Khám Phá Văn Hóa Việt Qua Tiểu Thuyết Nguyễn Xuân Khánh: Mẫu Thượng Ngàn và Đội Gạo Lên Chùa

Luận văn thạc sĩ hóa học phân tích tiểu thuyết nguyễn xuân khánh từ hướng tiếp cận văn hóa học qua mẫu thượng ngàn và đội gạo lên chùa, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề

• Tác giả: Nguyễn Thị Huệ
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Lý luận văn học
• Đề tài: Khám Phá Văn Hóa Việt Qua Tiểu Thuyết Nguyễn Xuân Khánh
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Văn Hóa Việt Trong Tiểu Thuyết Nguyễn Xuân Khánh

Nền văn hóa Việt Nam là một kho tàng vô giá, và việc gìn giữ những giá trị văn hóa, những nét độc đáo trong bản sắc văn hóa dân tộc là mối quan tâm hàng đầu. Văn học Việt Nam, với tư cách là một bộ phận của văn hóa Việt Nam và là tấm gương phản chiếu văn hóa dân tộc, đóng vai trò quan trọng trong việc này. Các tác phẩm văn chương là con đường dẫn đến văn hóa Việt Nam. Các nhà văn đã không ngừng khai thác giá trị văn hóa dân tộc trong sáng tác. Nghiên cứu bản sắc văn hóa trong tác phẩm văn học là cần thiết. Bởi lẽ, bản sắc văn hóa là thuộc tính không thể tách rời, làm nên giá trị muôn thuở của tác phẩm. Tiếp cận tác phẩm không chỉ dừng lại ở hình ảnh, cấu trúc, mà còn từ góc nhìn văn hóa Việt Nam. Tiểu thuyết là thể loại văn học “phức hợp”, thu nhận nhiều phương thức biểu hiện. Văn hóa truyền thống Việt Nam trở thành chất liệu để nhà văn khai thác. Nguyễn Xuân Khánh là một trong những nhà văn tiêu biểu.

1.1. Giá trị Văn Hóa Dân Tộc trong Văn Học Việt Nam

Mỗi tác phẩm văn học Việt Nam đều mang tính văn hóa Việt Nam đặc trưng của dân tộc, của đất nước nơi tác phẩm được sinh ra. Tính văn hóa Việt Nam trong tác phẩm cho phép hiểu rộng hơn giá trị qua hệ thống hình tượng, hình ảnh; tạo ra những suy tư liên hệ so sánh với các loại hình nghệ thuật khác cũng như với các nền văn hóa khác. Tác phẩm văn học Việt Nam là một chỉnh thể của nghệ thuật ngôn từ tái hiện đời sống tinh thần của các dân tộc, là một trong những sản phẩm kết tinh cao nhất của văn hóa một cộng đồng dân tộc, một đất nước. Tác phẩm trở thành thế giới của lý tưởng, thế giới của chân - thiện - mỹ, tạo ra niềm tin hướng thiện cho con người.

1.2. Tiểu Thuyết Nguyễn Xuân Khánh và Khai Thác Văn Hóa

Bằng ngòi bút điêu luyện, Nguyễn Xuân Khánh phác họa tinh tế nhiều nét đặc trưng về văn hóa Việt Nam trong truyền thống và hiện tại. Sự ứng hợp giữa chất liệu truyền thống với tư tưởng hiện đại tạo nên sức hấp dẫn cho tác phẩm. Đọc tiểu thuyết của Nguyễn Xuân Khánh, người đọc có cảm giác câu chuyện đang diễn ra quanh mình, vừa gần gũi vừa sâu sắc. Nhà văn đã "thổi" vào tác phẩm cái không khí rất đời, vừa gần gũi vừa sâu sắc. Các tác phẩm như Mẫu Thượng Ngàn, Đội Gạo Lên Chùa đã mang đến những thông điệp nhân sinh và thẩm mỹ hữu ích cho độc giả.

