Chương I: CƠ SỞ LÝ LUẬN 1. TƯ DUY VA TƯ DUY DIA LÝ.Khái quát về quá trinh tu duy: Trong đời sống và hoại đông hàng ngày, con người thường tiếp xúc, va cham với các sy vật hiện tượng mới lạ. với những thuộc tính và những moi quan hệ phức tạp trong thé giới xung quanh, lúc đó sẽ nắy sinh nhiều câu hỏi. nhiều thắc mắc.
Muốn giải đáp được, con người phải vận dụng hoạt động suy aghi tìm hiểu những bản chất của sự vật, hiện tượng, khám phá những mốt liên hệ có tính qui luật của chúng. Quá trình tâm lý này chính là tư duy. Tư duy là một quá trình phản ánh gián tiếp và khái quát hiện thực, phan ánh các thuộc tinh, các liên hệ, quan hệ thuộc về bản chất giữa các sự vật hiện tượng của thế giới khách quan. Tư duy có tác dụng to lớn trong đời sống xã hội.
Người ta dựa vào uf duy để nhận thức qui luật khách quan của tự nhiên, xã hội và lợi dụng qui luật đó trong hoạt động thực tiễn. Tư duy địa lý: Quá trình giáo dục đã cho thấy hoạt động tư duy mang lại một kết quả mới vẻ chất cho quá trình nhận thức của học sinh. Việc lĩnh hội ti thức địa lý không chỉ cần trí nhớ mà quan trọng hơn là phải nhận thức được chúng trên cơ sở phân tích, đánh giá, tổng hợp,so sánh, khái quát hóa được bản chất của các sự vật, hiện tượng địa lý cụ thể cùng các mối quan hệ mang tính chất qui luật của nó Môn địa lý trong nhà trường phổ thông cung cấp cho học sinh chủ yếu các biểu tượng, mối quan hệ địa lý và các khái niệm địa lý, trong đó khái niệm địa lý chính là nội dung của tư duy địa ly. Những khái niệm đó tất phức tạp, đòi hỏi học sinh phải đông não cao độ, phải sở dụng kiến thức SVTH: HÀ 'THỊ'FHU NGUYET Trang 6 GVHD: NGUYEN THỊ KIM LIÊN LUAN VAN 707 UGRIEP cha nhiêu môn hoe như: Lich sử, Sinh hoc, Hóa học, Vat lý,.Học sinh phải xứ dụng các thao tác tư duy thì mới hiểu được các khái niệm địa lý, Mối quan hệ dia lý ở đây là mối quan hệ qua lại giữa các yếu tố.
thành phan (của tự nhiền với tự nhiên, tự nhiên = kinh tế, kinh tế ~ kinh t€), Trong đó mối quan hệ nhân quả có vai trò, vị trí đặc biệt, nó biểu hiện moi Lương quan phy thuộc một chiều giữa các sự vật, hiện tượng dia lý và quá trình địa lý, Trong mối quan hệ nhân quả có hai thành phần: một bên là nhân một bên là quả. chỉ có nhân mới xinh ra quả chứ quả không sinh ra phd. Ví dụ : Hiện tượng khí hậu khô khan, hiếm mưu ở các vùng chi tuyển đã làm cho vùng này trở thành hoang mạc, nhưng hiện tượng hoang mac không phải là nguyên nhân của hiện tượng khí hậu khô khan. Ngoài mối quan hệ nhân gia, còn có mối quan hỆ tương hỗ tức là mối quan hệ tác đông qua lai giữa các yếu tố với nhuu:vị tii, địa hình, khí há u,thực vật, song ngòi.
Phải nhận thức đúng mối quan hệ địa lý thì học sinh mới giải thích đúng mọi thắc mắc khó hiểu về cúc sự vật, hiện tượng địa lý. Đặc điểm ut duy dia lý Tư duy lãnh thổ; Qui mô lãnh thổ có thể rất lớn: một châu lục, một khu vực, một nước, hoặc tương đối nhỏ: một nông trường, nhà máy, hầm mỏ. Mỗi lãnh thổ có những nét riêng về tự nhiên cũng như vé kinh tế-xã hội Vídụ:. Từ đặc điểm chung của tự nhiên Châu Âu có nét riêng biệt đem so sánh với các châu lục khác như: Á, Mỹ, Phi.
