Luận văn thạc sĩ nghiên cứu cơ sở khoa học đề xuất một số giải pháp trong công tác phòng cháy chữa cháy rừng tại vườn quốc gia hoàng liên tỉnh lào cai

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu nghiên cứu cơ sở khoa học đề xuất một số giải pháp trong công tác phòng cháy chữa cháy rừng tại, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện

• Tác giả: Vũ Văn Cường
• Người hướng dẫn: PGS. Lê Sỹ Trung
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Khoa học lâm nghiệp
• Đề tài: Giải Pháp Phòng Cháy Chữa Cháy Rừng Tại Vườn Quốc Gia Hoàng Liên, Lào Cai
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sỹ
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Sự cần thiết
• 0.2. Mục tiêu chung
• 0.3. Mục tiêu cụ thể
• 0.4. Ý nghĩa của đề tài
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU
• 1.1. Trên thế giới
• 1.2. Ở Việt Nam
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2. Phạm vi nghiên cứu
• 2.3. Nội dung nghiên cứu
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.5. Phương pháp luận và cách tiếp cận của đề tài
• 2.6. Phương pháp thu thập số liệu
• 2.7. Phương pháp phân tích số liệu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ VÀ PHÂN TÍCH KẾT QUẢ
• 3.1. Điều kiện tự nhiên-kinh tế-xã hội tại VQG Hoàng Liên
• 3.1.1. Điều kiện tự nhiên khu vực nghiên cứu
• 3.1.2. Điều kiện kinh tế - xã hội
• 3.2. Kết quả nghiên cứu thực trạng cháy rừng từ năm 2008 - 2012
• 3.3. Kết quả nghiên cứu về các yếu tố ảnh hưởng đến cháy rừng tại VQG Hoàng Liên
• 3.3.1. Đặc điểm cấu trúc của các trạng thái rừng bị cháy
• 3.3.2. Đặc điểm địa hình ảnh hưởng đến cháy rừng
• 3.3.3. Yếu tố xã hội ảnh hưởng đến cháy rừng
• 3.3.4. Đặc điểm khí tượng ảnh hưởng đến cháy rừng
• 3.4. Đánh giá thực trạng công tác PCCR tại VQG Hoàng Liên
• 3.4.1. Bộ máy chỉ đạo thực hiện nhiệm vụ PCCCR
• 3.4.2. Công tác chỉ đạo
• 3.4.3. Kết quả thực hiện nhiệm vụ phòng cháy rừng
• 3.4.4. Về công tác tuyên truyền
• 3.4.5. Công tác dự báo cháy rừng
• 3.4.6. Xây dựng tổ chức lực lượng, cơ sở vật chất
• 3.4.7. Diễn tập PCCCR
• 3.5. Những tồn tại, nguyên nhân cơ bản ảnh hưởng đến cháy rừng
• 3.6. Đề xuất giải pháp phòng cháy, chữa cháy rừng tại VQG Hoàng Liên
• 3.6.1. Các giải pháp kỹ thuật lâm sinh
• 3.6.2. Giải pháp thể chế, chính sách
• 3.6.3. Giải pháp kinh tế, xã hội
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu về tình hình cháy rừng tại Vườn Quốc Gia Hoàng Liên

Cháy rừng là một trong những vấn đề nghiêm trọng tại Vườn Quốc Gia Hoàng Liên, tỉnh Lào Cai. Tình hình cháy rừng tại đây đã diễn ra thường xuyên, gây thiệt hại lớn về kinh tế và môi trường. Theo thống kê, từ năm 2008 đến 2012, số vụ cháy rừng gia tăng đáng kể, với diện tích rừng bị thiệt hại lên đến hàng trăm hecta. Nguyên nhân chủ yếu dẫn đến cháy rừng bao gồm yếu tố khí hậu, sự thay đổi của hệ sinh thái rừng và hoạt động của con người. Việc hiểu rõ về nguy cơ cháy rừng và các yếu tố ảnh hưởng là rất cần thiết để đưa ra các giải pháp phòng cháy chữa cháy hiệu quả.

1.1. Nguyên nhân cháy rừng

Nguyên nhân cháy rừng tại Vườn Quốc Gia Hoàng Liên chủ yếu đến từ các yếu tố tự nhiên và nhân tạo. Các yếu tố tự nhiên như nhiệt độ cao, độ ẩm thấp và gió mạnh tạo điều kiện thuận lợi cho việc hình thành đám cháy. Bên cạnh đó, hoạt động của con người như đốt rác, phát dọn rừng cũng là nguyên nhân chính dẫn đến cháy rừng. Theo nghiên cứu, các biện pháp phòng cháy cần được thực hiện đồng bộ để giảm thiểu nguy cơ cháy rừng, bao gồm việc tuyên truyền nâng cao nhận thức cộng đồng và xây dựng các tổ chức phòng cháy tại địa phương.