II. Vấn Đề Thiếu Nghiên Cứu Sâu Về Văn Hóa Trong Tác Phẩm

Mặc dù số lượng tác phẩm văn học khá hùng hậu, song để thực sự sống được trong đời sống văn chương thì rất ít. Có quá nhiều loại hình giải trí, thưởng thức nghệ thuật. Nếu tác phẩm không thực sự đi vào lòng người đọc thì tất yếu xuất hiện rồi biến mất ngay sau đó. Chính nhà văn với nhiệt huyết và nỗ lực tìm hướng đi phù hợp cho tác phẩm sẽ “níu” người đọc về phía văn chương và rút ngắn khoảng cách với thành tựu nghệ thuật ngôn từ nhân loại. Việc nghiên cứu các tác phẩm văn học Việt Nam từ góc độ khảo cứu văn hóa còn hạn chế. Cần có những phân tích chuyên sâu hơn về cách các nhà văn thể hiện di sản văn hóa, truyền thống Việt Nam trong tác phẩm của mình.

2.1. Thực Trạng Nghiên Cứu Văn Học Hiện Nay ở Việt Nam

Một thực tế văn học Việt Nam dễ nhận thấy là số lượng tác phẩm lớn, nhưng ít tác phẩm thực sự sống được trong lòng độc giả. Điều này do sự cạnh tranh từ các loại hình giải trí khác. Nhà văn cần tìm hướng đi phù hợp để thu hút người đọc trở lại với văn học Việt Nam.

2.2. Tại Sao Cần Tiếp Cận Tác Phẩm Từ Góc Độ Văn Hóa Học

Tiếp cận tác phẩm văn học Việt Nam từ góc độ văn hóa học là cần thiết để hiểu sâu sắc hơn về bản sắc văn hóa, truyền thống Việt Nam được thể hiện trong tác phẩm. Điều này giúp độc giả và giới nghiên cứu đánh giá toàn diện hơn giá trị của tác phẩm.

III. Cách Phân Tích Văn Hóa Việt Nam Qua Mẫu Thượng Ngàn

Luận văn chọn hai tiểu thuyết Mẫu Thượng Ngàn và Đội Gạo Lên Chùa và sử dụng phương pháp tiếp cận từ hướng văn hóa học, bởi ở đó quy tụ nhiều vấn đề của đời sống văn hoá Việt Nam, ở đó bản sắc dân tộc được phản ánh dưới những bình diện khác nhau. Cùng viết về văn hoá Việt Nam biểu hiện nét sinh hoạt qua hình thức cố kết cộng động làng với hệ thống tín ngưỡng dân gian phong phú; việc có mặt của thực dân Pháp với nghĩa là đại diện của sự xâm lấn, sự đan xen của văn hoá ngoại lai ở đây là phương Tây; việc tiếp nhận, tiếp biến những luồng ý thức hệ và những tôn giáo một cách chủ ý hoặc ngẫu nhiên .

3.1. Phân Tích Cốt Truyện và Bối Cảnh Trong Mẫu Thượng Ngàn

Cốt truyện và bối cảnh của Mẫu Thượng Ngàn phản ánh rõ nét đời sống xã hội Việt Nam đương thời, với những phong tục tập quán đặc trưng và những biến động lịch sử quan trọng. Phân tích cốt truyện và bối cảnh giúp hiểu rõ hơn về văn hóa Việt Nam.

3.2. Nhân Vật và Giá Trị Nhân Văn Trong Mẫu Thượng Ngàn

Các nhân vật trong Mẫu Thượng Ngàn được xây dựng dựa trên những hình mẫu con người Việt Nam điển hình, với những phẩm chất và khát vọng cao đẹp. Phân tích nhân vật giúp khám phá những giá trị nhân văn sâu sắc trong văn hóa Việt Nam.

IV. Đội Gạo Lên Chùa Cách Nguyễn Xuân Khánh Tái Hiện Văn Hóa

Từ đây tác giả đặt những câu hỏi có tính thời cuộc , những mối trăn trở, cũng đồng thời là những vấn đề về văn hoá Việt Nam cần được xã hội giải quyết trong thời điểm hiện tại . Nói đúng hơn, một câu hỏi đặt ra có phần gay gắt và khẩn thiết cho cả cộng đồng trong buổi giao lưu hội nhập. Còn một lý do khác , chạm đến các tiểu thuyết của Nguyễn Xuân Khánh một phần vì sự “tò mò” của chúng tôi trong việc muốn biết tại sao ngay khi xuất hiện, những tiểu thuyết này được dư luận , mà đặc biệt là giới nghiên cứu, phê bình đánh giá cao, liên tiếp đạt doanh thu lớn, những kỷ lục về số lần tái bản, nối bản .

