử viễn cảnh: Phân tích biến động diện tích rừng theo tiến trình lịch sử di dân phát triển kinh tế mới và mở rộng cây công nghiệp để dự báo xu thế tương lai.

Các phương pháp nghiên cứu cụ thể được triển khai bao gồm:

• Phương pháp thực địa: Tiến hành khảo sát thực tế các vùng núi, buôn làng dân tộc thiểu số và thu thập dữ liệu tại các cơ quan quản lý: Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (NN&PTNT), Sở Tài nguyên và Môi trường, Sở Công nghiệp, Sở Kế hoạch và Đầu tư tỉnh Gia Lai; kết hợp điều tra cơ sở chế biến gỗ tại Xí nghiệp tư doanh (DNTN) Hoàng Anh - Pleiku, DNTN Đức Long và Công ty Cổ phần Lâm sản Số 1 Gia Lai.
• Phương pháp chuyên gia: Phỏng vấn, tiếp thu ý kiến đánh giá từ các nhà quản lý, cán bộ kỹ thuật lâm nghiệp địa phương về quy trình khai thác, xử lý gỗ và tác động sinh thái.
• Phương pháp bản đồ: Thành lập và phân tích hệ thống bản đồ hành chính, bản đồ thổ nhưỡng, bản đồ hiện trạng phân bố rừng tỉnh Gia Lai.
• Phương pháp phân tích so sánh, tổng hợp: Xử lý chuỗi số liệu thứ cấp, đối chiếu trữ lượng và biến động diện tích rừng qua các thời kỳ.
• Phương pháp trong phòng: Phân loại, kiểm tra chéo nguồn số liệu và biên soạn nội dung luận văn.

Nguồn dữ liệu của nghiên cứu trích xuất từ báo cáo của Viện Điều tra Quy hoạch Rừng (Bộ NN&PTNT năm 1995), báo cáo thống kê dân số của Ủy ban nhân dân (UBND) các xã gửi UBND tỉnh Gia Lai (tháng 5/2003), số liệu thổ nhưỡng của Sở NN&PTNT tỉnh Gia Lai (2003), tài liệu của Sở Khoa học Công nghệ và Môi trường (2002), số liệu điều tra địa chất của Liên đoàn Địa chất 6 và Liên đoàn Địa chất Thủy văn.

Nội dung chính theo từng chương

Chương I: Cơ sở lý luận

Chương I tập trung hệ thống hóa cơ sở khoa học về tài nguyên rừng, quá trình khai thác rừng trên thế giới, tại Việt Nam và các nguyên lý phát triển bền vững. Tác giả phân tích lịch sử tàn phá rừng trên thế giới qua các mốc thời gian: từ nông nghiệp nguyên thủy, thời kỳ trung cổ ở châu Âu, giai đoạn thương mại hóa gỗ từ thế kỷ XVI và sự bùng nổ của ngành công nghiệp giấy (sản lượng giấy toàn cầu tăng từ 1 triệu tấn năm 1950 lên 80 triệu tấn năm 1990). Tính đến năm 1995, độ che phủ rừng lục địa thế giới giảm xuống còn 27% (tương đương 3.727 triệu ha, gồm 1.280 triệu ha rừng lá kim và 2.557 triệu ha rừng lá rộng).

Tại Việt Nam, văn bản tổng hợp diện tích các kiểu rừng chính theo Lê Văn Khoa (1994) và số liệu Viện Điều tra Quy hoạch Rừng (1995). Độ che phủ rừng cả nước giảm sút liên tục từ 43,2% (năm 1943) xuống 33,7% (năm 1976), 27,7% (năm 1990) và phục hồi nhẹ lên 28,2% (năm 1995). Giai đoạn 1976 - 1995, diện tích rừng tự nhiên giảm từ 11,7 triệu ha xuống 8,5 triệu ha; diện tích rừng bình quân đầu người giảm tương ứng từ 0,23 ha/người xuống 0,13 ha/người. Rừng Việt Nam có mức tăng trưởng bình quân khoảng 10 triệu $m^3$/năm nhưng sản lượng khai thác thực tế lên tới 35 - 45 triệu $m^3$/năm, gây thất thoát ròng khoảng 30 triệu $m^3$ gỗ mỗi năm.

