Luận văn: Tính kháng thuốc của vi khuẩn gây nhiễm khuẩn huyết tại BV Phụ sản - Nhi Đà Nẵng

Tình hình kháng thuốc của vi khuẩn gây nhiễm khuẩn huyết tại Đà Nẵng. Cập nhật dữ liệu mới nhất về nguyên nhân và giải pháp phòng ngừa.

• Tác giả: Nguyễn Hữu Mai Hân
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm Đà Nẵng
• Chuyên ngành: Sinh học
• Đề tài: Nghiên cứu tính kháng thuốc của các chủng vi khuẩn gây nhiễm khuẩn huyết thường gặp ở bệnh nhi tại bệnh viện Phụ sản – Nhi Đà Nẵng
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Đà Nẵng

Tóm tắt

I. Tổng quan tình hình kháng thuốc vi khuẩn nhiễm khuẩn huyết Đà Nẵng

Nhiễm khuẩn huyết, hay còn gọi là sepsis, là một tình trạng y khoa khẩn cấp, gây ra bởi sự xâm nhập của vi khuẩn vào máu và phản ứng viêm toàn thân của cơ thể. Đây là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây tử vong tại các đơn vị hồi sức cấp cứu. Tại Đà Nẵng, tình hình này càng trở nên phức tạp do sự gia tăng của hiện tượng đề kháng kháng sinh. Các chủng vi khuẩn đa kháng thuốc khiến cho việc điều trị ngày càng khó khăn, kéo dài thời gian nằm viện, tăng chi phí và đe dọa trực tiếp đến tính mạng người bệnh, đặc biệt là đối tượng trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ. Nghiên cứu thực hiện tại Bệnh viện Phụ sản – Nhi Đà Nẵng cho thấy một bức tranh đáng lo ngại về mức độ kháng thuốc của các tác nhân gây bệnh phổ biến. Việc hiểu rõ đặc điểm dịch tễ học và phổ kháng thuốc của vi khuẩn là yếu tố then chốt để xây dựng phác đồ điều trị nhiễm khuẩn huyết hiệu quả, đồng thời là cơ sở cho các chiến lược kiểm soát nhiễm khuẩn và sử dụng kháng sinh hợp lý trên toàn thành phố. Các dữ liệu ban đầu chỉ ra rằng, vi khuẩn Gram âm chiếm ưu thế trong các ca nhiễm trùng huyết, với khả năng sinh các enzyme kháng thuốc mạnh như ESBL, đặt ra thách thức lớn cho các bác sĩ lâm sàng.

1.1. Định nghĩa và mức độ nguy hiểm của nhiễm trùng huyết sepsis

Nhiễm trùng huyết là một hội chứng lâm sàng phức tạp, xuất hiện khi cơ thể phản ứng quá mức với một nhiễm trùng. Vi khuẩn xâm nhập vào dòng máu, giải phóng độc tố và gây ra một chuỗi phản ứng viêm hệ thống. Tình trạng này có thể tiến triển nhanh chóng đến sốc nhiễm trùng và suy đa cơ quan, dẫn đến tỷ lệ tử vong cao. Theo các báo cáo toàn cầu, tỷ lệ tử vong trung bình do sepsis có thể lên tới 25%. Đối với bệnh nhi, hệ miễn dịch chưa hoàn thiện khiến bệnh diễn tiến nhanh hơn và khó lường hơn. Chẩn đoán sớm dựa trên triệu chứng lâm sàng và kết quả cấy máu dương tính là cực kỳ quan trọng. Tuy nhiên, việc chờ đợi kết quả cấy máu và kháng sinh đồ thường mất vài ngày, trong khi mỗi giờ chậm trễ trong điều trị có thể làm tăng nguy cơ tử vong đáng kể. Đây chính là lý do tại sao việc nắm bắt mẫu hình đề kháng kháng sinh tại địa phương lại có ý nghĩa sống còn.