II. Đánh giá thực trạng công tác phòng cháy chữa cháy rừng

Công tác phòng cháy chữa cháy rừng tại Vườn Quốc Gia Hoàng Liên hiện nay còn nhiều hạn chế. Mặc dù đã có sự đầu tư từ nhà nước và các tổ chức, nhưng việc triển khai các biện pháp phòng cháy chưa đạt hiệu quả cao. Hệ thống quản lý rừng và lực lượng kiểm lâm chưa đủ mạnh để ứng phó kịp thời với các vụ cháy. Đặc biệt, công tác tuyên truyền về phòng chống cháy rừng chưa được thực hiện thường xuyên, dẫn đến sự thiếu hiểu biết của người dân về nguy cơ và cách phòng tránh cháy rừng. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng và cộng đồng để nâng cao hiệu quả công tác này.

2.1. Các hoạt động bảo vệ rừng

Các hoạt động bảo vệ rừng tại Vườn Quốc Gia Hoàng Liên bao gồm việc xây dựng các tổ chức phòng cháy, tổ chức diễn tập và tuyên truyền về nguy cơ cháy rừng. Tuy nhiên, việc thực hiện các hoạt động này còn gặp nhiều khó khăn do thiếu nguồn lực và sự phối hợp giữa các bên liên quan. Cần thiết phải xây dựng một kế hoạch cụ thể cho công tác bảo vệ rừng, trong đó chú trọng đến việc đào tạo nhân lực và trang bị thiết bị cần thiết cho lực lượng phòng cháy chữa cháy.

III. Đề xuất giải pháp phòng cháy chữa cháy rừng

Để nâng cao hiệu quả công tác phòng cháy chữa cháy rừng tại Vườn Quốc Gia Hoàng Liên, cần triển khai một số giải pháp phòng cháy cụ thể. Đầu tiên, cần tăng cường công tác tuyên truyền, giáo dục cộng đồng về nguy cơ cháy rừng và các biện pháp phòng tránh. Thứ hai, xây dựng hệ thống cứu hộ cứu nạn và lực lượng phòng cháy chữa cháy chuyên nghiệp, có khả năng ứng phó nhanh chóng với các tình huống khẩn cấp. Cuối cùng, cần có sự đầu tư vào công nghệ và thiết bị hiện đại để theo dõi và phát hiện sớm các đám cháy.

3.1. Tăng cường công tác tuyên truyền

Tuyên truyền về phòng cháy chữa cháy rừng là một trong những giải pháp quan trọng. Cần tổ chức các buổi hội thảo, tập huấn cho người dân về cách nhận biết và xử lý khi có cháy rừng xảy ra. Việc sử dụng các phương tiện truyền thông đại chúng để nâng cao nhận thức cộng đồng cũng rất cần thiết. Hơn nữa, cần xây dựng các tài liệu hướng dẫn cụ thể về biện pháp phòng cháy để người dân dễ dàng tiếp cận và thực hiện.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Cháy rừng là một hiện tượng phổ biến và nghiêm trọng tại Việt Nam cũng như nhiều quốc gia trên thế giới, gây thiệt hại lớn về kinh tế, môi trường và tính mạng con người. Theo thống kê, chỉ riêng năm 1998, Việt Nam đã ghi nhận 1.685 vụ cháy rừng với tổng diện tích thiệt hại lên đến 20.375 ha, làm 12 người chết. Tại tỉnh Lào Cai, một trong những vùng trọng điểm cháy rừng, số vụ cháy và diện tích thiệt hại có xu hướng tăng qua các năm: năm 2007 có 22 vụ cháy với 325,46 ha bị thiệt hại, năm 2010 tăng lên 56 vụ với 797,16 ha bị cháy. Vườn quốc gia Hoàng Liên, với diện tích rừng tự nhiên 28.472,3 ha, trong đó có 586,01 ha rừng tre, nứa rất dễ cháy, là khu vực nghiên cứu trọng điểm nhằm đề xuất các giải pháp phòng cháy chữa cháy rừng (PCCCR) hiệu quả.

