ĐẶT VẤN ĐỀ Dịch vụ giao thuốc tận nhà (home drug delivery/home delivery of medications) đã và đang trở thành xu hướng mới trên thế giới trong những năm gần đây. Đây là hình thức mà khách hàng hoặc người bệnh có thể nhận được thuốc muốn mua tại địa điểm yêu cầu bằng cách gọi điện thoại đặt hàng, mua trực tuyến trên Internet hay thông qua dịch vụ dược từ xa (telepharmacy)… mà không cần đến trực tiếp nhà thuốc. Trước đại dịch Covid-19, hoạt động này chỉ có mặt tại một số quốc gia phát triển mà không phổ biến hoặc có quy định cụ thể tại các quốc gia đang phát triển [18]. Đại dịch Covid-19 đã tác động đáng kể đến thị trường thuốc, khiến cho các dịch vụ chăm sóc dược nhanh chóng được cải tiến vượt ra ngoài phạm vi hoạt động truyền thống, trong đó có dịch vụ giao thuốc tận nhà.
Biện pháp này giúp giảm sự lây lan của dịch bệnh thông qua giảm thiểu việc người bệnh phải đến bệnh viện và nhà thuốc, thuận tiện cho những người có hạn chế về khả năng di chuyển, cũng như đối với những người bệnh mắc nhiều bệnh đi kèm [15], [19], [21], [24], [25]. Bên cạnh đó, dịch vụ giao thuốc tận nhà giúp người bệnh tiết kiệm thời gian, tiền bạc và tăng sự tuân thủ điều trị thuốc đối với người mắc bệnh mãn tính [22], [25]. Một thách thức lớn có thể xảy ra sau khi triển khai dịch vụ giao thuốc tận nhà là mất cơ hội tư vấn trực tiếp với dược sĩ [25]. Cũng có những lo ngại về khả năng triển khai dịch vụ này cho tất cả các loại thuốc, vì nó có thể phù hợp với trường hợp thuốc lặp lại cho người mắc bệnh mạn tính nhưng không được khuyến khích cho các loại thuốc được kê đơn mới, các thuốc cần được kiểm soát và thuốc phải đảm bảo kiểm soát nhiệt độ bảo quản [28].
Tại Việt Nam, dịch vụ giao thuốc tận nhà tuy chưa có quy định pháp luật liên quan nhưng được dự đoán sẽ phù hợp với nhu cầu chăm sóc sức khỏe và xu hướng phát triển hệ thống y tế hiện nay. Trong thời điểm đại dịch Covid-19 bùng nổ tại Việt Nam, hình thức này đã được đề cập và khuyến khích nhằm hạn chế tình trạng lây lan của dịch bệnh [10]. Cho đến nay, dịch vụ giao thuốc tận nhà vẫn đang được một số nhà thuốc thực hiện và là dịch vụ hướng đến người bệnh, góp phần cung cấp thuốc một cách thuận tiện cho khách hàng. Theo kết quả rà soát y văn trước đây cho thấy đã có một số nghiên cứu quan điểm của dược sĩ, người dân Việt Nam về dịch vụ dược từ xa (telepharmacy) và mua bán thuốc trực tuyến [4], [27].
Cụ thể, nghiên cứu của Trương Văn Đạt và cộng sự (2022) khảo sát 414 dược sĩ đang làm việc tại các nhà thuốc tư nhân và nhà thuốc bệnh viện trên địa bàn TP.HCM chỉ ra quan điểm, kiến thức, thái độ và sự sẵn sàng cung cấp dịch vụ dược từ xa (telepharmacy) [27]. Tuy nhiên, chưa có nghiên cứu nào được thực hiện trước đây tìm hiểu quan điểm của dược sĩ cộng đồng về dịch vụ giao thuốc tận nhà nói riêng. Đặc biệt, hiện nay các hoạt động khám chữa bệnh từ xa (telemedicine/telehealth) đã được Quốc Hội cho phép trong luật khám chữa bệnh ban hành năm 2023 [2], mua 1 bán thuốc trực tuyến cũng đang được xem xét để đưa vào Luật Dược sửa đổi bổ sung trong thời gian sắp tới [3], kéo theo sự gia tăng nhanh chóng của dịch vụ giao thuốc tận nhà. Nếu hoạt động này không được thực hiện đúng cách, đúng mục đích có thể dẫn đến nhiều nguy cơ đối với người bệnh (ví dụ: mua phải thuốc giả, người bệnh lạm dụng thuốc, không tuân thủ điều trị…) [26], [29], [32].