Chương này cũng phân loại chi tiết các phương thức khai thác lâm nghiệp: khai thác chọn trong rừng tự nhiên (lập phương án điều chế, luỗng phát dây leo, chặt hạ, thu dọn cành ngọn và đóng cửa rừng); khai thác trắng áp dụng cho rừng trồng; khai thác tận dụng khi chuyển đổi mục đích sử dụng đất công trình; khai thác tận thu gỗ nằm và khai thác tre nứa, lâm sản ngoài gỗ. Tác giả nhấn mạnh hoạt động khai thác phải vận hành trong giới hạn chịu tải sinh thái nhằm duy trì cấu trúc đa tầng và chức năng điều hòa môi trường của rừng.

Chương II: Hiện trạng khai thác và phát triển rừng ở Gia Lai

Chương II là phần trọng tâm của khóa luận, mô tả toàn diện các điều kiện địa lý tự nhiên, kinh tế - xã hội và đánh giá hiện trạng tài nguyên, quá trình khai thác và phát triển rừng tại tỉnh Gia Lai:

• Điều kiện địa lý và tự nhiên: Tỉnh Gia Lai có diện tích tự nhiên 15.495 $km^2$, tọa độ từ 12°58'20" đến 14°36'30" vĩ độ Bắc và từ 107°27'23" đến 108°54'40" kinh độ Đông; dân số 1.038.875 người (năm 2003), nguồn lao động năm 2001 đạt 586.000 người (chiếm 53% dân số). Toàn tỉnh có 14 đơn vị hành chính (gồm TP. Pleiku - đô thị loại 3 từ năm 1999, TX. An Khê thành lập tháng 2/2004 và 12 huyện).
• Địa hình phân hóa thành 3 dạng chính: địa hình đồi núi chiếm 2/5 diện tích (cao trên 500 m, dốc trên 15°, nổi bật là dãy Mang Yang ngăn đôi Đông và Tây Trường Sơn); địa hình cao nguyên chiếm 1/3 diện tích (gồm cao nguyên Pleiku cao 600 - 700 m và cao nguyên Kon Hà Nừng cao 800 - 900 m); địa hình miền trũng và thung lũng tích tụ (thung lũng An Khê rộng 4.312 $km^2$, thung lũng Cheo Reo - Phú Túc rộng 1.474 $km^2$). Khí hậu thuộc vùng nhiệt đới gió mùa cao nguyên chia hai mùa mưa (tháng 5 - 11, chiếm 80 - 90% lượng mưa) và mùa khô (tháng 11 đến tháng 4 - 5 năm sau); tổng nhiệt độ năm trên 8.000°C, nhiệt độ trung bình 21 - 23°C.
• Thổ nhưỡng gồm 7 nhóm đất chính với 25 loại đất, trong đó nhóm đất bazan có diện tích 386.000 ha phân bố chủ yếu ở Tây Trường Sơn.

Nhóm đất chính tại tỉnh Gia Lai	Các loại đất tiêu biểu theo ký hiệu	Diện tích (ha)	Tỷ lệ cơ cấu (%)
Nhóm đất xám	Đất xám trên mácma axit ($X_a$), đất xám bạc màu ($B_a$)...	240.865	15,55
Nhóm đất đỏ vàng	Đất nâu đỏ trên đá bazan ($F_k$), vàng đỏ trên granit ($F_a$)...	569.510	36,75
Nhóm đất mùn đỏ vàng trên núi	Đất mùn nâu đỏ trên bazan ($H_k$), mùn vàng đỏ trên mácma ($H_a$)	172.682	11,14
Nhóm đất xói mòn trơ sỏi đá	Đất xói mòn mạnh trơ sỏi đá ($E$)	113.423	7,32
Các nhóm đất khác & mặt nước	Đất phù sa ($P$), đất đen ($R$), đất dốc tụ ($D$), ao hồ sông suối	453.020	29,24
Tổng diện tích tự nhiên	7 nhóm đất (25 loại đất)	1.549.500	100,00