Mục tiêu nghiên cứu là xây dựng cơ sở khoa học và phương pháp luận để đề xuất các giải pháp PCCCR phù hợp với đặc điểm tự nhiên, kinh tế - xã hội của Vườn quốc gia Hoàng Liên. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào các yếu tố ảnh hưởng đến cháy rừng, thực trạng công tác PCCCR từ năm 2008 đến 2012, đồng thời đề xuất các giải pháp kỹ thuật, thể chế và xã hội nhằm giảm thiểu nguy cơ cháy rừng. Nghiên cứu có ý nghĩa khoa học trong việc bổ sung dữ liệu về trạng thái rừng và các yếu tố ảnh hưởng đến cháy rừng, đồng thời hỗ trợ các nhà quản lý xây dựng chiến lược PCCCR hiệu quả, góp phần bảo tồn và phát triển bền vững hệ sinh thái rừng tại khu vực.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên lý thuyết về hệ sinh thái rừng, trong đó cấu trúc rừng, vật liệu cháy và điều kiện khí hậu là các yếu tố quyết định nguy cơ cháy rừng. Ba yếu tố cơ bản để xảy ra cháy rừng gồm: oxy (luôn có sẵn khoảng 21%), nguồn lửa (do con người hoặc thiên nhiên) và vật liệu cháy khô (độ ẩm dưới 26%). Các mô hình dự báo cháy rừng nổi bật được áp dụng gồm:

• Chỉ tiêu tổng hợp P của Nesterov: Dựa trên nhiệt độ không khí, độ ẩm và lượng mưa để đánh giá mức độ nguy hiểm cháy rừng.
• Chỉ số Angstrom: Dự báo nguy cơ cháy dựa trên nhiệt độ cao nhất và độ ẩm tương đối thấp nhất trong ngày.
• Chỉ tiêu khả năng bén lửa I của Yangmei: Tính toán mức độ bén lửa của vật liệu cháy dựa trên các yếu tố khí tượng như nhiệt độ, độ ẩm, số giờ nắng và lượng bốc hơi.

Ngoài ra, các yếu tố địa hình, đặc điểm cấu trúc rừng (độ tàn che, mật độ cây, thành phần thực vật) và các yếu tố xã hội (dân số, nhận thức cộng đồng) cũng được xem xét trong khung lý thuyết nhằm đánh giá toàn diện nguy cơ cháy rừng.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu chính bao gồm số liệu điều tra thực địa tại Vườn quốc gia Hoàng Liên từ năm 2008 đến 2012, số liệu khí tượng thủy văn, báo cáo của Hạt Kiểm lâm huyện Sa Pa và các xã vùng đệm, cùng các tài liệu pháp luật liên quan đến PCCCR. Phương pháp thu thập số liệu gồm:

• Phương pháp kế thừa có chọn lọc: Thu thập và tổng hợp các tài liệu, báo cáo liên quan đến điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội và công tác PCCCR.
• Phương pháp điều tra nhanh nông thôn (RRA): Phỏng vấn 10 cán bộ chuyên trách và 110 người dân đại diện về nhận thức, thực trạng và khó khăn trong PCCCR.
• Nghiên cứu thực nghiệm: Điều tra cấu trúc rừng, thành phần vật liệu cháy trên các ô tiêu chuẩn 1.000 m², đo đạc các chỉ tiêu như chiều cao cây, đường kính, độ tàn che, khối lượng vật liệu cháy.

Phương pháp phân tích số liệu sử dụng thống kê mô tả, phân tích tương quan giữa các yếu tố khí tượng, địa hình, xã hội với số vụ cháy rừng. Cỡ mẫu điều tra gồm 6 xã với tổng số 120 người tham gia phỏng vấn, đảm bảo tính đại diện cho vùng nghiên cứu. Thời gian nghiên cứu kéo dài 5 năm (2008-2012), cho phép đánh giá xu hướng và biến động nguy cơ cháy rừng theo mùa và năm.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Thực trạng cháy rừng tại VQG Hoàng Liên (2008-2012): Tổng số vụ cháy rừng là khoảng 131 vụ, với diện tích thiệt hại ước tính trên 1.400 ha. Năm 2010 là năm có số vụ cháy và diện tích thiệt hại cao nhất, chiếm gần 43% tổng diện tích bị cháy trong giai đoạn nghiên cứu.

2. Ảnh hưởng của điều kiện tự nhiên: Địa hình phức tạp với độ dốc trung bình 35-40°, nhiều nơi trên 45°, tạo điều kiện thuận lợi cho cháy lan nhanh. Khí hậu ôn đới lạnh với mùa khô kéo dài từ tháng 11 đến tháng 4, nhiệt độ trung bình mùa khô từ 10-12°C, độ ẩm không khí thấp nhất vào tháng 4 chỉ còn 65-70%, tạo điều kiện vật liệu cháy khô và dễ bén lửa. Lượng mưa trung bình năm 2.759 mm, nhưng phân bố không đều, mùa khô có nhiều ngày không mưa liên tục, làm tăng chỉ số khô hạn và nguy cơ cháy.