Cây hia mì và cây lúa nước không thể phát triển tốt trên lãnh thổ có cùng một kiểu khí hậu. - Ngành công nghiệp thực phẩm, công nghiệp nhẹ thường phát triển thuận lợi ở vùng sản xuất nông nghiệp và điểm quần cư. SVTH: HÀ THỊ THU NGUYET Trang 7 GVHD: NGUYÊN THỊ KIM LIÊN LUAN VAN 707 UGHIEP -Tư duy lãnh thể không thể diễn tỉ bằng lời nói, cách thuyết minh mà phải gấn với bản đồ. -Tư duy liên hệ tổng hợp: Đối tương của dia lý là nghiên cứu các thể tổng hợp tứ nhiên và xã hội cùng các môi quan hệ của nó.
Khí nghiên cứu một su vật, hiện tượng địa lý phải đặt nó trong mối quan hệ tướng tác giữa cúc yếu tố trong tổng hợp thể và giữa các tổng hợp thể. Khả nang xác định được mối liên hệ và quan hệ đó là thước do trình độ phát triển tư duy học xinh. Hai đặc điểm này của tư duy dia dy đã khẳng định môn dia lý có tác dung rất lớn trong việc phát triển tư duy của học sinh. b_ Thao tác tit duy địa lý: - Phần tích tổng hợp: Phân tích là quá trình hoạt động trí óc tách đối tượng ra thành những bộ phận, dấu hiệu , thuộc tính, những liên hệ giữa chúng theo một hướng nhất định, nhằm mục đích nghiên cứu đẩy đủ và sâu sắc hơn.
Ví dụ: Rừng có vai trò rất lớn đối với đời sống con người: điều hòa khí hau, rừng là lá phổi của sự sống, cung cấp lâm sản, giữ nước trong đất, ¡. cân bằng hệ sinh thá Tổng hợp là dùng trí óc để kết hợp những đối tượng, thuộc tính, quan hệ thành toàn thể. Tổng hợp đem lại kết quả mới về chất, làm cho ta có được hiểu biết mới nào đó về hiện thực khách quun. Ví dụ: Vĩ độ đặt Châu Âu vào vành đai khí hậu ôn đới, địa hình thấp nên ảnh hưởng của biển vào sâu trong đất liền, dòng biển nóng chạy qua nên làm khí hậu ấm lên, qua những đặc điểm đó thấy được tính chất khí hau Chau Au là ôn hòa.
Phân tích và tổng hợp là hai quá trình có chức năng khác nhau nhưng không thể tách rời nhúu trong quá trình tư duy thống nhất. -So sánh: La tìm những điểm giống và khác nhau giữa các sự vật và hiện tượng cùng loại. So sánh không chỉ tim, đối chiếu các thuộc tính, dấu SVTH: HA THỊ THU NGUYET Trang s GVHD: NGUYEN THỊ KIM LIEN LUAN VAN 707 7040 hiệu, quan hệ bản chất đối tượng mà còn để tim thấy cả những dấu hiệu khang bản chất, thứ yếu của chúng. Ví dụ: So xánh bờ biển Châu Phi với bờ biển Châu Âu.
núi Coócđie vi núi Andet. -Khái quát hóa: Dùng trí óc để bao quát nhiều đối tượng trên cơ sở mot số quan hệ, thuộc tính, bô phân giống nhau, sau khí gạt bỏ những thành phan không can thiết, chỉ giữ lại yếu tố nào cần thiết dé tư duy. Kết quả hoat đông tư duy: Quá trình phân tích, tổng hợp, so sánh, khái quát hóa cho ta một khái niệm. Tư duy nếu dừng lại ở khái quát hóa thì con người mới chỉ lĩnh hội được khái niệm, qui luật trừu tượng chung mà yêu cầu đặt ra can vận dụng dé giải quyết hàng loạt vấn để đó trong thực tiễn.
