Chương 1 HOÀNG PHỦ NGỌC TƯỜNG VÀ THỂ LOẠI NHÀN ĐÀM 1. Hoàng Phủ Ngọc Tường - Cuộc ñời và hành trình sáng tác 1. Cuộc ñời Nhà văn Hoàng Phủ Ngọc Tường sinh ngày 9 tháng 9 năm 1937 tại TP Huế, nhưng quê gốc của ông ở làng Bích Khê, xã Triệu Long, huyện Triệu Phong, tỉnh Quảng Trị. Tuy chỉ gắn bó với mảnh ñất Quảng Trị mưa gió bom ñạn khốc liệt chưa ñầy một năm rưỡi nhưng những kỷ niệm thời thơ ấu của ông nơi mảnh ñất này thật xanh biếc.
Ông từng viết rằng: “Tuy một thời gian ngắn ngủi như thế, nhưng hình ảnh làng tôi ñủ sức chiếm lĩnh vị trí ñộc tôn trong ký ức tuổi thơ của tôi” [69, tr. Trong sự nghiệp văn chương của mình, hình ảnh làng quê thuở ấu thơ ñi vào nhiều tác phẩm của ông như: Quê nhà, Mảnh ñất huyền thoại của tâm hồn tôi, Thời ấu thơ xanh biếc… Với Hoàng Phủ Ngọc Tường, Huế chính là máu thịt. Và, mảnh ñất này ñã gắn bó nhiều nhất trong cuộc ñời của ông với biết bao nhiêu kỷ niệm buồn vui, thăng trầm của cuộc ñời. Lớn lên tại Huế, học hết bậc trung học, Hoàng Phủ Ngọc Tường ñã vào học khóa I, ban Việt Hán, Đại học Sư phạm Sài Gòn.
Sau khi tốt nghiệp, ông ñã trở về Huế làm thầy giáo dạy trường Quốc học Huế (1960 - 1966). Trong quãng thời gian này, vừa dạy học, ông vừa tranh thủ theo ñuổi tiếp tục học thêm khoa Triết tại Đại học Văn khoa Huế (1960 - 1964). Với truyền thống yêu nước và tinh thần dân tộc, trước tình cảnh nước nhà trong nỗi ñau chia cắt, từ ñầu những năm sáu mươi này, ông ñã nhiệt tình tham gia phong trào yêu nước của học sinh, sinh viên và trí thức Huế, chống Mỹ - ngụy ñòi thống nhất Tổ quốc, với tư cách là Tổng thư ký Tổng hội sinh viên Huế. Sau ñó, do yêu cầu của cách mạng, ông ñã quyết ñịnh rời bục giảng 10 ñể “lên xanh” trực tiếp tham gia cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước từ năm 1966 bằng hoạt ñộng văn nghệ: “Đừng hỏi nữa em ơi! Thầy lên ñường ñánh Mỹ”.
(Câu hỏi) Đây là sự lựa chọn lớn của ñời ông, một sự lựa chọn dấn thân cho lý tưởng. Và chính những năm tháng gắn bó với Trường Sơn ở chiến khu Trị Thiên ñã ñem ñến cho Hoàng Phủ Ngọc Tường sự thấu hiểu ñất nước và nhân dân cùng với nguồn chất liệu cuộc sống phong phú ñể làm nên những tác phẩm ñặc sắc sau này. Sau ngày ñất nước thống nhất, Hoàng Phủ Ngọc Tường trở về Huế sinh sống, vừa sáng tác vừa tham gia công tác ở các Hội Văn học Nghệ thuật Thừa Thiên Huế, Hội Văn học Nghệ thuật Bình Trị Thiên. Ông từng là Chủ tịch Hội Văn học Nghệ thuật Quảng Trị, Tổng biên tập tạp chí Cửa Việt.
Năm 1991, thôi công tác ở Quảng Trị, ông ñã vào Huế và thành phố Hồ Chí Minh cộng tác với báo Thanh niên, tiếp tục những chuyến ñi và sáng tác. Đang ở ñộ chín của tài năng với nhiều dự ñịnh, thì ông bất ngờ bị tai biến mạch máu não. Căn bệnh quái ác này khiến ñôi chân lãng du, rong ruổi trên khắp nẻo ñường ñất nước quê hương phải mãi gắn bó với chiếc xe lăn. Mặc dù không cầm ñược bút nhưng ñiều kỳ lạ là trong thời gian ñối mặt với bạo bệnh, ông vẫn vượt lên bằng tất cả nghị lực ñể tiếp tục tư duy, sáng tác.
