Chương 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1. Những vấn đề về thể loại truyện Nôm 1. Khái niệm truyện Nôm Xung quanh khái niệm truyện Nôm có nhiều ý kiến khác nhau của các nhà nghiên cứu. Tác giả Dương Quảng Hàm có lẽ là người đầu tiên dùng thuật ngữ Truyện Nôm.
Trong phần tổng kết sách Việt Nam văn học sử yếu mục tác giả ghi rõ: "Truyện Nôm là tiểu thuyết bằng văn vần". Đây là định nghĩa đầu tiên sơ lược về truyện Nôm. Trong Truyện Kiều và thể loại truyện Nôm tác giả Đặng Thanh Lê đã mở rộng khi cho rằng: "Truyện Nôm nằm trong hệ thống tác phẩm phản ánh cuộc sống bằng phương thức tự sự (phân biệt với các tác phẩm phản ánh cuộc sống bằng phương thức trữ tình kiểu Chinh phụ ngâm, Cung oán ngâm khúc và các thể loại khác như ca dao, đường luật) có nghĩa là phản ánh cuộc sống xã hội thông qua sự trình bày miêu tả có tính chất hoàn chỉnh vận mệnh một nhân vật và trên cơ sở đó, sự phát triển có tính chất hoàn chỉnh của một tính cách nhân vật (trong mối quan hệ với nhiều vận mệnh nhiều tính cách nhân vật khác)" [12, tr. Tác giả Kiều Thu Hoạch cho rằng "khái niệm Nôm có thể hiểu là tiếng, là chữ của nước ta…nhưng khái niệm Nôm chủ yếu là chỉ vào tính chất bình dân, đại chúng, tính chất phổ thông, dễ hiểu" [8, tr.
Tác giả Đinh Thị Khang trong cuốn "Văn học trung đại Việt Nam tập 2” của Nxb Đại học sư phạm Hà Nội trong bài viết về truyện Nôm đưa ra định nghĩa: “Truyện Nôm là một loại hình tự sự bằng thơ dùng văn tự Nôm, có tác phẩm được viết bằng thể thơ Đường luật…được gọi là truyện Nôm Đường luật. Nhưng phổ biến các tác phẩm viết bằng thể thơ được gọi là truyện Nôm" [15, tr. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://www.vn/ Nhìn chung những định nghĩa khác nhau về truyện Nôm được nêu ra trên đây đều xuất phát từ những hướng nghiên cứu khác nhau của các tác giả. Sau khi đi tìm hiểu và tham khảo các bài viết của các tác giả về truyện Nôm chúng tôi hiểu: Truyện Nôm là loại hình tự sự bằng thơ dùng ngôn ngữ văn tự dân tộc – chữ Nôm để sáng tác.
Phần lớn truyện Nôm được viết bằng thể thơ lục bát cho nên truyện Nôm còn được gọi bằng một tên gọi khác là truyện thơ lục bát. Truyện Nôm phản ánh cuộc sống xã hội thông qua sự trình bày, miêu tả có tính chất hoàn chỉnh vận mệnh, tính cách nhân vật bằng một cốt truyện với hệ thống biến cố, sự kiện. Phân loại Cũng như khái niệm truyện Nôm, cách phân loại truyện Nôm có nhiều ý kiến khác nhau. Có người chia truyện Nôm thành truyện Nôm hữu danh và truyện Nôm khuyết danh; có người chia thành truyện Nôm bình dân và truyện Nôm bác học; có người chia thành truyện Nôm Tài tử - Giai nhân và các loại truyện Nôm khác.
Tác giả Nguyễn Lộc trong cuốn Văn học Việt Nam nửa cuối thế kỷ XVIII – hết thế kỷ XIX cho rằng: "Trước nay, nói đến truyện Nôm các nhà nghiên cứu thường chia làm hai loại: truyện Nôm hữu danh và truyện Nôm khuyết danh. Truyện Nôm hữu danh là truyện Nôm biết rõ tên tác giả, còn truyện Nôm khuyết danh là truyện Nôm chưa biết rõ tên tác giả là ai. Thực ra lối phân chia này có tính hình thức mà không nói lên một đặc điểm nào về nội dung hay thể loại" [13, tr. Từ đó tác giả khẳng định: "Thực tế kho tàng truyện Nôm tồn tại song song hai loại truyện còn được nghiên cứu riêng như hai thể loại của một thể thống nhất.