4.1. Nghệ Thuật Viết và Tư Tưởng Trong Đội Gạo Lên Chùa

Phân tích nghệ thuật viết và tư tưởng chủ đạo trong Đội Gạo Lên Chùa để thấy được cách Nguyễn Xuân Khánh truyền tải thông điệp về văn hóa Việt Nam. Cách sử dụng ngôn ngữ, xây dựng nhân vật và cấu trúc câu chuyện đều góp phần thể hiện tư tưởng của tác giả.

4.2. So Sánh Văn Hóa Truyền Thống và Đương Đại Trong Tác Phẩm

So sánh cách văn hóa truyền thống Việt Nam và văn hóa đương đại được thể hiện trong Đội Gạo Lên Chùa. Những yếu tố nào của văn hóa truyền thống được giữ gìn và phát huy? Những yếu tố nào bị mai một hoặc biến đổi? Sự tương tác giữa văn hóa truyền thống và văn hóa đương đại ảnh hưởng đến cốt truyện và thông điệp của tác phẩm như thế nào?

V. Ứng Dụng Nghiên Cứu Góp Phần Bảo Tồn Văn Hóa Việt Nam

Nghiên cứu tiểu thuyết Nguyễn Xuân Khánh từ góc độ văn hóa học không chỉ giúp hiểu sâu sắc hơn về tác phẩm văn học, mà còn góp phần vào việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa Việt Nam. Việc phân tích và đánh giá các tác phẩm văn học là một hình thức khảo cứu văn hóa quan trọng, giúp chúng ta nhận diện và trân trọng những di sản văn hóa quý báu của dân tộc.

5.1. Nghiên Cứu Văn Học và Giáo Dục Về Văn Hóa Việt Nam

Sử dụng kết quả nghiên cứu về tiểu thuyết Nguyễn Xuân Khánh trong giảng dạy và học tập về văn hóa Việt Nam. Giúp học sinh, sinh viên hiểu rõ hơn về lịch sử Việt Nam, phong tục Việt Nam, tinh hoa văn hóa và di sản văn hóa của dân tộc.

5.2. Phê Bình Văn Học Xây Dựng và Phát Triển Văn Hóa

Sử dụng phê bình văn học để đánh giá và xây dựng những giá trị văn hóa tốt đẹp. Phê bình văn học không chỉ là phân tích tác phẩm, mà còn là đóng góp vào sự phát triển của văn hóa Việt Nam.

VI. Kết Luận Tầm Quan Trọng Nghiên Cứu Văn Học Văn Hóa

Nghiên cứu tiểu thuyết Nguyễn Xuân Khánh là một hành trình khám phá văn hóa Việt Nam đầy thú vị và ý nghĩa. Qua những trang sách, chúng ta thấy được lịch sử Việt Nam, xã hội Việt Nam, con người Việt Nam và những giá trị văn hóa trường tồn. Việc tiếp tục nghiên cứu và phát triển lĩnh vực này là vô cùng quan trọng để bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa Việt Nam trong bối cảnh hội nhập quốc tế.

6.1. Tương Lai Của Nghiên Cứu Văn Hóa Học Trong Văn Học

Hướng đến những nghiên cứu chuyên sâu hơn về văn hóa học trong văn học Việt Nam. Phát triển các phương pháp nghiên cứu văn học mới, kết hợp giữa văn hóa học, lý luận văn học và các lĩnh vực khoa học khác.

6.2. Tiếp Tục Khám Phá Văn Hóa Việt Nam Qua Văn Học

Kêu gọi các nhà nghiên cứu, nhà văn, nhà phê bình tiếp tục khám phá và giới thiệu những tác phẩm văn học Việt Nam giá trị, góp phần lan tỏa văn hóa Việt Nam đến bạn bè quốc tế. Cần có nhiều hơn nữa những tác phẩm văn học Việt Nam thể hiện rõ nét bản sắc văn hóa và giá trị văn hóa của dân tộc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề và giải quyết vấn đề khác nhau. Có khi nghiêng về triết lý tƣ biện, cũng có khi trình bày suy nghĩ qua cảm nhận cảm tính. Văn hóa với biểu hiện đa dạng của nó trong tác phẩm văn học là một yếu tố làm nên giá trị cho tác phẩm. Tính văn hóa trong tác phẩm văn học tạo ra sự tƣơng (LUAN.chua) 19 TIEU LUAN MOI download : [e-mail]) đồng trong việc tiếp nhận tác phẩm văn học ở những cộng đồng ngƣời không cùng một không gian nào đó.