3. Ảnh hưởng của yếu tố xã hội: Dân số trong vùng nghiên cứu khoảng 4.006 người, mật độ trung bình 58 người/km², chủ yếu là dân tộc H’Mông (73,8%) và Dao (17,4%). Lao động trong ngành nông - lâm nghiệp chiếm 93,31%, với nhiều hoạt động khai thác rừng và sử dụng lửa trong canh tác, săn bắn, du lịch. Nhận thức và công tác tuyên truyền PCCCR còn hạn chế, đặc biệt tại các thôn bản nằm sâu trong vùng lõi.

4. Thực trạng công tác PCCCR: Bộ máy chỉ đạo và lực lượng chữa cháy rừng còn thiếu về số lượng và phương tiện, công tác tuyên truyền chưa đồng bộ, dự báo cháy rừng chủ yếu dựa trên các chỉ số khí tượng chưa được hiệu chỉnh phù hợp với đặc điểm địa phương. Việc tổ chức diễn tập PCCCR còn hạn chế về quy mô và tần suất.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu cho thấy, nguy cơ cháy rừng tại VQG Hoàng Liên chịu ảnh hưởng đa chiều từ điều kiện tự nhiên, khí hậu, địa hình và yếu tố xã hội. Đặc biệt, mùa khô kéo dài với nhiều ngày không mưa liên tục làm vật liệu cháy khô, kết hợp với địa hình dốc và gió địa phương tạo điều kiện thuận lợi cho cháy lan nhanh. So với các nghiên cứu trước đây tại các vùng rừng khác ở Việt Nam, mức độ nguy hiểm cháy rừng tại Hoàng Liên cao hơn do đặc thù khí hậu ôn đới lạnh và địa hình phức tạp.

Các phương pháp dự báo cháy rừng hiện tại, như chỉ tiêu tổng hợp P của Nesterov hay chỉ số Angstrom, chưa được hiệu chỉnh phù hợp với điều kiện đặc thù của VQG Hoàng Liên, dẫn đến độ chính xác dự báo còn hạn chế. Việc bổ sung yếu tố gió và đặc điểm vật liệu cháy vào mô hình dự báo là cần thiết để nâng cao hiệu quả công tác dự báo và phòng chống cháy rừng.

Ngoài ra, yếu tố con người đóng vai trò quan trọng trong nguyên nhân gây cháy, do đó công tác tuyên truyền, nâng cao nhận thức và xây dựng lực lượng PCCCR tại chỗ là rất cần thiết. Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ số vụ cháy theo năm, bảng phân tích các yếu tố khí tượng và xã hội ảnh hưởng đến cháy rừng, giúp minh họa rõ ràng mối quan hệ giữa các biến số.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Xây dựng và hiệu chỉnh mô hình dự báo cháy rừng phù hợp với đặc điểm địa phương

   • Áp dụng công thức dự báo kết hợp chỉ tiêu tổng hợp P, chỉ số gió và đặc điểm vật liệu cháy.
   • Mục tiêu: Nâng cao độ chính xác dự báo trên 85% trong vòng 2 năm.
   • Chủ thể thực hiện: Trung tâm khí tượng thủy văn tỉnh phối hợp với Vườn quốc gia Hoàng Liên.

2. Tăng cường công tác tuyên truyền, nâng cao nhận thức cộng đồng về PCCCR

   • Tổ chức các buổi tập huấn, hội thảo, phát tờ rơi, sử dụng phương tiện truyền thông địa phương.
   • Mục tiêu: Đạt 90% người dân vùng đệm hiểu và thực hiện các biện pháp phòng cháy trong 3 năm.
   • Chủ thể thực hiện: Ban quản lý Vườn quốc gia, chính quyền địa phương, các tổ chức xã hội.

3. Xây dựng và củng cố lực lượng PCCCR tại chỗ

   • Thành lập các đội phòng cháy chữa cháy rừng cơ sở, trang bị phương tiện, dụng cụ cần thiết.
   • Mục tiêu: Đảm bảo mỗi xã có ít nhất một đội PCCCR hoạt động hiệu quả trong 2 năm.
   • Chủ thể thực hiện: Hạt Kiểm lâm huyện Sa Pa, UBND các xã.

4. Áp dụng các giải pháp kỹ thuật lâm sinh để giảm vật liệu cháy

   • Thực hiện đốt trước có kiểm soát, xây dựng băng xanh, băng trắng cản lửa phù hợp với địa hình.
   • Mục tiêu: Giảm diện tích rừng bị cháy hàng năm ít nhất 30% trong 5 năm.
   • Chủ thể thực hiện: Ban quản lý Vườn quốc gia, các đơn vị lâm nghiệp.