Trước bối cảnh trên, đề tài “Khảo sát quan điểm về dịch vụ giao thuốc tận nhà của dược sĩ cộng đồng trên địa bàn Hà Nội” được thực hiện với hai mục tiêu sau: 1. Mô tả quan điểm về dịch vụ giao thuốc tận nhà của dược sĩ cộng đồng tại một số nhà thuốc trên địa bàn Hà Nội năm 2024. Xác định các yếu tố liên quan đến sự sẵn sàng ủng hộ việc triển khai dịch vụ giao thuốc tận nhà của dược sĩ cộng đồng tại một số nhà thuốc trên địa bàn Hà Nội năm 2024. Từ đó, dữ liệu từ nghiên cứu này có thể đóng góp vào việc xác định mức độ áp dụng hoạt động giao thuốc tận nhà trong các dịch vụ khám chữa bệnh, dịch vụ dược từ xa trong tương lai.
Một số khái niệm sử dụng trong nghiên cứu 1. Khái niệm thuốc kê đơn, thuốc không kê đơn, dược sĩ cộng đồng Theo Luật Dược, thuốc không kê đơn (Over-The-Counter Drugs – OTC) là thuốc khi cấp phát, bán lẻ và sử dụng không cần đơn thuốc thuộc Danh mục thuốc không kê đơn do Bộ trưởng Bộ Y tế ban hành [1]. Theo Luật Dược, thuốc kê đơn (Ethical Drugs – ETC) là thuốc khi cấp phát, bán lẻ và sử dụng phải có đơn thuốc, nếu sử dụng không theo đúng chỉ định của người kê đơn thì có thể nguy hiểm tới tính mạng, sức khỏe [1]. Trong nghiên cứu này, dược sĩ cộng đồng (community pharmacist) được khái niệm là những người bán lẻ thuốc tại nhà thuốc.
Dược sĩ cộng đồng có nhiệm vụ nâng cao hiệu quả sử dụng thuốc và sức khỏe cho cộng đồng bằng việc cung cấp thuốc, các sản phẩm và dịch vụ y tế có chất lượng. Khái niệm giao thuốc tận nhà (home drug delivery/ home delivery of medications) Trên thế giới, giao thuốc tận nhà (home drug delivery/home delivery of medications) là dịch vụ đi kèm trong các hình thức khám chữa bệnh từ xa (telemedicine/telehealth), dịch vụ dược từ xa (telepharmacy), nhà thuốc trực tuyến (online pharmacy/e-pharmacy) [13], [14], [15], [34], [36]. Tóm tắt sự khác biệt giữa telemedicine/telehealth, telepharmacy, online pharmacy/e-pharmacy Đặc điểm Dịch vụ cung cấp Cán bộ y tế thực hiện/ ứng dụng Khám chữa bệnh Dịch vụ lâm sàng Giáo dục y tế, theo dõi Bác sĩ, dược từ xa (Telehealth) và phi lâm sàng người bệnh điện tử, tư vấn sĩ, y tá, điều [34], [36] từ xa. sử dụng thuốc cho người dưỡng, kỹ bệnh qua hội nghị truyền thuật viên… hình, ứng dụng không dây y tế, truyền báo cáo hình ảnh y tế.
Khám chữa bệnh Dịch vụ lâm sàng Chẩn đoán và giám sát lâm Bác sĩ, dược từ xa từ xa. sàng truyền thống do công sĩ, y tá, điều (Telemedicine) nghệ cung cấp. dưỡng, kỹ [34], [36] thuật viên… 3 Dịch vụ dược từ xa Dịch vụ chăm Tư vấn sử dụng thuốc cho Dược sĩ, bên (Telepharmacy) sóc dược từ xa người bệnh, quản lý dùng thứ ba vận [14], [23] thông qua công thuốc và tư vấn xử trí các chuyển thuốc. bệnh nhẹ thông thường cụ thể theo tình trạng bệnh, cấp phát thuốc từ xa thông qua giao thuốc tận nhà (home drug delivery/home delivery of medications).
