Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG 1.Văn xuôi trung đại 1. Thời kì trung đại trong văn học Việt Nam “Trung đại” là một thuật ngữ của khoa học lịch sử phương Tây để chỉ một thời đại nằm giữa thời cổ đại và thời cận đại, có nghĩa là giai đoạn lịch sử gắn liền với chế độ phong kiến. Thời trung đại được xem là thời đại văn hóa lớn trong lịch sử nhân loại. Đó cũng là thời đại hình thành các giá trị văn hóa truyền thống có ảnh hưởng đến ngày nay.
Đối với Việt Nam, thời trung đại là thời hình thành toàn bộ di sản văn hóa thành văn của dân tộc. Thời trung đại chuyển sang thời hiện đại thông qua thời kì quá độ là thời cận đại. Xét về mặt lịch sử, thời cận đại ở nước ta được đánh dấu bằng sự kiện Pháp xâm lược (1858). Về mặt văn học, thời cận đại không thật rõ nét, chỉ là giai đoạn giao thời chuyển sang thời hiện đại (30 năm đầu thế kỷ XX).
Thời hiện đại được tính từ cái mốc tiếp nhận và sáng tạo các hình thái văn hóa mới. Đầu thế kỉ XX là thời điểm đánh dấu sự tiếp xúc, giao lưu toàn diện về văn hóa, văn học của Việt Nam với các nước trong khu vực và thế giới. Đó là nền văn học mới với đề tài, phương thức truyền bá, và những quan niệm văn học, lí tưởng thẩm mĩ, phương pháp sáng tác, sự xuất hiện của báo chí, in ấn, xuất bản… Sự thay đổi cơ bản này đã đem đến cho văn học Việt Nam một diện mạo mới, bắt đầu vào quá trình hiện đại hóa. Do vậy có thể xem văn học Việt Nam từ thế kỉ X đến thế kỉ XIX thuộc phạm trù trung đại và từ đầu XX đến nay thuộc phạm trù hiện đại.
Thời kỳ văn học từ thế kỷ X đến hết thế kỷ XIX ở ta, trước đây có nhiều nhà văn học sử đã gọi nhiều tên khác nhau: Văn học viết thời phong kiến; Văn học cổ; Văn học cổ điển; Văn học Hán Nôm; Văn học trung đại; Văn học từ thế kỷ X đến hết thế kỷ XIX. Văn học Việt Nam đã hình thành và phát triển cùng với quá trình hình thành và phát triển của dân tộc. Đó là quá trình xây dựng văn học viết bằng cách dựa vào truyền thống và những thành tựu văn hóa, văn học dân gian, trên cơ sở tiếp thu một cách chủ động ảnh hưởng của văn hóa, văn học nước ngoài. Đó cũng là quá trình nền văn học phát triển gắn liền với vận mệnh đất nước và số phận con người, thể hiện ý thức dân tộc mạnh mẽ, đồng thời mang những đặc điểm loại hình thi pháp văn học trung đại trong sự vận động theo hướng dân tộc hóa và dân chủ hóa.
Do hoàn cảnh lịch sử đặc biệt, ngay từ khi ra đời, văn học trung đại Việt Nam đã gắn với vận mệnh đất nước và con người. Chủ đề nổi bật của văn học thời kì này là chủ nghĩa yêu nước, tư tưởng nhân đạo và chủ nghĩa anh hùng. Chủ đề ấy là sợi chỉ đỏ xuyên suốt nền văn học, từ thơ ca của các nhà sư đời Lí, các vị tướng đời Trần đến các nhà thơ nhà văn lớn Nguyễn Trãi, Nguyễn Du…Ở những giai đoạn lịch sử khác nhau, tư tưởng yêu nước và nhân đạo có những biểu hiện khác nhau. Đã trở thành qui luật, nền văn học trung đại của dân tộc nào cũng được xây dựng trên cơ sở nền văn hóa, văn học dân gian của dân tộc đó.
