phần Mở đầu, Kết luận, Danh mục tài liệu tham khảo và Phụ lục, Luận án gồm có 4 chƣơng: Chƣơng 1. Cơ sở lì luận và tổng quan về đề tài Chƣơng 2. So sánh type truyện Chàng trai khỏe và những ngƣời bạn đồng hành có khả năng khác thƣờng trong truyện cổ tìch thần kí Việt Nam và Ấn Độ Chƣơng 3. So sánh nhóm type truyện Ngƣời tốt bụng đƣợc ban thƣởng và kẻ xấu bụng bị trừng phạt trong truyện cổ tìch thần kí Việt Nam và Ấn Độ Chƣơng 4.
Lý giải sự tƣơng đồng và khác biệt trong truyện cổ tìch thần kí Việt Nam và Ấn Độ 13 z CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ TỔNG QUAN VỀ ĐỀ TÀI 1. Một số khái niệm liên quan đến luận án 1. Khái niệm và bản chất truyện cổ tích Truyện cổ tìch là một thể loại lớn trong loại hính tự sự dân gian, phổ biến ở hầu hết các quốc gia. Việc nghiên cứu truyện cổ tìch, xác định bản chất thể loại và đƣa ra một định nghĩa chình xác thực sự không phải là việc làm đơn giản.
Để xác định đúng bản chất thể loại truyện cổ tìch, một số nhà nghiên cứu trƣớc đây đã có sự phân định ranh giới giữa truyện cổ tìch với một số thể loại gần gũi khác nhƣ thần thoại, truyền thuyết. Ở Việt Nam, từ giữa những năm 60 của thế kỷ XX đến những năm đầu của thế kỉ XXI, nhiều chuyên khảo, nhiều bộ giáo trính đi sâu nghiên cứu đặc điểm các thể loại truyện kể dân gian, đã đƣa ra những giới thuyết, xác định bản chất, khái niệm, bổ sung nội dung vào những định nghĩa về truyện cổ tìch. Các tác giả Đinh Gia Khánh và Chu Xuân Diên trong giáo trính Lịch sử văn học Việt Nam- Văn học dân gian đã đƣa ra những cơ sở so sánh thần thoại với truyện cổ tìch để từ đó chỉ ra ba đặc điểm chình và xác định nội hàm, bản chất truyện cổ tìch nhƣ sau: - Thần thoại là những truyện trong đó nhân vật là thần, còn những truyện cổ tìch là truyện trong đó nhân vật là ngƣời,… Nhân vật chình trong truyện cổ tìch là ngƣời, lấy nguyên mẫu trong xã hội loài ngƣời. - Thần thoại là sáng tác dân gian thời nguyên thuỷ, là đặc sản chủ yếu của xã hội thị tộc, khi chƣa phân biệt giai cấp… khác với thần thoại, truyện cổ tìch phần lớn xuất hiện khi xã hội thị tộc tan rã và đƣợc thay thế bằng gia đính riêng lẻ khi xã hội có phân chia giai cấp, và ―truyện cổ tìch chủ yếu phản ánh cuộc đấu tranh xã hội, nội dung chình của lịch sử khi ấy‖.
- Thần thoại hấp dẫn chúng ta bằng những hính tƣợng mỹ lệ và táo bạo ví nội dung chất phác nhƣng kí vĩ của sự tìch. Truyện cổ tìch lôi cuốn chúng ta vào những nỗi niềm vui khổ, vào không khì đấu tranh chống cƣờng quyền của những con 14 z ngƣời bị áp bức. Hai thể loại, hai tình cách, hai cách tác động đến ý thức thẩm mĩ. [Đinh Gia Khánh, 1973, tr.
Theo quan điểm này thí thời điểm ra đời và tồn tại, đặc điểm nhân vật, nội dung phản ánh và hính thức nghệ thuật của truyện cổ tìch đã nói lên bản chất thể loại, nội hàm truyện cổ tìch. Nghiên cứu cụ thể nhiều truyện cổ tìch Việt Nam, chúng ta cũng thấy rõ mối quan hệ đan xen giữa thần thoại, truyền thuyết với truyện cổ tìch. Chẳng hạn trong nhiều truyện của type truyện Thạch Sanh và dũng sĩ diệt đại bàng cứu ngƣời đẹp hay trong type truyện Chàng trai khỏe và những ngƣời bạn đồng hành có khả năng khác thƣờng… chúng ta thấy rõ có lớp thần thoại dƣới lớp cổ tìch. Lớp thần thoại ẩn trong những motif nhƣ sự xuất thân kí lạ, sinh nở thần kí, tài năng và sức vóc của ngƣời anh hùng khổng lồ… Những lớp truyện cổ tìch xuất hiện trong giai đoạn xã hội có sự phân chia giai cấp ở thời kí xã hội phong kiến nổi bật với những hính tƣợng nông dân và địa chủ, phú ông; những vị vua, hoàng tử, công chúa và ngƣời dân thƣờng.
