I. Tổng quan về khiếu nại thi hành án dân sự tại Quảng Nam
Khiếu nại trong thi hành án dân sự (THADS) là một quyền hiến định, cho phép công dân và tổ chức bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình trước các quyết định, hành vi bị cho là trái pháp luật của cơ quan THADS và Chấp hành viên. Tại Quảng Nam, một địa phương có tốc độ phát triển kinh tế - xã hội năng động, các tranh chấp dân sự, kinh tế ngày càng gia tăng về số lượng và tính phức tạp. Điều này kéo theo hoạt động thi hành án trở nên áp lực hơn, và tất yếu, số lượng các vụ khiếu nại thi hành án dân sự Quảng Nam cũng có xu hướng tăng. Bản chất của hoạt động này là quá trình tác động trực tiếp đến tài sản, quyền nhân thân của các bên liên quan, bao gồm người được thi hành án, người phải thi hành án và người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan. Do đó, bất kỳ một sai sót nào, dù là nhỏ nhất, trong quá trình tổ chức thi hành các án dân sự có hiệu lực pháp luật đều có thể trở thành nguyên nhân phát sinh khiếu nại. Việc giải quyết hiệu quả các khiếu nại này không chỉ đảm bảo tính nghiêm minh của pháp luật, khôi phục quyền lợi bị xâm phạm mà còn góp phần củng cố niềm tin của nhân dân vào hệ thống tư pháp, giữ vững an ninh trật tự tại địa phương. Đây là nhiệm vụ trọng tâm, phản ánh chất lượng hoạt động của Cục Thi hành án dân sự tỉnh Quảng Nam và các Chi cục Thi hành án dân sự trực thuộc.
1.1. Khái niệm và vai trò của giải quyết khiếu nại thi hành án
Giải quyết khiếu nại trong THADS là hoạt động của cơ quan, người có thẩm quyền xem xét, xác minh và kết luận về nội dung khiếu nại đối với các quyết định, hành vi của Thủ trưởng cơ quan THADS hoặc Chấp hành viên. Hoạt động này có vai trò then chốt: Một là, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các bên đương sự, đảm bảo các phán quyết của Tòa án được thực thi đúng đắn trên thực tế. Hai là, thông qua giải quyết khiếu nại, các cơ quan quản lý có thể phát hiện những sai sót, vi phạm trong thi hành án dân sự, từ đó chấn chỉnh hoạt động nghiệp vụ, nâng cao trách nhiệm của chấp hành viên. Ba là, đây là một kênh giám sát quan trọng của người dân đối với hoạt động của cơ quan công quyền, góp phần tăng cường pháp chế xã hội chủ nghĩa. Theo luận văn “Giải quyết khiếu nại trong thi hành án dân sự từ thực tiễn tỉnh Quảng Nam” của tác giả Nguyễn Thị Sương, công tác này giúp “khắc phục các sai phạm trong quá trình tổ chức thi hành án”, đồng thời “tái khẳng định về tính đúng đắn của hành vi, quyết định của bên bị khiếu nại” khi khiếu nại không có cơ sở.
1.2. Quy định pháp luật về thẩm quyền giải quyết khiếu nại
Luật Thi hành án dân sự và các văn bản hướng dẫn đã quy định rõ về trình tự và thẩm quyền giải quyết khiếu nại. Về cơ bản, quy trình được thực hiện theo hai cấp. Lần đầu, Chi cục trưởng Chi cục THADS cấp huyện giải quyết khiếu nại đối với quyết định, hành vi của Chấp hành viên thuộc quyền quản lý. Cục trưởng Cục Thi hành án dân sự tỉnh Quảng Nam giải quyết khiếu nại đối với quyết định, hành vi của Chấp hành viên cấp tỉnh và của Chi cục trưởng cấp huyện. Nếu đương sự không đồng ý, họ có quyền khiếu nại lần hai. Thẩm quyền giải quyết lần hai thuộc về Cục trưởng Cục THADS (đối với quyết định của Chi cục trưởng) và Tổng cục trưởng Tổng cục THADS (đối với quyết định của Cục trưởng). Trong một số trường hợp đặc biệt, Bộ trưởng Bộ Tư pháp có thể xem xét lại các quyết định đã có hiệu lực. Việc xác định đúng thẩm quyền là bước đầu tiên và quan trọng nhất để đảm bảo quá trình giải quyết khiếu nại diễn ra đúng pháp luật, tránh tình trạng đơn thư bị chuyển lòng vòng, gây bức xúc cho người dân.