1.2. Thách thức từ vi khuẩn đa kháng thuốc trong điều trị

Thách thức lớn nhất trong điều trị nhiễm khuẩn huyết hiện nay là sự trỗi dậy của vi khuẩn đa kháng thuốc. Đây là những chủng vi khuẩn có khả năng đề kháng với nhiều nhóm kháng sinh khác nhau, bao gồm cả những kháng sinh thế hệ mới. Các cơ chế kháng thuốc phổ biến bao gồm sản sinh enzyme β-lactamase phổ rộng (ESBL), thay đổi đích tác động của kháng sinh, hoặc bơm đẩy kháng sinh ra khỏi tế bào. Sự lan truyền các gen kháng thuốc qua plasmid giữa các loài vi khuẩn càng làm tình hình thêm trầm trọng. Khi một bệnh nhân nhiễm phải chủng vi khuẩn đa kháng thuốc, các lựa chọn điều trị trở nên vô cùng hạn chế, bác sĩ buộc phải sử dụng đến các kháng sinh cuối bảng, đắt tiền và có nhiều độc tính hơn, chẳng hạn như nhóm carbapenem hoặc colistin. Tình trạng kháng carbapenem đang là một mối đe dọa nghiêm trọng trên toàn cầu và đã xuất hiện tại Việt Nam, bao gồm cả Đà Nẵng.

II. Top tác nhân vi khuẩn gây nhiễm khuẩn huyết tại Đà Nẵng

Nghiên cứu về các chủng vi khuẩn gây nhiễm khuẩn huyết tại Bệnh viện Phụ sản – Nhi Đà Nẵng đã cung cấp những dữ liệu quan trọng về căn nguyên gây bệnh. Kết quả phân lập từ 123 mẫu cấy máu dương tính cho thấy sự khác biệt rõ rệt giữa hai nhóm vi khuẩn chính. Vi khuẩn Gram âm là nhóm tác nhân chủ đạo, chiếm tỷ lệ vượt trội với 61,79% (76 chủng), cao hơn đáng kể so với vi khuẩn Gram dương chỉ chiếm 38,21% (47 chủng). Kết quả này tương đồng với nhiều nghiên cứu khác tại Việt Nam và trên thế giới, khẳng định vai trò chính của vi khuẩn Gram âm trong bệnh cảnh sepsis. Trong nhóm Gram âm, những cái tên quen thuộc như Escherichia coli (E. coli) và Klebsiella pneumoniae nổi lên là các tác nhân hàng đầu. Đáng chú ý, sự xuất hiện của các vi khuẩn cơ hội như Acinetobacter baumannii và Pseudomonas aeruginosa với tỷ lệ không nhỏ cho thấy nguy cơ nhiễm khuẩn bệnh viện đang ở mức báo động. Việc xác định chính xác các tác nhân phổ biến này giúp định hướng lựa chọn kháng sinh theo kinh nghiệm ban đầu, trước khi có kết quả kháng sinh đồ cụ thể.

2.1. Sự chiếm ưu thế của nhóm vi khuẩn Gram âm

Trong số các vi khuẩn Gram âm được phân lập, E. coli là tác nhân phổ biến nhất, chiếm 21,05%. Theo sau sát sao là Klebsiella pneumoniae với tỷ lệ 17,1%. Hai chủng vi khuẩn này thuộc họ Enterobacteriaceae và là nguyên nhân thường gặp của nhiều loại nhiễm trùng, có khả năng nhanh chóng xâm nhập vào máu. Bên cạnh đó, các vi khuẩn không lên men đường cũng đóng vai trò quan trọng, bao gồm Acinetobacter baumannii (9,21%) và Pseudomonas aeruginosa (7,89%). Đây là những tác nhân gây nhiễm khuẩn bệnh viện điển hình, thường có mức độ đề kháng kháng sinh rất cao. Sự hiện diện của chúng là một chỉ báo về mức độ nghiêm trọng của tình trạng kiểm soát nhiễm khuẩn tại các cơ sở y tế. Việc phân lập được các chủng này đòi hỏi phải có chiến lược điều trị tích cực và các biện pháp cách ly nghiêm ngặt để ngăn chặn sự lây lan.

2.2. Vai trò của vi khuẩn Gram dương và các chủng đáng chú ý

Mặc dù chiếm tỷ lệ thấp hơn, nhóm vi khuẩn Gram dương vẫn là một tác nhân quan trọng không thể bỏ qua. Đứng đầu trong nhóm này là Staphylococcus epidermidis (46,8%), một loại tụ cầu thường trú trên da nhưng có thể trở thành tác nhân gây bệnh nguy hiểm ở những bệnh nhi có can thiệp xâm lấn như đặt catheter. Tác nhân đáng quan tâm thứ hai là Staphylococcus aureus (29,78%), hay còn gọi là Tụ cầu vàng. Đây là vi khuẩn có độc lực cao và nổi tiếng với khả năng kháng methicillin, tạo ra chủng MRSA (Staphylococcus aureus kháng methicillin). Sự xuất hiện của MRSA trong các ca nhiễm trùng huyết là một thách thức điều trị rất lớn. Các chủng khác như Streptococcus spp. và các tụ cầu coagulase âm khác cũng được ghi nhận, cho thấy sự đa dạng của các tác nhân Gram dương có khả năng gây bệnh.