Sự hình thành của những khái niệm văn hóa nhƣ văn hóa phƣơng Đông, văn hóa phƣơng Tây, văn hóa dân tộc, văn hóa vùng… từ trong bản thân có khác nhau về mặt phạm vi, đó là do sự liên đới xa hay gần trong việc thừa hƣởng và hấp thụ những yếu tố của một không gian văn hóa nhất định. Đƣơng nhiên cũng đồng thời tạo nên hệ thống hình tƣợng, biểu tƣợng khác nhau trong đời sống nói chung, các loại hình văn học nghệ thuật nói riêng trong đó có văn học. Trong vấn đề này, cần thiết phải tìm hiểu một khái niệm khác, đó là bản sắc văn hóa. Có nhiều cách trả lời khác nhau về bản sắc văn hóa dân tộc, ngƣời ta cũng mặc nhiên công nhận rằng bản sắc dân tộc là cái có thật, nên rất nhiều công trình gắng công tìm hiểu.

Nhƣng truy tìm theo hƣớng nào và bằng cách nào là điều cần bàn đến. Bởi một lẽ, ngay trong bản thân khái niệm văn hoá đến nay vẫn còn nhiều tranh cãi do đứng ở những góc độ khoa học khác nhau để nghiên cứu. Văn hoá xét về mặt biểu hiện là một hiện tƣợng xã hội mà không phải hiện tƣợng tự nhiên, nó thuộc về giá trị tinh thần. Theo nghĩa chung nhất, văn hoá đƣợc xem là toàn bộ những hoạt động sáng tạo của con ngƣời trong quá khứ cũng nhƣ trong hiện tại tạo thành những chuẩn mực hay giá trị, thị hiếu và truyền thống, gọi chung là hệ “giá trị - xã hội”, cũng đồng thời là một thành tố cơ bản làm nên bản sắc riêng của mỗi cộng đồng dân tộc.

Có thể nói bản sắc văn hóa dân tộc chính là sự thể hiện của tâm lý dân tộc, đƣợc biểu hiện ra ở lối sống, nếp sống, ở phong tục tập quán, ở sự ƣa thích, cách suy nghĩ, ở thang bảng giá trị xã hội. Tất cả cùng hiện ra những nét độc đáo, đặc sắc nhằm phân biệt giữa dân tộc này với dân tộc khác. Bản sắc văn hóa dân tộc biểu hiện về bản lĩnh sáng tạo của mỗi dân tộc. Đƣợc kết tinh thành những “biểu tƣợng văn hóa” và thông qua hệ thống biểu tƣợng, chúng ta có thể hiểu đƣợc tâm cách, cũng nhƣ tính cách của dân tộc đó.chua) 20 TIEU LUAN MOI download : [e-mail]) Nghiên cứu biểu tƣợng trong văn học là một biểu hiện của hƣớng nghiên cứu cứu văn hóa, văn học.

Qua thời gian và không gian, biểu tƣợng trong sự hiện tồn các hàm nghĩa vĩnh hằng và cả những hàm nghĩa mới mẻ đƣợc bồi cấp dần dần đã trở thành một sinh thể sống, một vũ trụ vi mô, một thế giới toàn vẹn. Xem xét biểu tƣợng nhƣ những cổ mẫu trong văn hóa sẽ nhận thấy chiều sâu trong ý thức ngƣời nghệ sỹ, tìm về những giá trị truyền thống, cũng nhƣ sự tinh tế của ý thức cộng đồng. Nhƣng tất nhiên, không phải hình tƣợng nghệ thuật nào cũng đều trở thành biểu tƣợng văn hóa. Chỉ khi nào biểu tƣợng ngôn ngữ văn hóa xuất hiện trong những thao tác lựa chọn và kết hợp của một chủ thể sáng tạo nhất định thì nó mới trở thành một biểu tƣợng ngôn ngữ nghệ thuật.