Về bản chất thể loại của truyện cổ tìch, nhóm tác giả Lê Chì Quế (chủ biên), Võ Quang Nhơn, Nguyễn Hùng Vĩ, trong cuốn giáo trính Văn học dân gian Việt Nam cũng chỉ rõ: - Truyện cổ tìch là sáng tác dân gian trong loại hính tự sự mà thuộc tình của nó là xây dựng trên những cốt truyện. - Truyện cổ tìch là tác phẩm nghệ thuật đƣợc xây dựng thông qua sự hƣ cấu nghệ thuật thần kí. - Truyện cổ tìch là một thể loại hoàn chỉnh của văn học dân gian, đƣợc hính thành một cách lịch sử. - Sự hƣ cấu thần kí trong truyện cổ tìch do hiện thực đời sống quyết định và nó cũng chịu sự biến đổi theo tiến trính lịch sử.
[Lê Chì Quế, 1990, tr. Chu Xuân Diên trong Từ điển văn học (Bộ mới) trên cơ sở tổng hợp một số ý kiến của các tác giả đã nêu ra khái niệm về truyện cổ tìch, khái quát nội hàm truyện cổ tìch: Truyện cổ tìch đã nảy sinh từ trong xã hội nguyên thuỷ… phát triển chủ yếu trong xã hội có giai cấp; chủ đề chủ yếu của nó là chủ đề xã hội; Truyện cổ tìch biểu 15 z hiện cách nhín hiện thực của nhân dân đối với thực tại, đồng thời nói lên những quan điểm đạo đức, những quan niệm về công lý xã hội và ƣớc mơ về một cuộc sống tốt đẹp hơn cuộc sống hiện tại; Truyện cổ tìch là sản phẩm của trì tƣởng tƣợng phong phú của nhân dân và ở một bộ phận chủ yếu, yếu tố tƣởng tƣợng thần kí tạo nên một đặc trƣng nổi bật trong phƣơng thức phản ánh hiện thực và ƣớc mơ. [Đỗ Đức Hiểu, 2004] Gần đây, trong cuốn Giáo trình Văn học dân gian Việt Nam, Nguyễn Bìch Hà dựa trên những nghiên cứu về truyện cổ tìch đã tạm nêu định nghĩa về truyện cổ tìch: ―Truyện cổ tìch là những truyện kể có yếu tố hoang đƣờng kí ảo. Nó ra đời từ sớm nhƣng đặc biệt nở rộ trong xã hội có sự phân hóa giàu nghèo, xấu tốt.
Qua những số phận khác nhau của nhân vật, truyện trính bày kinh nghiệm sống, quan niệm đạo đức, lý tƣởng và mơ ƣớc của nhân dân lao động về một xã hội công bằng, dân chủ, hạnh phúc.‖ [Nguyễn Thị Bìch Hà, 2012, tr. Trong cuốn Giáo trình Văn học dân gian xuất bản mới nhất (năm 2014) do Vũ Anh Tuấn chủ biên đã đƣa ra nhận định khái quát về truyện cổ tìch: ―Truyện cổ tìch là những sáng tác dân gian thuộc loại hính tự sự, chủ yếu sử dụng yếu tố nghệ thuật kí ảo để thể hiện cái nhín hiện thực của nhân dân với đời sống, bộc lộ quan niệm về đạo đức cũng nhƣ về công lý xã hội và ƣớc mơ một cuộc sống tốt đẹp hơn của nhân dân lao động‖ [Vũ Anh Tuấn, 2014, tr. Ở Ấn Độ, việc phân loại truyện kể dân gian để xác định từng thể loại đã đƣợc nhiều nhà nghiên cứu văn học dân gian quan tâm đến. Tuy nhiên, theo K.