III. Phân tích đề kháng kháng sinh ở vi khuẩn Gram âm tại Đà Nẵng

Phân tích chi tiết mức độ đề kháng kháng sinh của các chủng vi khuẩn Gram âm là bước đi thiết yếu để cải thiện hiệu quả điều trị. Dữ liệu từ Bệnh viện Phụ sản – Nhi Đà Nẵng cho thấy một xu hướng đáng báo động. Các chủng thuộc họ Enterobacteriaceae, đặc biệt là E. coli và Klebsiella pneumoniae, đã thể hiện khả năng kháng mạnh mẽ với nhiều loại kháng sinh thông dụng. Tỷ lệ sinh β-lactamase phổ rộng (ESBL) rất cao, đặc biệt ở K. pneumoniae (76,92%), khiến cho toàn bộ nhóm kháng sinh Cephalosporin thế hệ 3 và 4 gần như mất tác dụng. Đây là một vấn đề nghiêm trọng, vì các kháng sinh này từng là vũ khí chủ lực trong điều trị nhiễm khuẩn nặng. Đối với các vi khuẩn không lên men đường như Acinetobacter baumannii và Pseudomonas aeruginosa, tình hình kháng carbapenem đang gia tăng. Carbapenem được coi là tuyến phòng thủ cuối cùng, và việc vi khuẩn kháng lại nhóm này đẩy y học vào một tình thế vô cùng khó khăn. Các kết quả kháng sinh đồ cụ thể cung cấp bằng chứng vững chắc cho thấy sự cần thiết phải rà soát và cập nhật lại các phác đồ điều trị nhiễm khuẩn huyết tại địa phương.

3.1. Mức độ kháng thuốc của E. coli và Klebsiella pneumoniae

E. coli đã kháng hoàn toàn (100%) với Ampicillin và kháng tới 75% với Gentamicin. Tỷ lệ kháng với các Cephalosporin thế hệ 3 như Ceftriaxone cũng lên tới 68,75%. Trong khi đó, Klebsiella pneumoniae còn cho thấy mức độ kháng thuốc cao hơn. Chủng này kháng 100% với Ampicillin, 92,3% với Gentamicin và Ceftriaxone. Đặc biệt, tỷ lệ sinh ESBL của K. pneumoniae (76,92%) cao gấp ba lần so với E. coli (25%). Điều này giải thích tại sao K. pneumoniae lại đề kháng với hầu hết các kháng sinh nhóm β-lactam. Rất may là các kháng sinh nhóm Carbapenem (Imipenem, Meropenem) vẫn còn độ nhạy cảm cao với cả hai chủng này, tuy nhiên đã xuất hiện các trường hợp đề kháng đầu tiên, cảnh báo nguy cơ trong tương lai.

3.2. Tình hình kháng carbapenem của A. baumannii và P. aeruginosa

Acinetobacter baumannii là một vi khuẩn đa kháng thuốc điển hình. Nghiên cứu tại Đà Nẵng cho thấy chủng này đã kháng 100% với Cefazolin. Tuy nhiên, một tín hiệu tích cực là tỷ lệ kháng với các kháng sinh mạnh như Meropenem (14,29%) và Imipenem (0%) vẫn còn thấp so với các báo cáo từ những bệnh viện tuyến trên ở Hà Nội hay TP.HCM. Điều này cho thấy vẫn còn cơ hội để kiểm soát sự lây lan của các chủng kháng carbapenem tại đây. Đối với Pseudomonas aeruginosa, vi khuẩn này cũng kháng 100% với Cefazolin nhưng còn nhạy cảm hoàn toàn với Gentamicin và Tobramycin. Tỷ lệ kháng Meropenem chỉ ở mức 16,67%. Dù vậy, với bản chất dễ dàng phát triển đề kháng, việc giám sát dịch tễ học chặt chẽ đối với hai tác nhân này là vô cùng cần thiết để ngăn chặn một cuộc khủng hoảng đề kháng kháng sinh.