Một loại là truyện Nôm kiểu: Phạm Tải – Ngọc Hoa, Tống Trân – Cúc Hoa, Hoàng Trừu. Một loại là những truyện Nôm kiểu: Truyện Kiều, Phan Trần, Sơ kính tân trang, Hoa Tiên. Loại trên có thể gọi là truyện Nôm bình dân, loại dưới có thể gọi là truyện Nôm bác học" [13, tr. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://www.vn/ Tác giả Đinh Thị Khang trong bài viết về truyện Nôm (Văn học trung đại Việt Nam tập 2) đưa ra cách phân chia, chia truyện Nôm làm hai loại: truyện Nôm hữu danh và truyện Nôm khuyết danh.
Tuy nhiên, tác giả cũng khẳng định sự phân chia này không còn chính xác, không thực sự có nội dung khoa học. "Bởi trên thực tế nhiều tác phẩm truyện Nôm được coi là khuyết danh đã tìm được tên tác giả (như truyện Quan Âm Thị Kính của Nguyễn Cấp, truyện Phương Hoa của Nguyễn Cảnh, truyện Bích Câu kỳ ngộ của Vũ Quốc Trân…) hoặc có khả năng dự đoán về tên tác giả" [15, tr. Lại Nguyên Ân trong từ điển văn học Việt Nam từ nguồn gốc đến hết thế kỷ XIX đưa ra cách phân loại dựa vào thể thơ, có thể chia truyện Nôm thành hai loại: truyện Nôm lục bát và truyện Nôm Đường luật. Qua việc tìm hiểu một số ý kiến về vấn đề phân loại truyện Nôm như trên chúng tôi thấy nổi lên hai khuynh hướng cơ bản: một là phân chia truyện Nôm thành truyện Nôm hữu danh và truyện Nôm khuyết danh; hai là phân chia truyện Nôm thành truyện Nôm bình dân và truyện Nôm bác học.
Khuynh hướng phân loại thứ hai được hầu hết các nhà nhiên cứu tán thành vì khuynh hướng phân loại này nói lên một số đặc điểm nội dung và hình thức nghệ thuật trong từng tác phẩm. Truyện Nôm bình dân là truyện Nôm phần nhiều do lớp trí thức bình dân sáng tác. Phần lớn truyện Nôm bình dân lấy đề tài cốt truyện từ kho tàng truyện cổ dân gian của dân tộc. Thông qua việc miêu tả các cuộc đấu tranh giành hạnh phúc cá nhân, quyền sống của con người nhất là người phụ nữ, truyện Nôm bình dân phản ánh những áp bức bất công trong xã hội.
Nhân vật trong truyện Nôm bình dân về cơ bản vẫn chưa thoát ra khỏi khuôn mẫu của nhân vật truyện cổ tích. Do đó thế giới nhân vật trong truyện Nôm bình dân mang tính chất lý tưởng hóa, công thức hóa hơn là hiện thực. Do sống trong lòng quần chúng nên các tác giả truyện Nôm bình dân thường dùng thứ ngôn Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://www.vn/ ngữ nôm na, giản dị, gần với quần chúng. Vì vậy, truyện Nôm bình dân phần lớn được kể, lưu truyền trong dân gian trước khi được in ra thành văn bản.
Truyện Nôm bác học là truyện Nôm do các trí thức Hán học sáng tác. Cốt truyện chủ yếu được lấy trong sách vở (kho tàng truyện cổ Trung Quốc) và từ chất liệu hiện thực từ chính cuộc sống và bản thân tác giả sáng tạo nên. Do lấy chất liệu từ hiện thực cuộc sống làm nguồn đề tài nên truyện Nôm bác học thường phản ánh các cuộc đấu tranh giai cấp, đấu tranh xã hội qua đó tác giả bộc lộ tinh thần yêu quê hương, đất nước của mình. Nhân vật trong truyện Nôm bác học vẫn là những con người hoặc tốt, hoặc xấu như trong truyện cổ tích.