Về tài nguyên sinh vật rừng, thực vật bậc cao tại Gia Lai ghi nhận 63 họ, 157 chi và 418 loài. Tổng diện tích có rừng là 750.840 ha, trong đó rừng tự nhiên chiếm 728.028 ha (gồm 9.157,8 ha rừng tre nứa và 413,0 ha rừng hỗn giao). Văn bản phân tích sâu cấu trúc thảm thực vật tại 4 tiểu vùng sinh thái:

1. Vùng Kon Hà Nừng: Rừng rậm nhiệt đới thường xanh mùa mưa có cấu trúc tối ưu 5 tầng (tầng vượt tán A cao 35 - 40 m, tầng ưu thế sinh thái B, tầng dưới tán C, tầng cây bụi và tầng cỏ). Mật độ cây gỗ đạt 354 cây/ha ở độ cao 400 - 600 m; cây có đường kính $\ge$ 40 cm chỉ chiếm dưới 20% số lượng cá thể nhưng chiếm tới 77% tổng trữ lượng gỗ. Trữ lượng gỗ dao động từ 164 đến trên 520 $m^3$/ha; các loài ưu thế gồm vên vên, sao, gội, ngáp, giáng hương, thông nàng (Podocarpus imbricatus).
2. Cao nguyên Pleiku: Do bị khai phá lâu đời nên chủ yếu là kiểu rừng rụng lá xavan cây thứ sinh (dẻ, săng lẻ, dầu trà beng, cẩm liên); thân gỗ thấp dưới 15 m, đường kính 15 - 20 cm, trữ lượng chỉ đạt 100 - 130 $m^3$/ha và sản lượng khai thác đạt 6 - 7 $m^3$/ha.
3. Vùng trũng An Khê: Thảm rừng bị tàn phá nặng nề, rừng nguyên sinh chỉ còn sót lại ở vùng xa; chiếm đa số là rừng kín nửa rụng lá (săng lẻ chiếm ưu thế ở tầng vượt tán cao 30 - 33 m) và các trảng cỏ, trảng cây bụi thoái hóa.
4. Vùng trũng Cheo Reo - Phú Túc: Kiểu rừng thưa cây lá rộng rụng lá hơi khô nhiệt đới (rừng khộp), ưu thế là cẩm liên, cà chắc, mã tiền, dầu trà beng. Tổng trữ lượng khoảng 20 triệu $m^3$ nhưng chủ yếu là cây gỗ kích thước nhỏ, cong queo, giá trị kinh tế thấp.

Về quá trình khai thác và chế biến lâm sản: Tác giả phân chia tiến trình khai thác qua hai giai đoạn: sau năm 1975 đến 1990 (khai thác quy mô lớn của các lâm trường quốc doanh) và từ 1991 đến 2004 (suy giảm sản lượng cho phép, tăng cường kiểm soát và sự tham gia của các doanh nghiệp chế biến tư nhân). Các đơn vị tiêu biểu trên địa bàn gồm Nhà máy ván ép MDF An Khê, DNTN Hoàng Anh - Pleiku, DNTN Đức Long. Tác giả đánh giá mặt hạn chế của công tác khai thác là phương tiện vận xuất gây chấn thương tầng cây non, tình trạng khai thác trái phép và áp lực đốt rừng làm nương rẫy làm suy thoái đa dạng sinh học.