IV. Đánh giá mức độ kháng thuốc của tụ cầu vàng MRSA và khác

Đối với nhóm vi khuẩn Gram dương, mối quan tâm lớn nhất tập trung vào Staphylococcus aureus và khả năng kháng methicillin của nó. Chủng MRSA (Staphylococcus aureus kháng methicillin) là một trong những mối đe dọa hàng đầu trong nhiễm khuẩn bệnh viện trên toàn thế giới. Nghiên cứu tại Bệnh viện Phụ sản – Nhi Đà Nẵng đã ghi nhận một tỷ lệ MRSA rất cao, lên đến 83,3% trong số các chủng S. aureus gây nhiễm khuẩn huyết. Con số này cho thấy Methicillin và các kháng sinh nhóm β-lactam khác đã gần như không còn giá trị trong điều trị nhiễm tụ cầu tại đây. Điều này buộc các bác sĩ phải chuyển sang sử dụng Vancomycin, một kháng sinh có độc tính cao hơn. Đáng chú ý, Staphylococcus epidermidis, một vi khuẩn thường bị xem nhẹ, lại có tỷ lệ kháng methicillin (MRSE) còn cao hơn cả S. aureus (90,9%). Thậm chí, nghiên cứu đã ghi nhận một trường hợp S. epidermidis kháng cả Vancomycin (4,54%), một dấu hiệu cảnh báo cực kỳ nguy hiểm về sự tiến hóa của đề kháng kháng sinh.

4.1. Tỷ lệ Staphylococcus aureus kháng methicillin MRSA báo động

Chi tiết hơn, các chủng S. aureus phân lập được đã kháng hoàn toàn (100%) với Penicillin. Tỷ lệ kháng với các kháng sinh khác cũng rất cao: Erythromycin (92,85%), Clindamycin (85,71%) và Oxacillin (chỉ điểm cho MRSA) là 71,43%. Tỷ lệ này tương đồng với các nghiên cứu lớn khác tại Việt Nam, khẳng định MRSA là một vấn đề phổ biến và nghiêm trọng. Khi đối mặt với MRSA, phác đồ điều trị ưu tiên là Vancomycin. Rất may mắn, tại thời điểm nghiên cứu, 100% các chủng S. aureus vẫn còn nhạy cảm với Vancomycin và Linezolid. Tuy nhiên, sự phụ thuộc vào chỉ một vài loại kháng sinh cuối cùng này tạo ra một áp lực chọn lọc rất lớn, có thể dẫn đến sự xuất hiện của các chủng kháng Vancomycin (VRSA) trong tương lai gần.

4.2. Xu hướng đề kháng của Staphylococcus epidermidis và Enterococcus

Staphylococcus epidermidis cho thấy một hồ sơ kháng thuốc đáng lo ngại không kém. Tỷ lệ kháng Penicillin là 95,45% và Oxacillin là 81,82%. Như đã đề cập, việc xuất hiện chủng kháng Vancomycin là một lời cảnh tỉnh. Điều này cho thấy không thể xem thường vai trò gây bệnh của S. epidermidis, đặc biệt ở những bệnh nhi suy giảm miễn dịch hoặc có các thiết bị y tế xâm lấn. Đối với Enterococcus sp., mặc dù chỉ ghi nhận một chủng trong nghiên cứu này, nhưng đây là nhóm vi khuẩn có khả năng kháng tự nhiên với nhiều loại kháng sinh và có thể thu nhận gen kháng Vancomycin (tạo thành VRE). Do đó, việc theo dõi sự xuất hiện của Enterococcus trong các ca nhiễm trùng huyết là một phần quan trọng của chương trình giám sát dịch tễ học.