II. Thực trạng khiếu nại thi hành án dân sự Quảng Nam 2015 2019
Thực tiễn công tác giải quyết khiếu nại trong lĩnh vực thi hành án dân sự tại Quảng Nam giai đoạn 2015-2019 cho thấy một bức tranh đa chiều với nhiều kết quả tích cực nhưng cũng không ít thách thức. Theo số liệu thống kê trong luận văn của tác giả Nguyễn Thị Sương, số lượng đơn thư khiếu nại có sự biến động qua các năm nhưng nhìn chung luôn ở mức cao, phản ánh tính chất phức tạp của các vụ việc THADS tại địa phương. Cụ thể, số đơn tiếp nhận dao động từ 54 đơn (năm 2018) đến 82 đơn (năm 2019). Tỷ lệ giải quyết đơn thuộc thẩm quyền luôn đạt mức rất cao, thường xuyên trên 97% và có năm đạt 100%. Điều này cho thấy sự nỗ lực và quyết tâm của hệ thống cơ quan THADS tỉnh trong việc xử lý dứt điểm các vướng mắc của người dân. Tuy nhiên, tình trạng khiếu nại tố cáo trong thi hành án vẫn diễn biến phức tạp, nhiều vụ việc kéo dài, vượt cấp, gây ảnh hưởng đến an ninh trật tự. Nội dung khiếu nại tập trung chủ yếu vào các vấn đề như: chậm thi hành án, sai sót trong quy trình cưỡng chế thi hành án, định giá và bán đấu giá tài sản, việc ra quyết định thi hành án chưa phù hợp. Những thực trạng này đòi hỏi phải có sự phân tích sâu sắc để tìm ra nguyên nhân gốc rễ và đề xuất giải pháp khắc phục triệt để.
2.1. Phân tích số liệu và các loại vi phạm trong thi hành án
Giai đoạn 2015-2019, các cơ quan THADS tỉnh Quảng Nam đã tiếp nhận hàng trăm đơn khiếu nại. Cụ thể: năm 2015 nhận 64 đơn, năm 2016 nhận 75 đơn, năm 2017 nhận 67 đơn, năm 2018 nhận 54 đơn và năm 2019 nhận 82 đơn. Các nội dung khiếu nại phổ biến nhất bao gồm: khiếu nại về việc Chấp hành viên chậm tổ chức thi hành án; khiếu nại về quyết định kê biên, xử lý tài sản (chiếm tỷ trọng lớn); khiếu nại về việc xác minh điều kiện thi hành án không đầy đủ dẫn đến việc ra quyết định chưa có điều kiện thi hành án thiếu căn cứ. Điển hình là vụ việc của bà Thân Thị Thu Minh (TP. Tam Kỳ) khiếu nại Quyết định số 72/QĐ-CCTHAS, Cục THADS tỉnh đã xác định việc xác minh tài sản của Chấp hành viên chưa tuân thủ đúng quy định, dẫn đến phải thu hồi quyết định. Những vi phạm trong thi hành án dân sự này, dù xuất phát từ lỗi chủ quan hay khách quan, đều trực tiếp xâm phạm đến quyền lợi của các bên đương sự và làm giảm hiệu lực của bản án.
2.2. Nguyên nhân dẫn đến tình trạng khiếu nại thi hành án phức tạp
Có nhiều nguyên nhân dẫn đến thực trạng khiếu nại phức tạp. Về mặt khách quan, số lượng vụ việc và giá trị phải thi hành ngày càng lớn, nhiều vụ án có tính chất phức tạp, liên quan đến đất đai, tín dụng ngân hàng. Hệ thống pháp luật vẫn còn một số điểm chưa đồng bộ, gây khó khăn trong áp dụng. Về mặt chủ quan, một bộ phận Chấp hành viên còn hạn chế về năng lực chuyên môn, kỹ năng xử lý tình huống và đôi khi là cả đạo đức công vụ. Áp lực công việc lớn cũng dẫn đến những sai sót không đáng có. Bên cạnh đó, nhận thức pháp luật của một số đương sự còn hạn chế, cố tình lợi dụng quyền khiếu nại để trì hoãn, kéo dài việc thi hành án. Một số trường hợp, người dân chưa hiểu rõ về thủ tục khiếu nại thi hành án, gửi đơn khiếu nại thi hành án dân sự không đúng thẩm quyền, gây khó khăn cho công tác xử lý. Sự phối hợp giữa cơ quan THADS với các cơ quan liên quan như Tòa án, Viện kiểm sát nhân dân, chính quyền địa phương đôi khi chưa thực sự chặt chẽ và kịp thời.