Văn học dân gian Việt Nam là nền tảng hình thành nền văn học viết trên nhiều phương diện. Tiếp thu nguồn mạch văn học dân gian, văn học viết có cơ sở vững chắc để phát triển. Từ những tác phẩm văn xuôi thành văn đầu tiên: Việt điện u linh, Lĩnh Nam chích quái. ra đời trên cơ sở sưu tầm ghi chép các truyền thuyết dân gian đến những tác phẩm có qui mô lớn như Đại Việt sử kí toàn thư cũng sử dụng nhiều yếu tố của văn học dân gian.
Cũng không ai có thể phủ nhận ảnh hưởng đậm đà của văn học dân gian về văn liệu, thi liệu, bút pháp… đối với những tác phẩm truyền kì như Thánh Tông di thảo, Truyền kì mạn lục, thơ Nguyễn Du, Hồ Xuân Hương… Khẳng định giá trị và tìm hiểu đặc điểm của văn học viết trung đại cũng đồng thời là sự đánh giá cao vai trò, vị trí của văn học dân gian – nguồn mạch nuôi dưỡng văn học viết. Trong thời kì trung đại, sự giao lưu ảnh hưởng của các nền văn học lâu đời (Trung Hoa, Ấn Độ…) với các nền văn học hình thành sau (Nhật Bản, Triều Tiên…) là một tất yếu khách quan. Ở Việt Nam mặc dù đã trải qua hàng ngàn năm Bắc thuộc, nền văn hóa văn học dân tộc vẫn không bị đồng hóa. Sự tiếp thu ảnh hưởng văn học Trung Hoa không làm mất đi bản sắc dân tộc mà càng làm cho nền văn học thêm phong phú đậm đà bản sắc.
Đặc biệt trên phương diện thể loại, sự tiếp thu đã diễn ra một cách toàn diện. Tuy nhiên con đường phát triển của văn học dân tộc vừa là tiếp thu vừa Việt hóa những yếu tố Hán song song với việc sáng tạo những yếu tố hình thức mang tính dân tộc. Sự tiếp thu một cách chủ động tinh hoa văn học Trung Quốc trên tinh thần dân tộc vừa làm giàu có cho nền văn học, vừa thể hiện ý thức dân tộc mạnh mẽ của cha ông ta trong quá trình xây dựng nền văn hóa của dân tộc mình. Cũng như văn học viết trung đại các nước trên thế giới, văn học Việt Nam thế kỉ X – XIX chịu sự qui định của thi pháp văn học trung đại nói chung.
Nổi bật hơn cả là tính chất ước lệ của hình thức biểu hiện. Tính ước lệ trung đại được biểu hiện ra ở tính chất tập cổ, tính qui phạm, tính công thức, nghi thức, tính trang trí, nệ truyền thống rất nặng. Ngoài ra văn học trung đại cũng ưu tiên cho các chức năng hành chính, giáo huấn, nghi lễ… coi nhẹ biểu hiện cá tính. Tuy nhiên các đặc điểm thi pháp trên không làm hạn chế sự phong phú và phát triển của văn học.
Bằng trí tuệ, tâm hồn, tài năng sáng tạo của các tác giả, văn học trung đại đã để lại nhiều áng thơ văn làm say đắm lòng người. Trên đường sáng tạo, nền văn học luôn vận động theo hướng dân tộc hóa, dân chủ hóa, thường xuyên tự đổi mới bằng cách bám sát cuộc sống của dân tộc để phản ánh. Văn học đã dần trở nên gần gũi với tâm thức người dân. Đó cũng chính là nhu cầu tự thân để văn học trung đại ngày càng làm cho các qui phạm dần bị lỏng lẽo, phá vỡ, đồng thời tạo tiền đề cho quá trình hiện đại hóa nền văn học đầu thế kỉ XX.