Nhiều lúc ñôi tay tài hoa không cầm nổi bút, ông phải nhờ mẹ vợ, vợ và các con ghi chép những ñiều ông “viết”, và ñó là chiếc cầu nối ñể niềm ñam mê sáng tạo của ông ñều ñặn ñến với bạn ñọc. Nhà thơ Lâm Thị Mỹ Dạ - người vợ hiền luôn có mặt bên ông, tận tình chăm sóc và cùng bạn bè tìm mọi cách, ñưa ñi chữa bệnh nhiều nơi nhưng mọi cố gắng vẫn không khiến sức khỏe của ông hồi phục trở lại. Nhận xét về 11 cuộc sống thầm lặng của Hoàng Phủ Ngọc Tường hiện tại trong căn nhà nhỏ giữa thành phố Huế, nhà thơ Ngô Minh, một người bạn học của Mỹ Dạ, rất gần gũi, thân thiết và mến phục nhà văn trong số báo Tuổi trẻ cuối tuần số ra ngày 20/09/2007 ñã không khỏi ngậm ngùi: “Văn chương anh là mạch vỉa than ñá cung cấp nguồn năng lượng cho bao thế hệ người Việt Nam, nhưng anh lại là người hứng chịu tai ương bệnh tật nằm một chỗ…” [42]. Nhìn lại cuộc ñời của Hoàng Phủ Ngọc Tường, nhà văn Trần Thùy Mai cũng ñã viết: Ba mươi tuổi bỏ thành phố lên rừng với giấc mơ hòa bình, năm mươi tuổi dấn thân vào sự nghiệp làm báo với khát vọng ñổi mới ñất nước và hơn ba mươi năm sau ngày hòa bình làm cầu nối thân hữu cho những người ñang xa cách trở thành bè bạn.
Giờ ñây, ông ñang chiến ñấu với một hoàn cảnh cực kỳ khắ nghiệt ñể tồn tại và vũ khí cuối cùng mà ông còn có ñược: Bản năng sáng tạo [69, tr. Hành trình sáng tác Hoàng Phủ Ngọc Tường là một trong số ít nhà văn nổi tiếng, có uy tín và ñược người ñọc mến mộ nhất ở nước ta sau 1975. Văn chương Hoàng Phủ Ngọc Tường thấm ñẫm tình thương yêu và trí tuệ, là thứ văn chương tri âm tri kỷ, làm nhiều thế hệ ñộc giả say mê, tìm ñọc. Sau Nguyễn Tuân, Hoàng Phủ Ngọc Tường ñược người ñọc biết ñến như một trong những nhà văn viết ký tài hoa, giàu sức hấp dẫn trong nền văn xuôi hiện ñại Việt Nam.
Chính nhà văn Nguyên Ngọc khi viết lời giới thiệu cho một tập sách của Hoàng Phủ Ngọc Tường cũng ñã từng phát biểu: “Đối với anh Tường, chẳng việc gì phải giới thiệu. Tên tuổi anh, người ñọc cả nước ñều biết rõ, ñộc giả ngoài nước cũng nhiều người biết và hâm mộ. Anh là một trong số mấy nhà văn viết ký hay nhất của văn học ta hiện nay” [67, tr. 12 Theo Hoàng Phủ Ngọc Tường nhớ lại, có thể nói, truyện ngắn ñầu tay của ông có tên là Vườn cỏ ngủ yên, in ở báo Mai Sài Gòn, viết trước khi lên rừng (1963).
Nhưng phải ñến năm năm 1972, khi tập bút ký Ngôi sao trên ñỉnh Phu Văn Lâu ñược NXB Giải Phóng ấn hành, ông mới thực sự coi ñó là cái mốc khởi nghiệp văn chương của mình. Năm ấy ông 35 tuổi. Từ ấy ñến nay ông ñã có ñược 16 tác phẩm. * Ký, truyện và chính luận: - Rất nhiều ánh lửa (1979), giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam 1980.
- Ai ñã ñặt tên cho dòng sông (1984). - Bản di chúc của cỏ lau (truyện ký, 1986). - Hoa trái quanh tôi (1995). - Huế, di tích và con người (bút ký và chính luận 1996).
- Ngọn núi ảo ảnh (2000). - Trong mắt tôi (phê bình văn học, 2001). - Rượu hồng ñào chưa nhắm ñã say (truyện ký, 2001). - Tuyển tập Hoàng Phủ Ngọc Tường (2002, 4 tập) - Trịnh Công Sơn và cây ñàn Lya của Hoàng tử bé (2005).