ĐẶC ĐIỂM TÂM LÝ VÀ QUÁ TRÌNH PHÁT TRIỂN TƯ DUY CỦA HỌC SINH. Đặc điểm tâm lý của lúa tuổi học sinh Trung học cơ sở: Theo quun điểm tâm lý học, lứa tuổi thiếu niên độc đáo và lí thú, có vi trí rất đặc biệt. Tuổi thiếu niên còn được gọi là tuổi quá độ, chuyển tiếp từ tuổi thơ sang tuổi trưởng thành. Sự chuyển tiếp đã làm hình thành những cấu tạo mới về chấ t tro ng tất cả các mặt.
Sự biế n đổi của cơ thể, của sự tự ý thức, của kiểu quan hệ với ngưới lớn và bạn bè, của hoạt động học tập, hoạt độn g xã hội , đã làm xuấ t hiệ n yếu tố mới của sự trư ởng thà nh. Yế u tố đầu tiê n là tính tích cực của xã hội, sự mạn h mẽ của bản thâ n các em nhằm xây dựng mối quan hệ thỏa đáng đối với người lớn và bạn bè, nhằm thay đổi theo ý định và mục đích riêng. Quá trình hình thành cái mới diễn ra không đồng đều giữa các mặ! của mỗi thiếu niên, vừa tổn tại tính trẻ con vừa xuất hiện tính cách ngườ lớn. Độ tuổi này các em có cảm giác mình là người lớn do vậy mình mudi được độc lập và không muốn bị phụ thuộc.
Thiếu niên học sinh cố gắn: hết site mình để được người lớn coi trọng suy nghĩ và việc làm của mio! Nhưng thái độ người lớn coi các em là “trẻ con” làm cho nó rất bực mình ngàng bướng và trở nên khó báo. SVTH: HÀ THỊ THU NGUYỆT Trang 9 GVHD; NGUYEN THE KIM LIEN LUAN VAN 707 NGHIER Trong độ tuổi thiếu niên không chỉ có sự trưởng thành về thể chất mà còn có sự trưởng thành vẻ nhân cách. Các em đã nhận thức được hành vị của mình, phẩm chất đạo đức và xu thể độc lập đánh giá bản thân, và sư khao khát ay tin, nhưng khá năng đó chưa phù hợp với bản thân. Do đó các em quá để cao mình, dẫn tới thái độ, hành động không có lợi cho các em.
Đặc điểm tâm lý lứa tuổi thiếu niên có những nét nổi bật như vậy, cho nên với vai trò nhà giáo dục-giáo viên phải khéo léo, tế nhị trong giao tiếp và xử sự với các em, để các em không cảm thấy tự ái, bất mãn, dẫn tới có hành động không đúng mà hưởng các em vào hoạt động chung của tap thể, để các em có cái nhìn thực tế hơn về mình và bạn bè. Quá trinh phát triển tư duy học sinh lớp 7: Khi bước vào lứa tuổi thiểu niên, hoạt động học tập của học sinh được xây dựng lại một cách cơ bản. Trình độ mới cao hơn của hoạt động học tập quyết định mức độ của hoạt đông này. Ở trường phổ thông cơ sở, việc học tập của các em phức tạp hơn, lúc này các em học tập có sự phân môn, nghiên cứu hệ thống cơ sở khoa học.
Mỗi môn học là những khái niệm, những qui luật được sắp xếp thành một hệ thống tương đối sâu sắc và độc lập. Diéu đó đòi hỏi thúc đẩy mạnh sự phát triển của tư duy trừu tượng và logic ở các em. Một số em đã xuất hiện ý thức tự học, có hứng thú với môn học, niềm say mê, ham hiểu biết. Do đó, giáo viên cẩn phải duy trì và phát triển các hứng thú đó của thiếu niên học sinh.
Tư duy nói chung và tư duy trừu tượng nói riêng phát triển mạnh là một đặc điểm cơ bản của hoạt động tư duy ở thiếu niên học sinh. Nhưng thành phan tư duy hình tượng-cụ thể vẫn tiếp tục được phát triển và nó vẫn giữ vai trò quan trong trong cấu trúc tư duy.