III. Phương pháp giải quyết khiếu nại thi hành án dân sự hiệu quả
Để nâng cao hiệu quả giải quyết khiếu nại trong THADS, việc áp dụng đồng bộ các phương pháp khoa học và tuân thủ nghiêm ngặt quy trình pháp luật là yêu cầu bắt buộc. Một trong những phương pháp cốt lõi là tăng cường đối thoại trực tiếp với người khiếu nại. Việc đối thoại không chỉ giúp cơ quan có thẩm quyền lắng nghe, thấu hiểu tâm tư, nguyện vọng của người dân mà còn là cơ hội để giải thích, phổ biến pháp luật, làm rõ các tình tiết của vụ việc. Qua đó, nhiều trường hợp đương sự đã tự nguyện rút đơn khiếu nại sau khi được giải thích thấu đáo. Bên cạnh đó, công tác xác minh, thu thập chứng cứ phải được tiến hành một cách khách quan, toàn diện. Chấp hành viên và cán bộ giải quyết khiếu nại cần rà soát kỹ lưỡng toàn bộ hồ sơ thi hành án, đối chiếu với các quy định của Luật Thi hành án dân sự, kiểm tra thực địa nếu cần thiết để có đủ cơ sở đưa ra kết luận chính xác. Việc ban hành quyết định giải quyết khiếu nại phải dựa trên những căn cứ pháp lý vững chắc, nội dung rõ ràng, có tính thuyết phục cao, chỉ rõ các quyền và nghĩa vụ tiếp theo của các bên, đặc biệt là quyền khiếu nại lần hai hoặc khởi kiện ra Tòa án.
3.1. Chuẩn hóa thủ tục khiếu nại thi hành án từ khâu tiếp nhận
Quy trình giải quyết chỉ có thể hiệu quả khi bắt đầu từ một khâu tiếp nhận chuẩn hóa. Các cơ quan THADS tại Quảng Nam cần niêm yết công khai, rõ ràng về thủ tục khiếu nại thi hành án, thời hiệu khiếu nại và thẩm quyền giải quyết tại trụ sở và trên các phương tiện thông tin. Khi tiếp nhận đơn khiếu nại thi hành án dân sự, cán bộ phải kiểm tra tính hợp lệ, hướng dẫn người dân bổ sung giấy tờ nếu cần và ghi phiếu hẹn trả kết quả. Việc phân loại đơn thư ngay từ đầu là cực kỳ quan trọng: đơn thuộc thẩm quyền, đơn không thuộc thẩm quyền, đơn nặc danh, đơn trùng lặp... để có phương án xử lý phù hợp, tránh thụ lý sai hoặc chậm trễ. Việc ứng dụng công nghệ thông tin để quản lý, theo dõi quá trình xử lý đơn thư sẽ giúp nâng cao tính minh bạch và trách nhiệm của cán bộ được giao nhiệm vụ.
3.2. Tầm quan trọng của xác minh và đối thoại trong giải quyết
Xác minh và đối thoại là hai hoạt động trọng tâm quyết định chất lượng của việc giải quyết khiếu nại. Quá trình xác minh đòi hỏi phải làm rõ các tình tiết trong đơn, thu thập đầy đủ tài liệu, chứng cứ liên quan từ các bên và từ hồ sơ thi hành án. Kết quả xác minh phải được lập thành văn bản, là cơ sở để người có thẩm quyền đưa ra kết luận. Hoạt động đối thoại trực tiếp giữa người giải quyết khiếu nại, người bị khiếu nại (Thủ trưởng cơ quan THADS, Chấp hành viên) và người khiếu nại giúp các bên trình bày quan điểm, cung cấp thêm bằng chứng. Đây là biện pháp hiệu quả để làm sáng tỏ sự thật khách quan, hóa giải mâu thuẫn. Thực tiễn tại Quảng Nam cho thấy, nhiều vụ việc phức tạp đã được giải quyết dứt điểm thông qua các buổi đối thoại thẳng thắn, cởi mở, thể hiện tinh thần cầu thị của cơ quan THADS.