V. Giải pháp kiểm soát kháng thuốc vi khuẩn nhiễm khuẩn huyết

Đối mặt với thực trạng đề kháng kháng sinh ngày càng gia tăng ở các vi khuẩn gây nhiễm khuẩn huyết tại Đà Nẵng, việc triển khai đồng bộ các giải pháp là yêu cầu cấp bách. Không có một phương pháp đơn lẻ nào có thể giải quyết triệt để vấn đề này. Thay vào đó, cần một chiến lược đa hướng, kết hợp giữa lâm sàng, xét nghiệm vi sinh và quản lý y tế. Trọng tâm của chiến lược này là chương trình sử dụng kháng sinh hợp lý. Việc lạm dụng hoặc sử dụng kháng sinh không đúng chỉ định là nguyên nhân chính thúc đẩy quá trình chọn lọc tự nhiên các chủng vi khuẩn đa kháng thuốc. Bên cạnh đó, công tác kiểm soát nhiễm khuẩn trong bệnh viện phải được đặt lên hàng đầu. Các biện pháp đơn giản nhưng hiệu quả như rửa tay, vệ sinh môi trường, và tuân thủ quy trình vô khuẩn khi thực hiện thủ thuật xâm lấn có thể làm giảm đáng kể tỷ lệ nhiễm khuẩn bệnh viện. Cuối cùng, hệ thống giám sát dịch tễ học liên tục là công cụ không thể thiếu để theo dõi diễn biến, phát hiện sớm các chủng kháng thuốc mới nổi và cung cấp dữ liệu cho việc xây dựng chính sách y tế.

5.1. Tầm quan trọng của giám sát dịch tễ học và kháng sinh đồ

Giám sát dịch tễ học về đề kháng kháng sinh là nền tảng cho mọi hoạt động can thiệp. Việc thu thập, phân tích và chia sẻ dữ liệu về các tác nhân gây bệnh và mô hình nhạy cảm kháng sinh của chúng một cách có hệ thống là cực kỳ quan trọng. Dữ liệu này, thường được thể hiện qua các biểu đồ kháng sinh đồ tổng hợp (antibiogram), giúp các bác sĩ có cơ sở để lựa chọn kháng sinh theo kinh nghiệm một cách chính xác hơn. Nó cũng giúp các nhà quản lý y tế, như Sở Y tế Đà Nẵng, nhận diện các xu hướng đáng báo động, ví dụ như sự gia tăng của các chủng sinh ESBL hay kháng carbapenem, để từ đó đưa ra các chỉ đạo và khuyến cáo kịp thời. Các phòng xét nghiệm vi sinh đóng vai trò trung tâm trong hoạt động này, cần được đầu tư trang thiết bị hiện đại để đảm bảo kết quả cấy máu và định danh vi khuẩn chính xác.

5.2. Xây dựng phác đồ điều trị nhiễm khuẩn huyết dựa trên bằng chứng

Các phác đồ điều trị nhiễm khuẩn huyết không thể giữ cố định mà phải được cập nhật thường xuyên dựa trên bằng chứng khoa học mới nhất, đặc biệt là dữ liệu vi sinh tại chính địa phương. Dựa trên kết quả nghiên cứu tại Bệnh viện Đà Nẵng, phác đồ điều trị ban đầu cho các trường hợp nghi ngờ nhiễm khuẩn huyết do vi khuẩn Gram âm có thể cần cân nhắc đến các kháng sinh còn hiệu quả cao như nhóm Carbapenem trong các ca bệnh nặng, thay vì bắt đầu bằng Cephalosporin thế hệ 3. Đối với các ca nghi nhiễm tụ cầu, đặc biệt là nhiễm khuẩn bệnh viện, việc sử dụng Vancomycin ngay từ đầu có thể là cần thiết do tỷ lệ MRSA quá cao. Việc xây dựng và phổ biến các hướng dẫn điều trị chuẩn hóa, dựa trên dữ liệu thực tế, sẽ giúp tối ưu hóa hiệu quả điều trị, giảm tỷ lệ thất bại và hạn chế sự phát triển của các chủng kháng thuốc mới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. KHÁI NIỆM CƠ BẢN VỀ NHIỄM KHUẨN HUYẾT Nhiễm trùng là sự xâm nhập của các tác nhân gây bệnh bao gồm vi khuẩn, virus, ký sinh trùng, nấm,. vào cơ thể vật chủ hay cơ thể cảm nhiễm và kích thích cơ thể vật chủ đáp ứng đối với các tổn thương do mầm bệnh gây ra bằng các phản ứng viêm đặc trưng [21],[22]. Nhiễm trùng huyết là sự có mặt của vi sinh vật (vi khuẩn, virus, ký sinh trùng, nấm,…) trong máu kèm theo các triệu chứng lâm sàng [21].