Chương III: Hướng khai thác và phát triển rừng ở Gia Lai

Chương III trình bày hệ thống quan điểm, mục tiêu và giải pháp phát triển lâm nghiệp giai đoạn 1999 - 2010 của tỉnh Gia Lai:

• Định hướng tổ chức khai thác và chế biến: Chuyển dịch mạnh mẽ từ khai thác rừng tự nhiên sang khai thác rừng trồng; chuyển từ việc bán gỗ thô, gỗ xẻ sơ chế sang chế biến sâu các sản phẩm gỗ tinh chế xuất khẩu (đồ mộc gia dụng, ván sợi ép MDF) nhằm nâng cao giá trị gia tăng.
• Kế hoạch phát triển rừng: Quy hoạch lại đất lâm nghiệp, phân định ranh giới rõ ràng giữa 3 loại rừng (phòng hộ, đặc dụng, sản xuất); đẩy mạnh khoanh nuôi xúc tiến tái sinh tự nhiên kết hợp trồng mới rừng nguyên liệu công nghiệp (chủ lực là cây keo tai tượng và bạch đàn).
• Nhóm giải pháp thực hiện:
  • Vốn đầu tư: Huy động đa dạng các nguồn vốn ngân sách, vốn vay tín dụng và vốn tự có của các doanh nghiệp kinh doanh lâm sản.
  • Khoa học - kỹ thuật: Áp dụng quy trình khai thác chọn ít gây tổn hại, lựa chọn giống cây lâm nghiệp có tốc độ sinh trưởng nhanh, thích nghi tốt với thổ nhưỡng đất xám và đất bazan thoái hóa.
  • Chính sách và thị trường: Đẩy nhanh tiến độ giao đất giao rừng, cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất lâm nghiệp cho hộ gia đình; hoàn thiện hệ thống lưu thông tiêu thụ sản phẩm.
  • Quản lý rừng dựa vào cộng đồng: Đưa ra mô hình quản lý lâm nghiệp cộng đồng (QLLNCĐ), kết hợp giữa kiểm lâm với các buôn làng dân tộc thiểu số tại chỗ trong việc bảo vệ diện tích rừng tự nhiên còn lại.

Kết quả và đóng góp

Khóa luận đã tổng hợp và đưa ra các kết quả nghiên cứu cụ thể gắn với các số liệu thực tế tại địa phương:

• Định lượng hóa hiện trạng tài nguyên rừng: Xác lập cơ cấu diện tích đất có rừng toàn tỉnh đạt 750.840 ha, tỷ lệ che phủ rừng tự nhiên cao nhưng phân bố không đồng đều giữa các huyện đồi núi cao (K'Bang, Mang Yang) và các vùng trũng đã biến thành trảng cây bụi (An Khê, Cheo Reo).
• Mô tả chi tiết chỉ số cấu trúc rừng nhiệt đới Kon Hà Nừng: Xác định mật độ trung bình 354 cây gỗ/ha, tỷ lệ cây có đường kính $\ge$ 40 cm chiếm 77% tổng trữ lượng gỗ dù chỉ chiếm dưới 20% số lượng cá thể; chứng minh sự thay đổi tổ thành loài từ vùng thấp lên đai cao á nhiệt đới.
• Đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ: Kiến nghị kiểm soát chặt chẽ chỉ tiêu khai thác chọn, chấm dứt triệt để việc xuất khẩu gỗ thô, thúc đẩy liên kết giữa các cơ sở chế biến (Hoàng Anh - Pleiku, MDF An Khê) với vùng trồng rừng nguyên liệu; áp dụng mô hình quản lý rừng bền vững (QLRBV) và giao khoán bảo vệ rừng gắn với giải quyết sinh kế định canh định cư.
• Đóng góp khoa học: Tác giả tự nêu đây là một trong những nghiên cứu địa lý địa phương bước đầu tiếp cận toàn diện hoạt động lâm nghiệp ở cấp tỉnh; liên kết có hệ thống giữa các đặc điểm địa lý tự nhiên (phân bậc địa hình, chế độ gió mùa, thổ nhưỡng bazan) với thực trạng kinh tế - xã hội của ngành chế biến gỗ tại Gia Lai, khắc phục hạn chế của các nghiên cứu trước đây vốn chỉ khảo sát khái quát toàn quốc hoặc cục bộ tại các vườn quốc gia.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Về mặt hạn chế, tác giả tự thừa nhận trong văn bản:

• Thời gian nghiên cứu và nguồn lực đi lại thực địa qua các huyện vùng sâu, vùng xa trong tỉnh còn gặp nhiều khó khăn.
• Khai thác lâm sản là lĩnh vực nhạy cảm, phức tạp nên việc thu thập số liệu nội bộ về khối lượng khai thác thực tế và tình hình vi phạm lâm luật ở một số lâm trường, doanh nghiệp chế biến còn hạn chế, chưa đạt độ bao quát tuyệt đối.
• Một số nhận định và đánh giá về hiệu quả kinh tế lâm nghiệp còn mang tính chủ quan của người viết.

Về hướng nghiên cứu tiếp:

• Văn bản đề cập yêu cầu cần tiếp tục theo dõi, đánh giá định lượng việc triển khai các chỉ tiêu quy hoạch lâm nghiệp tỉnh Gia Lai giai đoạn 2005 - 2010.
• Khảo sát sâu hơn về tác động kinh tế - xã hội của chính sách giao đất giao rừng đối với cộng đồng các dân tộc thiểu số tại các huyện biên giới như Đức Cơ, Chư Prông.

Giá trị tham khảo

Bản khóa luận mang lại giá trị tham khảo thiết thực cho nhiều nhóm đối tượng:

• Sinh viên, học viên chuyên ngành Địa lý học (Địa lý tự nhiên, Địa lý kinh tế - xã hội), Lâm nghiệp, Quản lý tài nguyên rừng và Khoa học môi trường: Cung cấp tài liệu tham khảo điển hình về phương pháp khảo sát địa lý tài nguyên cấp tỉnh và cách tiếp cận liên ngành sinh thái - kinh tế.
• Người làm đề tài nghiên cứu về Tây Nguyên và tỉnh Gia Lai: Phần phân tích đặc điểm 4 vùng sinh thái thảm thực vật (Kon Hà Nừng, Pleiku, An Khê, Cheo Reo) và hệ thống bảng biểu về 25 loại đất, phân bố sông suối (Sông Ba, Sê San, Sêrêpôk) có giá trị tư liệu địa phương học chuẩn xác vào thời điểm đầu những năm 2000.
• Cán bộ quy hoạch phát triển nông lâm nghiệp: Cung cấp cơ sở dữ liệu thực địa về các cơ sở chế biến gỗ tiêu biểu và mô hình quản lý rừng dựa vào cộng đồng trong giai đoạn chuyển đổi cơ cấu lâm nghiệp.

Câu hỏi thường gặp

1. Khóa luận sử dụng tiêu chí định lượng nào để xác định diện tích rừng tự nhiên?
Theo cơ sở lý thuyết của khóa luận, rừng tự nhiên là rừng không do con người trồng, đạt một hoặc cả hai tiêu chuẩn: có trữ lượng gỗ bình quân từ 25 $m^3$/ha trở lên; hoặc có độ tàn che của tán cây lớn hơn 0,3 (tổng diện tích tán che phủ trên 30% diện tích rừng).

2. Cấu trúc tầng tán và trữ lượng của rừng rậm nhiệt đới thường xanh mùa mưa ở Kon Hà Nừng có đặc điểm gì nổi bật?
Rừng Kon Hà Nừng có cấu trúc 5 tầng gồm 3 tầng cây gỗ (tầng A vượt tán cao 35 - 40 m, tầng B ưu thế sinh thái, tầng C dưới tán), tầng cây bụi và tầng cỏ. Mật độ cây gỗ đạt 354 cây/ha; trong đó, các cây có đường kính $\ge$ 40 cm chỉ chiếm chưa đến 20% tổng số cây nhưng chiếm tới 77% tổng trữ lượng gỗ (trữ lượng trung bình 260 $m^3$/ha, nhiều ô đạt 520 $m^3$/ha).