IV. Bí quyết nâng cao năng lực và trách nhiệm trong thi hành án
Con người là yếu tố quyết định đến sự thành công của mọi hoạt động, và công tác khiếu nại thi hành án dân sự Quảng Nam cũng không ngoại lệ. Nâng cao chất lượng đội ngũ công chức, đặc biệt là Chấp hành viên, là giải pháp mang tính nền tảng và bền vững. Điều này đòi hỏi một chiến lược tổng thể, từ khâu tuyển dụng, đào tạo đến bồi dưỡng và quy hoạch cán bộ. Các chương trình đào tạo cần tập trung không chỉ vào kiến thức pháp luật chuyên ngành mà còn cả kỹ năng mềm như kỹ năng giao tiếp, giải quyết xung đột, kỹ năng dân vận. Việc thường xuyên tổ chức các buổi tập huấn, hội thảo chuyên đề, trao đổi kinh nghiệm giữa các Chi cục và với các địa phương khác sẽ giúp Chấp hành viên cập nhật kiến thức và học hỏi các cách làm hay. Song song với đào tạo, cần siết chặt kỷ luật, kỷ cương công vụ. Trách nhiệm của chấp hành viên phải được đề cao, gắn với kết quả công việc cụ thể. Bất kỳ hành vi tiêu cực, nhũng nhiễu, vi phạm trong thi hành án dân sự nào cũng phải bị xử lý nghiêm minh, kịp thời để làm gương và củng cố niềm tin của nhân dân.
4.1. Tăng cường đào tạo bồi dưỡng nghiệp vụ cho Chấp hành viên
Chất lượng giải quyết khiếu nại phụ thuộc trực tiếp vào năng lực của người giải quyết. Do đó, Cục Thi hành án dân sự tỉnh Quảng Nam cần xây dựng kế hoạch đào tạo, bồi dưỡng định kỳ và chuyên sâu cho đội ngũ công chức, đặc biệt là Chấp hành viên và Thẩm tra viên. Nội dung đào tạo cần bám sát thực tiễn, tập trung vào những lĩnh vực phức tạp, dễ phát sinh khiếu nại như kê biên, định giá, bán đấu giá tài sản; xử lý tài sản chung của vợ chồng; thi hành án liên quan đến quyền sử dụng đất. Ngoài ra, cần bổ sung các chuyên đề về kỹ năng đối thoại, hòa giải, tâm lý học và đạo đức công vụ. Việc cử cán bộ tham gia các khóa học do Bộ Tư pháp, Tổng cục THADS tổ chức là cần thiết để tiếp thu những kiến thức và kinh nghiệm mới nhất.
4.2. Nâng cao vai trò giám sát của Viện kiểm sát và xã hội
Hoạt động giám sát là một cơ chế hữu hiệu để phòng ngừa và phát hiện các sai phạm. Vai trò của Viện kiểm sát nhân dân trong việc kiểm sát tuân theo pháp luật đối với hoạt động THADS cần được phát huy mạnh mẽ hơn nữa. Viện kiểm sát cần tăng cường các cuộc kiểm sát trực tiếp tại các cơ quan THADS, tập trung vào những vụ việc phức tạp, có khiếu nại kéo dài. Các kháng nghị, kiến nghị của Viện kiểm sát phải được cơ quan THADS tiếp thu và trả lời nghiêm túc, kịp thời. Bên cạnh đó, cần phát huy vai trò giám sát của xã hội thông qua Hội đồng nhân dân, Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức đoàn thể. Việc công khai, minh bạch thông tin về hoạt động THADS (trừ những thông tin thuộc bí mật nhà nước) cũng là một cách để người dân và xã hội thực hiện quyền giám sát của mình.