Nhà thuốc trực - Nhà thuốc trực Bán thuốc trực tuyến, cung Dược sĩ (đa số tuyến (Online tuyến chỉ hoạt cấp thông tin và tư vấn sử là dược sĩ tại pharmacy/E- động trực dụng thuốc, giao thuốc tận nhà thuốc/cơ pharmacy) [13], tuyến nhà (home drug sở bán thuốc [15] - Nhà thuốc delivery/home delivery of trực tuyến), truyền thống medications). bên thứ ba có hoạt động vận chuyển trực tuyến thuốc. Với bối cảnh tại Việt Nam, trong nghiên cứu này, giao thuốc tận nhà (home drug delivery/home delivery of medications) được định nghĩa là việc các nhà thuốc cung cấp dịch vụ để đáp ứng nhu cầu của khách hàng. Thay vì phải đến trực tiếp nhà thuốc, khách hàng có thể mua thuốc trực tuyến trên các website, trang thương mại điện tử, các ứng dụng điện thoại (apps) hoặc gọi điện thoại đến nhà thuốc.
Sau đó, thuốc sẽ được giao đến địa chỉ mà khách hàng cần. Một số quy định đối với dịch vụ giao thuốc tận nhà (home drug delivery/ home delivery of medications) 1. Quy định về các loại thuốc được cung cấp gián tiếp thông qua dịch vụ giao thuốc tận nhà Tại Nga, theo Nghị quyết của Chính phủ Liên Bang Nga ngày 16 tháng 5 năm 2020 quy định về việc bán lẻ thuốc dùng trong y tế: tất cả các loại thuốc có thể được cung cấp từ xa hoặc giao thuốc tận nhà trừ thuốc kê đơn, thuốc gây nghiện, thuốc hướng tâm thần và các sản phẩm thuốc có chứa cồn với hàm lượng cồn etylic trên 25% [12]. Tại Châu Âu, theo Chỉ thị EU 2011/62/EU, hầu hết các Quốc gia Thành viên EU cho phép các nhà thuốc bán thuốc không kê đơn trực tuyến sử dụng giao thuốc tận nhà và thường xác định các quy tắc cụ thể để bảo vệ sự an toàn của khách hàng/người bệnh.
Một số quốc gia đã cho phép bán thuốc kê đơn qua Internet, như ở Estonia, Phần Lan, Đức, Thụy Điển và Thụy Sĩ nhưng cần phải được xem xét một cách kỹ lưỡng [18]. 4 Tại Malaysia, dịch vụ giao thuốc tận nhà chỉ bán các loại thuốc không kê đơn (OTC), thuốc cổ truyền và thực phẩm chức năng. Thuốc kê đơn bị cấm bán qua Internet và sử dụng dịch vụ giao thuốc tận nhà [35]. Tổng hợp quy định về loại thuốc được cung cấp gián tiếp thông qua dịch vụ giao thuốc tận nhà tại một số quốc gia trên thế giới STT Quốc gia Loại thuốc được cung cấp gián tiếp thông qua dịch vụ giao thuốc tận nhà Thuốc kê Thuốc Các sản phẩm thuốc có chứa cồn với đơn không hàm lượng cồn etylic trên 25% kê đơn 1 Malaysia - + Không đề cập 2 Nga - + - 3 Estonia + + Không đề cập 4 Phần Lan + + Không đề cập 5 Đức + + Không đề cập 6 Singapore + + Không đề cập 7 Thụy Điển + + Không đề cập 8 Thụy Sĩ + + Không đề cập 9 Mỹ (bang + + Không đề cập Columbia) (+: cho phép, -: không cho phép) Như vậy, hầu hết các quốc gia cho phép dịch vụ giao thuốc tận nhà cung cấp thuốc không kê đơn [12], [18].
Một số quốc gia không cho phép dịch vụ giao thuốc tận nhà cung cấp thuốc kê đơn và các loại thuốc kiểm soát đặc biệt như tại Malaysia, Nga [12], [35]. Quy định về người chịu trách nhiệm đối với việc thực hiện dịch vụ giao thuốc tận nhà Tại Mỹ, theo quy định giao hàng thuốc kê đơn qua bưu điện hoặc vận chuyển của quận Columbia, dược sĩ sẽ giám sát việc phân phát thuốc hoặc thiết bị y tế theo đơn qua đường bưu điện, nhà vận chuyển thông thường, nhân viên hoặc dịch vụ chuyển phát nhanh [17]. Tại Ireland, dược sĩ chịu trách nhiệm về tất cả các bước trong quy trình bán thuốc trực tuyến kèm giao thuốc tận nhà bao gồm chuẩn bị thuốc, dán nhãn, đóng gói đảm bảo điều kiện bảo quản và giao thuốc cho khách hàng/người bệnh.