Nhiễm khuẩn huyết là tình trạng nhiễm trùng do tác nhân là vi khuẩn xâm nhập vào máu cùng với các triệu chứng lâm sàng đặc trưng [3]. DỊCH TỄ HỌC BỆNH NHIỄM KHUẨN HUYẾT 1. Tình hình nhiễm khuẩn huyết trên thế giới Nhiễm khuẩn huyết là một trong những hội chứng lâu đời và phức tạp nhất trong y học, vẫn còn đặt ra một thách thức đáng kể cho các chuyên gia chăm sóc sức khỏe trên toàn thế giới. Nhiễm khuẩn huyết không được điều trị kịp thời sẽ dễ dàng dẫn đến nhiễm khuẩn huyết nặng.

Theo nghiên cứu của Weiss (2015) trên toàn thế giới, tỷ lệ mắc nhiễm khuẩn huyết là 19% trong các năm từ 2013 đến 2015 tại 128 địa điểm trên 26 quốc gia. Tỷ lệ nhiễm khuẩn huyết nặng là 8,2% trên toàn thế giới; trong đó có sự khác nhau giữa các khu vực như Châu Á 15,3%; Châu Phi 23,1%; Châu Âu 6,2%; Châu Úc 6,8%,… với tỷ lệ tử vong trung bình là 25% [38]. Tại Hoa kỳ, mỗi năm có hơn 970.000 ca nhiễm khuẩn huyết và tiếp tục tăng lên hàng năm [41]. Theo nghiên cứu của Martin trong hơn 20 năm cho thấy tỷ lệ hiện mắc nhiễm trùng huyết là 8,7% và có xu hướng tăng thêm 1,5% mỗi năm [42].

Theo báo cáo mới nhất của Paoli năm 2018, tỷ lệ tử vong chung của bệnh nhân nhập viện điều trị nhiễm trùng huyết là 12,5%; trong đó nhiễm khuẩn huyết do vi khuẩn Gram âm chiếm 7,4%; kế tiếp là các vi khuẩn Gram dương [37]. Tại quốc gia Burkina Faso ở Tây Phi, kết quả của một nghiên cứu mô tả hồi cứu trong 7 năm từ 2011­2018 đã cho thấy tỷ lệ nhiễm khuẩn huyết là 18,3% và tác nhân chủ yếu là Salmonella spp. Theo tác giả, nguyên nhân là do vấn đề vệ sinh an toàn thực phẩm tại các quốc gia Tây Phi còn hạn chế dẫn đến tỷ lệ nhiễm Salmonella spp cao hơn so với các quốc gia khác trên thế giới [47]. Tại Colombia, tỷ lệ nhiễm trùng huyết là 10,8% với tác nhân vi khuẩn chiếm hơn 50%; trong đó 50% có bệnh lý liên quan, 11% có thủ thuật xâm lấn khi nhập viện, 20% có liên quan đến hô hấp.

Tỷ lệ bệnh nhân bị mắc nhiễm khuẩn huyết do cộng đồng là 51%, bị mắc sau khi nằm tại các khoa hồi sức là 44% [43],[46]. Tại Trung Quốc, tỷ lệ nhiễm khuẩn huyết ở người trưởng thành là 10,6% trong đó vi khuẩn Gram dương chiếm 47,2%; vi khuẩn Gram âm chiếm 44,5%; tỷ lệ nhiễm khuẩn huyết đối với nhi sơ sinh là 30% với tác nhân chủ yếu là các vi khuẩn Gram dương [40]. Tình hình nhiễm khuẩn huyết tại Việt Nam Tại Việt Nam, theo nghiên cứu tại bệnh viện Thống Nhất, thành phố Hồ Chí Minh, số bệnh nhân có xét nghiệm cấy máu dương tính là 12,76% [21]. Tại bệnh viện Đại học Y dược Thành phố Hồ Chí Minh, tỷ lệ nhiễm khuẩn huyết là 6,9/1000 bệnh nhân/ngày.

Trong tất cả tác nhân gây nhiễm khuẩn huyết được phân lập,vi khuẩn Gram âm chiếm tỷ lệ cao nhất với 76,6% [16]. Tại Hà Nội, Lê Thị Thu Nguyệt và cộng sự khi thực hiện nghiên cứu ở bệnh viện Thanh Nhàn trong năm 2016 đã cho thấy tỷ lệ nhiễm khuẩn huyết tại khoa hồi sức tích cực là 6,1/1000 bệnh nhân/ngày tương đương với tỷ lệ mắc nhiễm khuẩn huyết là 7,62 % [24]. Theo nghiên cứu tại Nghệ An (2017), tỷ lệ xét nghiệm cấy máu dương tính là 13,58% trong đó tỷ lệ cấy máu dương tính trong vòng 48 giờ nuôi cấy là 96,32%. Tỷ lệ bệnh nhân nam bị nhiễm trùng huyết là 66,19%; gấp 2 lần tỷ lệ này ở bệnh nhân nữ (33,81%) [10].