Các đặc điểm cơ bản trên giúp ta nhận rõ đặc trưng của văn học trung đại Việt Nam trong qui luật chung của các nền văn học trung đại thế giới. Và qua những đặc trưng ấy mới có thể hiểu được văn học trung đại như là một bộ phận hữu cơ của nền văn hóa trung đại. Đi trọn mười thế kỉ, văn học trung đại kết thúc vai trò lịch sử của mình trong tiến trình văn học dân tộc: phản ánh chân thực sinh động đời sống của con người Việt Nam trên các phương diện vật chất và tinh thần để lại cho nền văn học nhiều kinh nghiệm quí giá. Thể loại văn xuôi trung đại Theo thi pháp học, văn xuôi gồm hai thể văn xuôi tự sự và văn xuôi trữ tình.
Thời trung đại chưa xuất hiện văn xuôi trữ tình. Có hai loại hình tự sự trong văn học Việt Nam thời trung đại: tự sự bằng văn vần (truyện Nôm) và tự sự bằng văn xuôi (văn xuôi chữ Hán). Theo Nguyễn Đăng Na, dựa vào quy mô và tính chất từng tác phẩm, có thể chia văn xuôi tự sự thành ba nhóm: truyện ngắn, kí và tiểu thuyết chương hồi. Về tiểu thuyết chương hồi – một thể loại tác phẩm tự sự dài hơi của Trung Quốc thịnh hành vào đời Minh Thanh, loại này ở Việt Nam thời trung đại không nhiều.
Ta có thể kể ra những tác phẩm như: Nam triều công nghiệp diễn chí (Nguyễn Khoa Chiêm), Hoàng Lê nhất thống chí (Ngô gia văn phái), Tây Dương Gia Tô bí lục (Phạm Ngộ Hiên)… Các tác phẩm hoàn toàn theo mô hình chương hồi Trung Quốc, quy mô lớn. Mỗi tác phẩm viết về một vấn đề trọn vẹn và dài trên trăm trang. Đó là đề tài về lịch sử - lịch sử đương đại nên tính thời sự chính trị của chúng rất cao. Về truyện và kí, thời trung đại, hai thể loại này thật khó tách bạch đâu là truyện đâu là kí.
Ngoài một số đặc điểm về cốt truyện, nhân vật, thời gian không gian, đặc biệt là tính chất hư cấu – yếu tố giúp tách truyện ra khỏi các hình thức ghi chép khác như lục, kí, chí thì thái độ người cầm bút, sự thể hiện cái tôi cá nhân của tác giả là dấu hiệu làm nên sự phân biệt giữa kí với truyện. Nhưng không chỉ có thế, ở nhiều tác phẩm văn xuôi trung đại, khái niệm truyện và tiểu thuyết cũng gần như không có sự phân biệt. Chính vì vậy việc tách biệt thể loại tác phẩm của văn học trung đại là điều khó khăn. Đó là lí do lâu nay người ta chấp nhận những cách gọi khác nhau tên nhiều tác phẩm tự sự: truyện văn xuôi chữ Hán; truyện ngắn, kí, tiểu thuyết chương hồi, tiểu thuyết chữ Hán; truyện ngắn truyền kì; tiểu thuyết truyền kì… Truyện Việt Nam thời trung đại có một tỉ lệ lớn truyện truyền kì.
Truyền kì được hiểu là truyền đi một sự lạ. Truyền kì có tính chất là những truyện kì lạ được lưu truyền lại. Truyện truyền kì có nguồn gốc trong văn học Trung Quốc. Nó thúc đẩy sự ra đời của thể loại truyền kì trong văn học vùng Đông Á trong đó có Việt Nam.
Truyền kì trở thành một thể loại truyện mang tính chất “kì văn dị sự” – một bộ phận tạo nên diện mạo nền văn xuôi trung đại Việt Nam. Trên bước đường mười thế kỉ hình thành và phát triển, văn xuôi trung đại đã để lại rất nhiều những tác phẩm đậm chất kì ảo, hoang đường. Yếu tố kì ảo trong văn xuôi trung đại gắn liền với thể loại truyện truyền kì. Những cái kì lạ, phi thường, siêu nhiên trong truyện truyền kì đã tạo nên những “kì văn” với những “kì nhân”, “kì sự”.
Chúng tạo nên sức hấp dẫn lạ lùng, góp phần làm nên sức sống lâu bền cho tác phẩm.