5. Hoàn thiện hệ thống giao thông và thủy lợi phục vụ PCCCR

   • Nâng cấp đường giao thông nội vùng, xây dựng các công trình thủy lợi đảm bảo cung cấp nước phục vụ chữa cháy.
   • Mục tiêu: Tăng khả năng tiếp cận và ứng phó cháy rừng nhanh chóng trong 3 năm.
   • Chủ thể thực hiện: UBND tỉnh, các sở ngành liên quan.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Các nhà quản lý và cán bộ kiểm lâm

   • Lợi ích: Nắm bắt cơ sở khoa học và thực tiễn về PCCCR tại VQG Hoàng Liên để xây dựng chính sách, kế hoạch quản lý hiệu quả.
   • Use case: Thiết kế chương trình đào tạo, tổ chức lực lượng PCCCR.

2. Các nhà nghiên cứu và sinh viên ngành lâm nghiệp, môi trường

   • Lợi ích: Tham khảo phương pháp nghiên cứu, dữ liệu thực địa và mô hình dự báo cháy rừng phù hợp với vùng núi cao.
   • Use case: Phát triển đề tài nghiên cứu tiếp theo, ứng dụng mô hình dự báo.

3. Cơ quan khí tượng thủy văn và phòng cháy chữa cháy

   • Lợi ích: Áp dụng kết quả nghiên cứu để cải tiến mô hình dự báo cháy rừng, nâng cao hiệu quả cảnh báo sớm.
   • Use case: Xây dựng phần mềm dự báo, tổ chức diễn tập phòng cháy.

4. Cộng đồng dân cư và các tổ chức phi chính phủ hoạt động bảo vệ rừng

   • Lợi ích: Hiểu rõ nguyên nhân, tác động và biện pháp phòng cháy, từ đó tham gia tích cực vào công tác bảo vệ rừng.
   • Use case: Tổ chức các chương trình tuyên truyền, nâng cao nhận thức cộng đồng.

Câu hỏi thường gặp

1. Nguyên nhân chính gây cháy rừng tại Vườn quốc gia Hoàng Liên là gì?
   Nguyên nhân chủ yếu là do điều kiện khí hậu khô hạn kéo dài, địa hình dốc và hoạt động của con người như đốt nương rẫy, săn bắn, du lịch. Ví dụ, mùa khô từ tháng 11 đến tháng 4 có nhiều ngày không mưa liên tục làm vật liệu cháy khô dễ bén lửa.

2. Phương pháp dự báo cháy rừng nào được áp dụng hiệu quả nhất tại Hoàng Liên?
   Phương pháp dự báo kết hợp chỉ tiêu tổng hợp P của Nesterov với hệ số hiệu chỉnh gió và đặc điểm vật liệu cháy được đánh giá là phù hợp nhất, giúp nâng cao độ chính xác dự báo trên 85%.

3. Lực lượng phòng cháy chữa cháy rừng hiện nay tại VQG Hoàng Liên có đủ mạnh không?
   Lực lượng hiện còn thiếu về số lượng và phương tiện, chưa đáp ứng kịp thời khi xảy ra cháy lớn. Việc xây dựng đội PCCCR cơ sở và trang bị đầy đủ là cần thiết để nâng cao hiệu quả ứng phó.

4. Các giải pháp kỹ thuật lâm sinh nào được đề xuất để giảm nguy cơ cháy rừng?
   Đốt trước có kiểm soát, xây dựng băng xanh, băng trắng cản lửa, quản lý vật liệu cháy là các giải pháp kỹ thuật được đề xuất nhằm giảm vật liệu cháy và ngăn chặn cháy lan.

5. Vai trò của cộng đồng dân cư trong công tác phòng cháy chữa cháy rừng như thế nào?
   Cộng đồng dân cư đóng vai trò quan trọng trong việc phát hiện sớm, ngăn chặn nguồn lửa và thực hiện các biện pháp phòng cháy. Tăng cường tuyên truyền, nâng cao nhận thức giúp giảm thiểu các hành vi gây cháy do con người.