Tuy nhiên, có những nhân vật mang tính cách đa diện đậm dần lên những yếu tố tiểu thuyết (Truyện Kiều được coi là "cuốn tiểu thuyết bằng thơ" của dân tộc). Do có trình độ học vấn cao nên ngôn ngữ trong truyện Nôm bác học được gọt giũa, trau chuốt công phu, sử dụng nhiều điển cố và thành ngữ Hán. Vì vậy, truyện Nôm bác học hầu như ít được lưu truyền qua phương thức kể mà chỉ tồn tại ở dạng văn bản. Trở lại với truyện Nôm của Đồ Chiểu, dễ thấy, cả ba tác phẩm vừa mang những đặc điểm của truyện Nôm bình dân, vừa mang những đặc điểm của truyện Nôm bác học.
Điều này sẽ được chúng tôi làm rõ ở các chương sau của luận văn. Cơ sở hình thành và phát triển truyện Nôm trong văn học trung đại. Cho đến nay, có nhiều công trình của các nhà nghiên cứu xoay quanh vấn đề này. Nhà nghiên cứu Đinh Thị Khang cho rằng: "Quá trình hình thành và phát triển của thể loại truyện Nôm bao gồm những chặng đường xây dựng hai loại hình truyện Nôm Đường luật và truyện Nôm lục bát" [15, tr.
Lại Nguyên Ân trong cuốn Từ điển văn học Việt Nam từ nguồn gốc đến hết thế kỷ XIX cho rằng : "có thể là truyện thơ Nôm đã hình thành từ thế kỷ XVI, nhưng căn cứ vào tác phẩm hiện còn thì chỉ có thể cho rằng nó định hình ở thế kỷ XVII" [2, tr. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://www.vn/ Trong cuốn Truyện Kiều và thể loại truyện Nôm tác giả Đặng Thanh Lê đã đưa ra nhiều ý kiến, đánh giá xác đáng về cơ sở hình thành và phát triển của thể loại này. Tác giả khẳng định "cơ sở truyền thống văn học đã góp phần tạo nên sự hình thành và phát triển của thể loại truyện Nôm" [12, tr. Đồng thời tác giả cũng cho rằng "Truyện Nôm bắt nguồn từ một yêu cầu phản ánh xã hội với những nội dung thời đại cũng như với những điều kiện thực tiễn của bản thân thời đại ấy" [12, tr 50.
Tác giả Kiều Thu Hoạch trong cuốn Truyện Nôm lịch sử hình thành và bản chất thể loại có lẽ là người tìm hiểu cặn kẽ và xác đáng nhất về vấn đề này. Ông dành cả một chương trong cuốn sách để đi tìm hiểu và phân tích cơ sở hình thành và phát triển của thể loại truyện Nôm trong văn học trung đại. Ông cho rằng "thời kỳ định hình của thể loại truyện Nôm không sớm hơn thế kỉ XVII và sau đó, từ đầu thế kỷ XVIII là thời kỳ nở rộ và phát triển liên tục cho đến đầu thế kỉ XX. Tuy nhiên, nếu muốn nói đến một thời kỳ manh nha, thì cũng không loại trừ khả năng truyện Nôm đã có thể hình thành từ thế kỷ XVI" [8, tr.
Những tiền đề về lịch sử, kinh tế, văn hóa – xã hội là nhân tố quan trọng trong việc hình thành và phát triển thể loại truyện Nôm trong văn học trung đại. Thứ nhất, về mặt lịch sử, quá trình nở rộ và phát triển của thể loại truyện Nôm cũng chính là quá trình suy vong của chế độ phong kiến Việt Nam. Vào đầu thế kỷ XVI, triều đình phong kiến rơi vào khủng hoảng. Các cuộc khởi nghĩa nông dân nổ ra khắp nơi.
Một mặt các cuộc khởi nghĩa này đã làm lay động tận gốc nền thống trị mục nát của triều đình nhà Lê. Mặt khác nó đã làm thức tỉnh ở người nông dân ý thức dân chủ, tự do, tinh thần đấu tranh vì công bằng xã hội và đồng thời làm cho họ hiểu rõ hơn về vai trò và xứ mạng lịch sử của mình. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://www.