Tuy có sự chênh lệch về tình hình nhiễm khuẩn huyết ở các nghiên cứu nhưng nhìn chung đều cho thấy nhiễm khuẩn huyết là một bệnh lý phổ biến ở các bệnh viện và có dấu hiệu ngày một gia tăng. NGUYÊN NHÂN GÂY NHIỄM KHUẨN HUYẾT Căn nguyên gây nhiễm khuẩn huyết bao gồm các yếu tố: do sử dụng kháng sinh rộng rãi và bị nhiều loài vi khuẩn đề kháng kháng sinh đã sử dụng, nhiễm trùng bệnh viện gia tăng, nhiều bệnh nhân bị suy giảm miễn dịch do thuốc hoặc tác nhân gây bệnh [12]. Nhiễm khuẩn huyết do các vi khuẩn Gram âm Có nhiều nghiên cứu cho thấy nhiễm khuẩn huyết do các vi khuẩn Gram âm chiếm tỷ lệ cao. Theo nghiên cứu của Trần Thị Thanh Nga (2014) tại bệnh viện Chợ Rẫy trên 8.665 chủng vi khuẩn phân lập được từ các các xét nghiệm cấy máu dương tính, tỷ lệ nhiễm khuẩn huyết do vi khuẩn Gram âm là 66,5%; trong đó phổ biến nhất là Escherichia coli (21,95%) và Klebsiella sp (7,9%) [21].

Một nghiên cứu khác của Nguyễn Võ Dũng (2017) tại bệnh viện Hữu nghị đa khoa Nghệ An đã cho thấy tỷ lệ nhiễm khuẩn huyết do vi khuẩn Gram âm chiếm 76,39%. Hai tác nhân thường được phân lập là Escherichia coli với 37,15%; tiếp đến là Klebsiella pneumoniae với 23,96%; ngoài ra còn có các vi khuẩn Enterobacteriaceae, Burkhoderia pseudomallei,… [9]. Nhiễm khuẩn huyết do các vi khuẩn Gram dương Nhiều nghiên cứu trong và ngoài nước cho thấy nhiễm khuẩn huyết do vi khuẩn Gram dương chiếm tỷ lệ thấp hơn vi khuẩn Gram âm. Theo nghiên cứu của Nguyễn Võ Dũng (2017), tỷ lệ nhiễm khuẩn huyết do vi khuẩn Gram dương là 23,61%; trong đó phổ biến nhất là Staphylococcus aureus với 34,83%, kế đến là Streptococcus suis (21,35%) [10].

Nghiên cứu của Phạm Thị Lan và cộng sự tại bệnh viện Đại học Y dược Thành phố Hồ Chí Minh năm 2017 cho thấy tỷ lệ nhiễm khuẩn huyết do Staphylococcus aureus là 6,1% [16]. Nghiên cứu khác của Manjusha Pandey và cộng sự 2017 tại Ấn Độ cho thấy tỷ lệ nhiễm khuẩn huyết do vi khuẩn Gram dương là 48,8%; trong đó vi khuẩn chiếm ưu thế là Enterococcus sp với 20%, theo sau là Staphylococcus spp với 16% [36]. Nấm và vi khuẩn khác Nấm thuộc nhóm sinh vật nhân thật. Nấm không có vi mạch, sinh sản bằng bào tử phát tán vào môi trường xung quanh.

Các bào tử này được sinh ra tuỳ thuộc loài và các điều kiện ngoại cảnh. Thể sinh dưỡng của nấm có thể là đơn bào như nấm men hoặc dạng sợi như nấm mốc. Một số loài có thể tồn tại cả hai dạng trên ở các điều kiện môi trường khác nhau. Vi nấm gây nhiễm trùng huyết thường là nấm men như Candida albicans trên những bệnh nhân truyền dịch dài ngày.