Kết luận

• Đã xác định được các yếu tố tự nhiên, khí hậu, địa hình và xã hội ảnh hưởng trực tiếp đến nguy cơ cháy rừng tại Vườn quốc gia Hoàng Liên.
• Thực trạng cháy rừng từ 2008-2012 cho thấy số vụ và diện tích thiệt hại có xu hướng tăng, đặc biệt trong mùa khô kéo dài.
• Các phương pháp dự báo cháy rừng hiện tại cần được hiệu chỉnh phù hợp với đặc điểm địa phương để nâng cao độ chính xác.
• Đề xuất các giải pháp tổng hợp gồm kỹ thuật lâm sinh, nâng cao nhận thức cộng đồng, củng cố lực lượng PCCCR và hoàn thiện hạ tầng giao thông, thủy lợi.
• Tiếp tục nghiên cứu mở rộng phạm vi và thời gian theo dõi để hoàn thiện mô hình dự báo và chiến lược phòng cháy chữa cháy rừng hiệu quả hơn.

Các cơ quan quản lý và nghiên cứu cần phối hợp triển khai các giải pháp đề xuất, đồng thời tổ chức đào tạo, diễn tập thường xuyên để nâng cao năng lực PCCCR tại Vườn quốc gia Hoàng Liên. Để biết thêm chi tiết và ứng dụng thực tiễn, quý độc giả và các nhà quản lý có thể liên hệ Ban quản lý Vườn quốc gia Hoàng Liên hoặc các đơn vị nghiên cứu lâm nghiệp địa phương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu cho việc nghiên cứu xây dựng các phương pháp dự báo cháy rừng sau này. Tiếp sau đó, nhiều nhà khoa học khác đã nghiên cứu và đưa ra những phương pháp dự báo nguy cơ cháy rừng với các thang cấp khác nhau trên cơ sở phân tích độ ẩm của thảm khô dưới rừng và kết quả thử nghiệm khả năng bén lửa của nó. Năm 1968, Trung tâm khí tượng thuỷ văn quốc gia Liên xô đã đưa ra một phương pháp mới trên cơ sở một số thay đổi trong việc áp dụng công n 5 thức (1. Theo phương pháp này, chỉ số P được tính theo nhiệt độ không khí và nhiệt độ điểm sương.

Chỉ tiêu P được xác định theo công thức sau: n P = K ∑ ti(ti − Di) (1.2) i =1 Trong đó: ti: Nhiệt độ không khí lúc 13 giờ (OC) Di: Nhiệt độ điểm sương (OC) n: Số ngày kể từ ngày có trận mưu cuối cùng nhỏ hơn 3mm. K: Hệ số điều chỉnh theo lượng mưa ngày: K=1 khi lượng mưa ngày nhỏ hơn 3mm; K= 0 khi lượng mưa ngày vượt quá 3mm.Stoliartsuk đã tiến hành nghiên cứu áp dụng phương pháp dự báo cháy rừng của Trung tâm khí tượng thủy văn Liên Xô và đề nghị xác định hệ số K theo lượng mưa ngày cụ thể như sau: Lượng mưa là 0 mm, hệ số K là 1; Lượng mưa là 0,1- 0,9 mm, hệ số K là 0,8; Lượng mưa là 1,0-2,9 mm, hệ số K là 0,6; Lượng mưa là 3,0-5,9 mm, hệ số K là 0,4; Lượng mưa là 6,0-14,9 mm, hệ số K là 0,2; Lượng mưa là 15,0-19,9 mm, hệ số K là 0,1; Lượng mưa là >20,0 mm, hệ số K là 0. Với hệ số K xác định theo lượng mưa ngày và áp dụng công thức (1.2) tính được chỉ tiêu P, từ đó phân mức nguy hiểm của cháy rừng thành 5 cấp như bảng 1.1: Phân cấp mức độ nguy hiểm của cháy rừng theo chỉ tiêu P Chỉ tiêu tổng hợp Mức độ nguy Cấp cháy Theo Trung tâm hiểm của cháy rừng Theo Nesterov K.v Liên Xô rừng I ≤ 300 ≤ 200 Không nguy hiểm II 301 - 500 201 - 450 Ít nguy hiểm III 501 - 1000 451 -900 Nguy hiểm IV 1001 - 4000 901 - 2000 Rất nguy hiểm V >4000 >2000 Cực kỳ nguy hiểm n 6 Ở Thụy Điển năm 1951 Angstrom đã nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng đến cháy rừng và đưa ra trị số cho việc dự báo nguy cơ cháy rừng. Chỉ số Angstrom dựa vào hai yếu tố khí tượng chính là nhiệt độ và độ ẩm không khí để tính mức nguy hiểm cháy cho từng vùng khí hậu.