Một hình ảnh trở thành biểu tƣợng khi nó ôm chứa đƣợc những cấp tầng ý nghĩa sâu xa hơn bản thân nó. Biểu tƣợng, bởi thế vừa là một sự chƣng cất của hình ảnh qua tâm hồn nghệ sỹ, vừa là một sự giãn nở biên độ của hình ảnh qua những mối liên kết với nhân vật, tình huống, môi trƣờng văn hóa và các yếu tố khác… Các hình ảnh hiện ra trong tác phẩm văn chƣơng tự nó trở thành các ký hiệu, tín hiệu nghệ thuật mang nghĩa để tái hiện cuộc đời con ngƣời và/hoặc dân tộc. Tuy vậy, việc sắp xếp, xử lý các chi tiết, các sự kiện đƣợc lấy từ cuộc sống sao cho trở thành chất liệu nghệ thuật đắc dụng, hợp lý còn phụ thuộc vào tài năng sáng tạo của mỗi cá nhân. Những ký hiệu trong hệ tác phẩm của một nền văn học nhất định dù dƣới hình thức, hình ảnh hay hình tƣợng, biểu tƣợng hay biểu trƣng đều mang một “mã văn hóa” đặc trƣng của dân tộc, cho thấy tính chất dân tộc.

Do đó, việc khai thác tác phẩm văn chƣơng không thể không đề cập tới tính văn hóa của hệ thống biểu tƣợng ấy. Đồng thời, thông qua các hình tƣợng, hình ảnh, biểu tƣợng, ý nghĩa tƣợng trƣng… đƣợc tổng kết lại trong kho tàng văn học dân gian, trong văn học viết chung cho cả dân tộc, hoặc có khi trở thành các cổ mẫu của nhiều nền văn học lớn, mang tính phổ quát nhân loại nếu nhƣ các (LUAN.chua) 21 TIEU LUAN MOI download : [e-mail]) hình ảnh, biểu tƣợng đó gắn với thần thoại, đƣợc chuyển tải vào văn hóa tôn giáo, vào Kinh Thánh… Trong khi nghiên cứu tác phẩm văn học, nếu chú ý phân tích ý nghĩa văn hóa của một số biểu tƣợng, môtip, có thể tìm thấy những lớp nghĩa phong phú bên trong tác phẩm. Thực tế, biểu tƣợng đƣợc các nhà nghiên cứu văn hóa, cũng nhƣ văn học rất coi trọng vì nó là “đơn vị cơ bản” của văn hóa, là “hạt nhân di truyền xã hội” và bởi nó đƣợc sinh ra nhờ năng lực biểu tƣợng hóa của con ngƣời. Con ngƣời tƣ duy bằng biểu tƣợng, giao tiếp bằng biểu tƣợng, thể hiện tâm tƣ tình cảm sâu kín nhất cũng nhƣ thăng hoa những khát vọng đều bằng biểu tƣợng.

Chính vì vậy mới có nhà nghiên cứu văn hóa cho rằng “văn hóa là dòng thác biểu tƣợng đi từ ngƣời này sang ngƣời khác”.2 Mẫu Thượng ngàn và Đội gạo lên chùa - nơi gặp gỡ của biểu tượng văn hóa làng Với hai tiểu thuyết đang nhắc tới, có thể thấy nổi lên một số biểu hiện của bản sắc văn hoá nhƣ hiện tƣợng “vô thức tập thể” hay tâm lí đám đông. Đây là hiện tƣợng văn hoá truyền thống từ ngàn xƣa, ứng hợp với quan hệ ứng xử của một nền văn hoá nông nghiệp lúa nƣớc, với kiểu quan hệ cộng đồng làng xã. Hiện tƣợng này thƣờng có sự gắn kết chặt chẽ với hình tƣợng ngôi làng. Nhà văn tìm thấy sự tƣơng đồng ở tính bất biến tâm lý đám đông và cộng đồng làng, rộng hơn là “liên làng” thông qua sự đồng chất của đám đông với làng ở “sự biến mất cá tính có ý thức và việc định hƣớng những tình cảm, tƣ tƣởng theo một chiều nhất định; sự gặp gỡ của tính cộng đồng ở làng và ở đám đông vì họ đã có một thứ tâm hồn tập thể để cảm nhận, suy nghĩ và hành động theo một cách hoàn toàn khác với cách mà một cá nhân riêng lẻ vẫn cảm nhận, suy nghĩ và hành động” [5, tr.