Nấm sợi ít gặp hơn như Sporothrix schenckii trong thể bệnh lan tỏa khi bệnh nhân nhiễm nấm qua các vết trầy xước da. Histoplasma capsulatum trong thể lan tỏa khi bệnh nhân nhiễm nấm khi tiếp xúc với phân chim [4]. Nhìn chung các vi nấm gây nhiễm trùng huyết thường ít gặp và ít được quan tâm hơn hơn so với vi khuẩn nên ít có số liệu thống kê từ các nghiên cứu. Theo nghiên cứu của Nguyễn Lê Như Tùng tại bệnh viện Nhiệt đới năm 2010, có 45/1.000 trường hợp nhập viện, với tỷ lệ cấy máu dương tính là 6,96% với nấm Cryptococcus neoformans ở những bệnh nhân nhiễm HIV giai đoạn cuối có hệ miễn dịch suy yếu hoàn toàn với chỉ số tế bào CD4 trung bình là 29 tế bào/µl; trong đó chỉ có một trường hợp do Penicillium marneffei [30].

Theo nghiên cứu của Phạm Thị Lan và cộng sự tại bệnh viện Đại học Y dược Thành phố Hồ Chí Minh năm 2017 cho kết quả tỷ lệ cấy máu dương tính với tác nhân nấm men là 8,6% và chủ yếu là các bệnh nhân có thủ thuật xâm lấn đường tĩnh mạch như đặt catheter [16]. Vi khuẩn kỵ khí như Bacillus fragilis, Clostridium sp có thể gây nhiễm khuẩn huyết, tuy nhiên tần suất ít gặp hơn vi khuẩn ưa khí và chỉ chiếm 5­10% các trường hợp. Phần lớn nguyên nhân là do sự hạn chế về trang thiết bị và môi trường thích hợp để phát hiện vi khuẩn kỵ khí trong bệnh phẩm máu tại các cơ sở vi sinh. Vi khuẩn kỵ khí có khả năng phân hủy các kháng sinh ciprofloxacin, sulfamethoxazole với tỷ lệ lên đến 80% [39].

Nhiễm trùng huyết do ký sinh trùng Các ký sinh trùng là sinh vật đa bào, phần lớn có vòng đời trải qua nhiều dạng ấu trùng tồn tại trong nhiều môi trường khác nhau. Đối với nhiều ký sinh trùng, xâm nhập vào máu là một giai đoạn tạm thời trong vòng đời, ví dụ như ấu trùng Ascaris lumbricoides cần đi qua hệ tuần hoàn trước khi về ruột non và trưởng thành, ấu trùng Ancylostoma spp xâm nhập qua da vào máu trước khi vào ruột non. Trypanosoma spp lây truyền theo đường máu thông qua vết đốt của ruồi Glossina morsitans nhưng lại tấn công hệ thần kinh gây bệnh ngủ. Wuchereria bancrofti và Brugia malayi xâm nhập vào máu qua vết đốt của muỗi Culex spp đến ký sinh tại hạch bạch huyết [2].

Một số giun sán thuộc chi Schistosoma spp ký sinh trực tiếp vào các tĩnh mạch nhưng chủ yếu gây các biến chứng ở hệ tiêu hóa hay ở hệ tiết niệu. Các ký sinh trùng thuộc bộ Haemosporida là có vòng đời ký sinh vào máu như Plasmodium spp gây bệnh sốt rét. Nhìn chung các ký sinh trùng gây bệnh qua đường máu thường không thể phát hiện bằng xét nghiệm cấy máu thông thường mà phải tiến hành các xét nghiệm trực tiếp như làm tiêu bản máu nhuộm soi hoặc gián tiếp bằng các kỹ thuật chẩn đoán huyết thanh hoặc ELISA [4]. CHẨN ĐOÁN NHIỄM KHUẨN HUYẾT Bệnh nhân được chẩn đoán nhiễm khuẩn huyết khi có một nhiễm trùng tiên phát hoặc thứ phát, abscess ở giai đoạn muộn.

Có can thiệp vào hàng rào giải phẫu như tiêm chích, phẫu thuật trong thể trạng bị mắc các bệnh ung thư, suy giảm miễn dịch hoặc trẻ sinh non. Cùng với các triệu chứng như sốt cao, rét run, mạch nhanh, hạ huyết áp, gan lách sưng to. Các kết quả xét nghiệm như công thức máu cho chỉ số bạch cầu tăng, phản ứng CRP và procalcitonin có giá trị tăng cao [10]. Để xác định chính xác nhiễm khuẩn huyết phải dựa vào xét nghiệm cấy máu.

Kỹ thuật cấy máu bằng phương pháp thông thường với chai cấy máu hai pha hiện đang được áp dụng tại nhiều bệnh viện trên cả nước.