Chỉ số này đã được áp dụng trên nhiều nước ôn đới và khá chính xác. Công thức tính như sau: R 27 − T I= + (1.3) 20 10 Trong đó: I: Chỉ số Angstrom, để xác định nguy cơ cháy rừng R: Độ ẩm tương đối của không khí thấp nhất trong ngày (%) T: Nhiệt độ không khí cao nhất trong ngày (0C) Căn cứ vào chỉ số Angstrom (I) tác giả tiến hành phân cấp nguy cơ cháy theo các cấp như bảng 1.2: Phân cấp nguy cơ cháy rừng theo chỉ số Angstrom (I) Cấp cháy Chỉ số Angstrom (I) Nguy cơ cháy I I > 4.0 Không có khả năng cháy II 2.0 Ít có khả năng cháy III 2.5 Có khả năng cháy IV I ≤ 2.0 Khả năng cháy lớn Phương pháp dự báo nguy cơ cháy rừng dựa vào chỉ số Angstrom không tính tới các nhân tố lượng mưa, độ ẩm của vật liệu cháy và khối lượng vật liệu cháy. Nó có thể phù hợp với điều kiện thời tiết ít mưa trong suốt mùa cháy, khối lượng vật liệu cháy ổn định và trạng thái rừng có tính đồng nhất cao của nơi nghiên cứu, nhưng có thể ít phù hợp với những địa phương có sự n 7 biến động cao về lượng mưa, địa hình và khối lượng vật liệu cháy. Cho đến nay, phương pháp này ít được sử dụng ở những quốc gia khác, đặc biệt là khu vực nhiệt đới.

Qua nghiên cứu 103 khu vực bị cháy ở Trung Quốc Yangmei đã đưa ra phương pháp dự báo cháy rừng theo chỉ tiêu khả năng bén lửa của vật liệu (I) với trình tự như sau: + Tính toán mức độ nguy hiểm của sự bén lửa I: Tác giả đã phân tích quan hệ của mức bén lửa của vật liệu cháy (I) với các yếu tố nhiệt độ không khí cao nhất (T14), độ ẩm tương đối của không khí thấp nhất (R14), số giờ nắng (m) và lượng bốc hơi (M) trong ngày. Kết quả cho thấy mức bén lửa của vật liệu cháy (I) có liên hệ với các yếu tố (T14), (m), (M) đều theo dạng hàm luỹ thừa như sau: I = a.4) Riêng với độ ẩm không khí thấp nhất (R14) thì mức độ bén lửa I của vật liệu có quan hệ theo dạng hàm mũ với dạng phương trình sau: I = a.5) Tác giả áp dụng toán thống kê xác lập được phương trình tương quan giữa mức độ bén lửa I với từng nhân tố khí tượng như bảng 1.3: Mối quan hệ giữa các nhân tố khí tượng với mức độ bén lửa Nhân tố khí tượng Phương trình Hệ số tương Hệ số biến tương quan quan động Nhiệt độ không khí I1=0,046.T1,178 0,788 0,296 Độ ẩm không khí I2=14,89.M1,185 0,968 0,247 Số giờ nắng I4=0,0552.m1,383 0,879 0,337 + Mức độ bén lửa tổng hợp I của vật liệu cháy được tính bằng trung bình cộng của các chỉ số I1, I2, I3, I4 n 8 1 1 I = X(I1+I2+I3+I4) = X(0,046.m1,383) + Căn cứ vào trị số I, tác giả thiết lập biểu xác định nguy cơ cháy rừng như bảng 1.4: Tiêu chuẩn phân cấp nguy cơ cháy rừng theo chỉ tiêu bén lửa I Cấp I Cấp III Cấp V Cấp II Cấp IV Tháng không Có thể cháy khó cháy dễ cháy cháy cháy mạnh 3 < 10 11-20 21-30 31-40 >41 4 và 10 < 15 16-30 31-45 46- 60 >61 5 và 9 < 20 21-40 41-60 61-80 >81 Phương pháp dự báo nguy cơ cháy rừng theo chỉ tiêu bén lửa của Yangmei đã tính tới tác động tổng hợp của các nhân tố khí tượng tới khả năng phát sinh, phát triển của cháy rừng như nhiệt độ không khí cao nhất, độ ẩm không khí cao nhất, độ ẩm không khí thấp nhất trong ngày, lượng bốc hơi và số giờ nắng trong ngày một cách định lượng trong tháng dễ xảy ra cháy rừng. Những phương pháp này chưa đề cập đến tốc độ gió cũng như khối lượng vật liệu cháy. Ở Việt Nam Những nghiên cứu về dự báo cháy rừng ở nước ta chủ yếu nghiên cứu áp dụng phương pháp dự báo theo chỉ tiêu tổng hợp của V.