3. Hiện trạng thảm thực vật tại vùng trũng Cheo Reo - Phú Túc được tác giả mô tả như thế nào?
Vùng trũng Cheo Reo tồn tại kiểu rừng thưa cây lá rộng rụng lá hơi khô nhiệt đới (rừng khộp), ưu thế là các loài cẩm liên, cà chắc, mã tiền, dầu trà beng, dầu đồng. Mặc dù tổng trữ lượng gỗ đạt khoảng 20 triệu $m^3$, nhưng đa phần là cây gỗ kích thước nhỏ, cong queo, mật độ tầng trên thưa (khoảng 100 cây/ha), độ tàn che thấp và giá trị kinh tế không cao.

4. Khóa luận vận dụng khung lý thuyết nào để tiếp cận mục tiêu phát triển bền vững tài nguyên rừng?
Khóa luận vận dụng quan niệm phát triển bền vững tài nguyên của Sajise (1996) kết hợp 4 nguyên tắc phát triển bền vững của Burger (1998): nguyên tắc hiệu suất tài nguyên (sử dụng với hiệu suất tiềm năng đầy đủ nhất, không lạm dụng); nguyên tắc tính đủ (giới hạn khai thác ở mức cần thiết); nguyên tắc nhất quán (hài hòa với toàn bộ hệ sinh thái); và nguyên tắc đề phòng (không khai thác tài nguyên có nguy cơ suy thoái không thể phục hồi).

5. Tác giả đã khảo sát thực tế tại các doanh nghiệp chế biến gỗ cụ thể nào trên địa bàn tỉnh Gia Lai?
Trong quá trình thực địa, tác giả đã tiến hành khảo sát và thu thập tài liệu tại 3 doanh nghiệp chế biến lâm sản tiêu biểu của tỉnh: Doanh nghiệp tư nhân Hoàng Anh - Pleiku, Doanh nghiệp tư nhân Đức Long và Công ty Cổ phần Lâm sản Số 1 Gia Lai; đồng thời ghi nhận hoạt động của Nhà máy ván sợi ép MDF An Khê.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của sinh viên Lê Hữu Tuấn Nam là công trình nghiên cứu địa lý ứng dụng có cấu trúc chặt chẽ, kết hợp hài hòa giữa cơ sở lý luận sinh thái - phát triển bền vững với khảo sát thực địa tại tỉnh Gia Lai. Bằng việc phân tích sâu sắc các dữ liệu tự nhiên, thổ nhưỡng và hiện trạng lâm nghiệp, tác giả đã làm rõ bức tranh phân hóa tài nguyên rừng giữa các tiểu vùng sinh thái cũng như sức ép to lớn từ hoạt động khai thác lâm sản sau năm 1975. Các định hướng và giải pháp về chế biến sâu, khoanh nuôi tái sinh và quản lý rừng dựa vào cộng đồng được đề xuất có giá trị thực tiễn đối với công tác quy hoạch lâm nghiệp bền vững tại địa bàn tỉnh Gia Lai giai đoạn 1999 - 2010.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG I: CƠ SỞ LÝ LUẬN 1. TONG QUAN VỀ TÀI NGUYÊN RUNG. Khai niệm rừng Rừng là nguồn tài nguyên sinh vật tái tạo được, có khả năng cung cấp những lâm sản cần thiết cho đời sống của con người như: tỉnh dâu, dầu nhựa, dầu béo, nhựa mủ, lương thực, thực phẩm, chất màu và chất béo, thuộc da, chất chát, nhiều loại được liệu quy/. Tất cả các tính năng vốn có của rừng đã làm cho rừng gắn bó mật thiết với sự phát triển kinh tế- xã hội.