Từ bối cảnh chật hẹp của những ngôi làng và những mối liên hệ liên làng, tác giả nhìn thấy sự đồng (LUAN.chua) 22 TIEU LUAN MOI download : [e-mail]) thuận vững chãi cần đƣợc khai phóng, cũng nhƣ những mù quáng và thiển cận cần đƣợc dẫn lối chỉ đƣờng. Mỗi dân tộc trong quá trình sáng tạo và phát triển văn hóa của mình, đã hình thành một số nội dung “vô thức tập thể” có nội hàm lịch sử phong phú, thẩm thấu vào các lớp của sáng tạo văn học trong các thời đại khác nhau. Dù thời gian qua đi, các triều đại-chế độ xã hội thay đổi, nhƣng những biểu tƣợng một khi đã trở thành biểu tƣợng văn hóa vẫn tồn tại bền bỉ, ngoan cƣờng trong tâm thức con ngƣời của cộng đồng dân tộc ấy. Và nếu nhƣ, trong quá trình tiếp nhận văn học, có thể phát hiện những bộ phận nhỏ của tác phẩm, sẽ mở rộng đƣợc tầm nhìn, khảo sát đƣợc cả chiều rộng và chiều sâu, cũng nhƣ sẽ phát hiện ra và nắm bắt đƣợc những nhân tố có tính cộng đồng từ trong cội nguồn lịch sử văn hóa của nó có khi rất sâu kín.

Ở đây, hai tiểu thuyết Mẫu Thượng ngàn và Đội gạo lên chùa đều sử dụng biểu tƣợng là hình ảnh ngôi làng làm trung tâm của sự cố kết cộng đồng, đồng thời là điểm tựa để các cá nhân trong đó bộc lộ tính cách. Nói cách khác qua đó, làm nổi bật hình tƣợng ngƣời dân Việt Nam trong mối liên đới với hiện tƣợng “tâm lý đám đông” và những yếu tố cấu thành nên một chỉnh thể văn hóa mang tính thuần Việt - văn hóa làng. Khi nhắc đến biểu tƣợng văn hoá làng hẳn nhiên không thể thiếu hình tƣợng những ngôi đền, mái đình, mái chùa. Đó không đơn thuần là những thiết chế văn hoá của tín ngƣỡng, của tôn giáo, đạo phái, mà sự hiện hữu của chúng còn bám rễ, ăn sâu trong tâm thức mỗi ngƣời dân Việt khi ý thức về văn hoá truyền thống, về cộng đồng làng xã của họ từ ngàn xƣa.

Nếu ngôi đình của làng Cổ Đình trong Mẫu Thượng ngàn là niềm kiêu hãnh của ngƣời dân nơi đây, thì ngôi chùa Sọ trong Đội gạo lên chùa là nơi gửi gắm sự bình yên cho tâm hồn của những con ngƣời bé mọn khi họ xa cơ lỡ bƣớc, khi họ cần một chốn an ủi cho những mất mát, đau thƣơng mà số phận buộc phải (LUAN.chua) 23 TIEU LUAN MOI download : [e-mail]) gánh chịu, thậm chí là nơi cất giấu sự tinh khiết, trong ngần khi ngƣời ta không thể tiếp tục tồn sinh ở cái thế giới của bụi bặm, xô bồ chốn trần gian. Nếu nhƣ trong Mẫu Thượng ngàn, tiếng kèn đƣa tiễn trở thành biểu tƣợng của tình yêu, của sự trọn nghĩa vẹn tình và niềm tri ân sâu nặng của ông trƣởng Kiên với vợ là bà Ngát. Cây mít trong vƣờn trở thành biểu tƣợng của sự tiếp nối dòng họ, của sự lƣu truyền đối với ông Đồ Tiết. Cây đa đầu làng hùng vĩ trở thành niềm kiêu hãnh của ngƣời dân Cổ Đình.

thì ở Đội gạo lên chùa đó là tiếng chuông ngân từ ngôi chùa Sọ mang theo tâm tình của ngƣời làng Sọ, tiếng chuông ấy vang lên những âm thanh trầm - bổng, vui - buồn khác nhau hòa vào nỗi niềm của con ngƣời nơi đây. Đó là cái giếng chùa tỏa hƣơng thơm mát, nơi cô bé Rêu tinh khôi, hồn nhiên đã trẫm mình để trốn khỏi cuộc đời của những toan tính, dối gian.