Năm 1985 Cục Kiểm lâm đã chủ trì đề tài cấp nhà nước về biện pháp phòng cháy chữa cháy rừng thông và rừng Tràm [6]. Kết quả đề tài là một báo cáo mang tính đúc rút các kinh nghiệm về phòng cháy, chữa cháy cho rừng thông và rừng tràm của các tỉnh trong khu vực, mà chưa đưa ra các biện pháp mới. n 9 Năm 1988, Phạm Ngọc Hưng [12] đã áp dụng phương pháp của V.G Nesterov trên cơ sở nghiên cứu cải tiến, điều chỉnh hệ số K theo lượng mưa ngày để tính toán và xây dựng phương pháp dự báo cháy rừng cho đối tượng rừng Thông tỉnh Quảng Ninh theo các chỉ tiêu được xác định như sau: Trên cơ sở sử dụng công thức chỉ tiêu tổng hợp của V.G Nesterov và dãy quan trắc các yếu tố khí tượng gồm nhiệt độ không khí lúc 13 giờ, độ chênh lệch bão hoà lúc 13 giờ và lượng mưa ngày của tỉnh Quảng Ninh trong 10 năm (1975 - 1985), tác giả tính chỉ tiêu khí tượng tổng hợp P cho từng ngày ở Quảng Ninh, công thức tính như sau: n P = K ∑ ti13.7) i =1 Trong đó P: Chỉ tiêu tổng hợp đánh giá nguy cơ cháy rừng K: Hệ số điều chỉnh theo lượng mưa ngày, K có giá trị bằng 1 khi lượng mưa ngày nhỏ hơn 5mm, K có giá trị bằng 0 khi lượng mưa ngày vượt quá 5mm. n: Số ngày không mưa hoặc có lượng mưa ngày nhỏ hơn 5mm kể từ ngày cuối cùng có lượng mưa lớn hơn 5mm.

ti13: Nhiệt độ không khí lúc 13 giờ (00) di13: Độ chênh lệch bão hoà của không khí lúc 13 giờ (mb) Sau đó tác giả dựa vào kết quả phân tích mối liên hệ giữa chỉ tiêu P với số vụ cháy đã xảy ra trong 10 năm để điều chỉnh lại ngưỡng của các cấp dự báo cháy rừng ở Quảng Ninh, kết quả được ghi ở bảng 1.5: Phương pháp dự báo cháy rừng theo chỉ tiêu tổng hợp của V.G Nesterov được áp dụng rộng rãi trên quy mô cả nước. Nó có ưu điểm đơn giản, dễ thực hiện với các thiết bị đơn giản và ít tốn công sức. Tuy nhiên, phương pháp này lại có nhược điểm là chỉ căn cứ vào những nhân tố khí tượng là chính, chưa tính đến được ảnh hưởng của một số nhân tố khác như khối lượng vật liệu cháy, đặc điểm của nguồn lửa, điều kiện địa hình…Vì n 10 vậy, việc áp dụng phương pháp này trên toàn lãnh thổ mà không có những hệ số điều chỉnh thích hợp có thể dẫn đến những sai số nhất định.5: Phân cấp cháy rừng Thông theo chỉ tiêu P cho rừng Thông Quảng Ninh [12] Cấp cháy Độ lớn của P Khả năng cháy I <1000 Ít có khả năng cháy II 1001 – 2500 Có khả năng cháy III 2501 – 5000 Nhiều khả năng cháy IV 5001 – 10.000 Cực kỳ nguy hiểm Từ năm 1989 - 1992, tổ chức UNDP đã hỗ trợ “Dự án tăng cường khả năng phòng cháy, chữa cháy rừng cho Việt Nam” [27].N Cooper chuyên gia đánh giá mức độ nguy hiểm cháy rừng của FAO đã cùng các chuyên gia Việt Nam nghiên cứu, soạn thảo phương pháp dự báo cháy rừng.N Cooper cho rằng ngoài các yếu tố mà V.G Nesterov đã nêu, đối với nhiều vùng rừng ở Việt Nam gió cũng là nhân tố ảnh hưởng lớn đến sự hình thành và phát triển của đám cháy. Do vậy, ông đề nghị sử dụng phương pháp của V.G Nesterov nhưng phải tính đến tốc độ gió.

Tốc độ gió được xác định vào thời điểm 13 giờ ở độ cao 10-12m so với mặt đất. Công thức dự báo do ông đề xuất như: Pc = P.8) Trong đó Pc: Chỉ tiêu khí tượng tổng hợp theo đề nghị của Cooper P: Chỉ tiêu khí tượng tổng hợp tính theo công thức của V.G Nesterov trên cơ sở điều chỉnh hệ số K theo lượng mưa ngày của Phạm Ngọc Hưng [10].