Upahhyaya ―rất khó để phân loại truyện kể dân gian Ấn Độ. Bởi các thể loại thần thoại, truyền thuyết, truyện cổ tìch, truyện ngụ ngôn và những thể loại truyện truyền miệng khác là gần nhƣ không có ranh giới‖ [K. Ví vậy, truyện cổ tìch có thể xuất hiện trong nhiều loại truyện theo các chủ đề khác nhau nhƣ truyện về tính yêu, truyện mang yếu tố siêu nhiên, truyện tôn giáo. Khái niệm và bản chất truyện cổ tìch theo quan điểm của Ấn Độ cũng đƣợc một số nhà nghiên cứu Folklore Ấn Độ đề cập đến.
Trong bài báo ―Bản chất của truyện dân gian Ấn Độ‖, Shubha Tiwari, giáo sƣ đại học Pandit Ravi Shankar, Raipur, Chhatisgarh, Ấn Độ phân biệt sự khác nhau giữa truyền thuyết và truyện cổ 16 z tìch: ―Truyền thuyết thƣờng có nguồn gốc trong lịch sử. Truyền thuyết dựa trên những sự kiện có thật và những con ngƣời thực tế. Những câu chuyện này đƣợc phóng đại và sáng tạo. Trong khi truyện cổ tìch hoàn toàn là những điều tƣởng tƣợng; truyền thuyết là hiện thực và có cơ sở lịch sử.
Truyền thuyết nhắc nhở mọi ngƣời về những nỗ lực tiềm năng của con ngƣời. Về bản chất truyện cổ tìch, ông cho rằng ―những câu chuyện cổ tìch có một chút phép thuật. Phép lạ và những điều kí lạ xảy ra dễ dàng trong truyện cổ tìch‖. Chứng minh cho điều này, Shubha đƣa ra một vì dụ cụ thể về một cốt truyện cổ tìch nhƣ sau: ―Có một bà lão nuôi một con chuột cái.
Bà luôn yêu thƣơng và chăm sóc nó chu đáo. Sau đó, bà sắp xếp cho con chuột kết hôn với một ngƣời đàn ông. Ngƣời đàn ông này cảm thấy rất xấu hổ về cô vợ chuột của mính. Anh ta yêu cầu cô chỉ đƣợc sống ở tầng trên của ngôi nhà.
Cô vợ chuột hoàn thành tất cả các nhiệm vụ của mính trong đêm một cách tốt đẹp. Điều này đã diễn ra trong một thời gian dài. Cuối cùng thần Shiva và nữ thần Parvati đã ban phƣớc cho cô trở thành một ngƣời phụ nữ xinh đẹp và sống hạnh phúc‖. [Shubha Tiwari, 2013, https://www.com/articles/14698/the-essence-of-indian-folk-tales].
Silima Nanda, Tiến sĩ trƣờng Đại học Mở Quốc gia Indira Gandhi trong bài báo ―Chân dung phụ nữ trong truyện cổ tích‖ cho rằng: ―Truyện cổ tìch đƣợc xem là những câu chuyện hoang đƣờng hay phép thuật, có nguồn gốc từ nhiều câu chuyện nhỏ có từ hàng ngàn năm trƣớc. Chúng liên quan đến tìn ngƣỡng, nghi lễ, giá trị và kinh nghiệm của những ngƣời ngoại đạo. Tuy nhiên, trải qua thời gian, chúng đã biến đổi và lan tỏa một cách tự nhiên trong đời sống tinh thần của họ.‖ [Silima Nanda, 2014, tr. Nhƣ vậy, từ những định nghĩa, giới thuyết về truyện cổ tìch nêu trên, có thể tóm lƣợc về khái niệm, bản chất, đặc trƣng của thể loại cổ tìch: Truyện cổ tích chủ yếu ra đời trong thời kì công xã thị tộc tan rã, phát triển mạnh trong xã hội có giai cấp; là những câu chuyện tưởng tượng phản ánh thế giới hiện thực bằng những yếu tố hư cấu, phép thuật và kì ảo; là những truyện kể theo những công thức định sẵn, có tính hoàn tất; phản ánh những triết lí, thái độ nhân sinh, quan điểm đạo đức, ước mơ của tác giả dân gian.
Phân loại truyện cổ tích Cho đến nay, căn cứ vào hiện thực sáng tác và lƣu truyền truyện cổ tìch cũng nhƣ căn cứ vào bản chất, đặc điểm cốt truyện, trong giới nghiên cứu văn học dân gian ở Việt Nam đã tƣơng đối thống nhất phân loại truyện cổ tìch ra thành ba tiểu loại là: truyện cổ tìch loài vật (hay động vật), truyện cổ tìch thần kí và truyện cổ tìch sinh hoạt.