Rừng, nếu hiểu đúng bản chất thì nó là nơi tập trung của cả động, thực vật và vi sinh vật, là một bộ phận không thể thiếu của môi trường sống của con người, dem lại sự cân bằng sinh thái trong tự nhiên, hạn chế các tác hại do sa mạc hóa gây ra, diéu hòa khí hậu, điều tiết chế độ nước, bảo vệ mùa màng, nâng cao năng suất cây trồng. Rừng tự nhiên là rừng không do con người trồng, bao gồm rừng sản xuất, rừng phòng hộ và rừng đặc dụng đạt | hoặc cả 2 tiêu chuẩn sau: + Rừng có trữ lượng gỗ bình quân từ 25 mỶ trở lên trên | ha. + Rừng có độ tán che lớn hơn 0,3 (tổng diện tích tán cây lớn hơn 30% diện tích rừng đó). Diện tích rừng trồng bao gồm diện tích đất đã được trồng rừng kể cả diện tích đã thành rừng và điện tích mới trồng.

Hệ sinh thái rừng Định nghĩa hệ sinh thái: hệ sinh thái là đơn vị bất kỳ nào bao gồm tất cả các sinh vật (các quần xã) của một khu vực nhất định cùng tác động qua lại với môi trường vật lý bằng các dòng năng lượng tạo nên cấu trúc dinh dưỡng xác định, sự đa dạng về loài và chu trình tuần hoàn vật chất trong nạng lưới được gọi là hệ thống sinh thái hay hệ sinh thái (Ecosystem). Hệ sinh thái rừng được biểu hiện bên ngoài bằng những cảnh quan như là những quần hệ mà đơn vị cơ sở của nó là các kiểu thảm thực vật, trong SVTH: Lê Hữu Tuấn Nam Trang 8 Khoá luận tốt ghi GVHD: Ts. Phạm Xuân Hiệu đó, lai hình thành những xã hợp. Nếu sự hình thành là hỗn hợp nhiều loài, trong đó có một số loài chiếm ưu thế thì được gọi là "ưu hợp”.

Ngay từ khi con người xuất hiện trên hành tinh này thì các kiểu thảm thực vật che phủ hầu hết bể mặt Trái đất, ngoại trừ những vùng sa mạc hay các hoang mạc cát ở Châu Phi, Châu Uc, Trung Á,. hay những đài nguyên phủ day rêu và dia y trên các vành đai ở Nam Cực hay Bắc Cực. O vùng ôn đới, có các kiểu rừng Taiga gồm những cây lá kim rụng lá như: Lạc Diệp Tùng; các cây lá kim thường xanh như: Vân Sam, Trắc Bách, Viên Bách; các loại cây thông dụng khác như: Cù Tùng khổng lổ cao trên 100m; các loại Thông 5 lá và Thông 2 lá như: Thông rừng Châu Âu, Hồng Tùng ở Nhật, Thông Hoàng San, Thông Vân Nam ở Trung Quốc,. ở vùng nhiệt đới núi cao ở Châu A có Thông Ma Vi, Thông 2 lá, Thông 3 lá, ở Đà Lat; ở Bắc Việt Nam có rừng Samox, Famou, Dasam.

Ngoài những vùng rừng lá kim ở Liên Xô (cũ), Châu Mỹ, Châu Âu. còn có rừng dẻ, rừng sồi, Bạch Dương,. là những cây lá rộng, rung lá trong mùa đông giá tuyết. Vùng Trung Á và Bắc Mỹ thì có các thảo nguyên.

O vùng nhiệt đới và xích đạo thì kiểu rừng đặc sắc là rừng mưa nhiệt đới (Tropical rain forest) có cấu trúc nhiều tầng và thường có 5 ting gồm: 3 tang cây gỗ. tang dây leo và lớp phủ sát mặt đất tổ hợp nên nhiều loài, nhiều kích cỡ, mọc phân tán hoặc rải rác.