- Miền cỏ thơm (2007). * Nhàn ñàm: 3 tập (tập hợp từ chuyên mục Nhàn ñàm trên báo Thanh Niên do ông ñề xuất và thực hiện) - Nhàn ñàm (1997). - Người ham chơi (1998). * Ngoài ra, ông còn có hai tập thơ cũng rất ñược bạn ñọc chú ý: - Những dấu chân qua thành phố (1976).
- Người hái phù dung (1992). 13 Điều ñáng nói là tác phẩm nào của Hoàng Phủ Ngọc Tường ra ñời cũng ñều có những phát hiện, tìm tòi mới cả trong nội dung và nghệ thuật thể hiện, tạo nên những giá trị tinh thần ñích thực, luôn ñược ñồng nghiệp cũng như công chúng ñón ñợi và hâm mộ. Hoàng Phủ Ngọc Tường ñược tặng thưởng văn học của Ủy ban toàn quốc Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật Việt Nam 1999. Giải A, giải thưởng Văn học Cố ñô - 5 năm của Ủy ban Nhân dân tỉnh Thừa Thiên Huế và Hội Liên hiệp Văn học Nghệ thuật Thừa Thiên Huế.
Giải thưởng Nhà nước về Văn học Nghệ thuật năm 2007. Nhàn ñàm - Từ quan niệm ñến khái niệm 1. Từ quan niệm… Có thể nói, Hoàng Phủ Ngọc Tường là người dắt tay nhàn ñàm ñến với văn ñàn hiện ñại bằng chuyên mục cùng tên trên báo Thanh Niên. Ông ñã có lần tự nói quan niệm của mình và xuất xứ của cách gọi tên chuyên mục này như sau: Tôi nghĩ ñến chữ Nhàn ñàm vì chẳng qua ñó là những câu chuyện “trà dư tửu hậu”, với giọng pha ñôi chút hài hước của một nhà văn nheo mắt nhìn cuộc ñời.
Chuyện hài hước này rất quan trọng ñối với tôi, vì từ lâu anh em nhiều người vẫn quở rằng tôi là kẻ…không biết cười…Từ Nhàn ñàm ñã ra ñời từ ñó. Nghĩa là nó không có gì quan trọng. Chỉ giúp tác giả (là tôi) có một chiếc mặt nạ pha hề nhằm ñối ñãi với người chung quanh, làm dịu ñi cái nét khó ñăm ñăm trên bộ mặt tôi [48, tr. Đó chẳng qua chỉ là một cách nói vậy thôi, nhưng thực ra tác giả rất có ý thức bày tỏ quan ñiểm của mình trước thái ñộ của không ít người coi thường thể ký.
Ông không công nhận một cách nhìn thể ký như vậy, và khẳng ñịnh một quyết tâm sáng tạo:“Tôi sẽ vừa viết ñúng sự thật, vừa cố viết cho sâu” 14 [48, tr. Cũng có thể thấy rõ hơn quan niệm trên của Hoàng Phủ Ngọc Tường khi ông nói lên suy nghĩ của mình về nghề văn trong cuốn Nhà văn Việt Nam hiện ñại: Tôi lớn lên trong một bối cảnh ñặc biệt của lịch sử, ở ñó mọi sự kiện ñều mang sẵn một vẻ ñẹp văn học. Vì thế tôi cho rằng văn xuôi phải ñáp ứng một nhu cầu sinh ñôi của thời ñại: a/ Nó phải là một sự kiện mang tính thẩm mỹ; b/ Nó ñược bảo ñảm là có thực trong thực tế cuộc sống; còn thực ñến ñâu ñó là tùy tài vận dụng của người viết ñể tất cả trở thành nhất quán. Do ñó, tôi ñã chọn bút ký là thể loại văn xuôi tiêu biểu; dần dần nó trở thành duy nhất và không thể thay thế ñược [6, tr.
Như vậy, tên gọi nhàn ñàm không ñơn giản là một cách gọi mới “lạ hóa’ mà nó gắn liền với quan niệm nghệ thuật của nhà văn. Càng khó hơn bởi khi ñi vào tìm hiểu nhàn ñàm của Hoàng Phủ Ngọc Tường khi có sự ñan xen, hòa quyện, thoắt ẩn thoắt hiện của các thể loại văn học và báo chí trên từng trang viết. Đây cũng là hiện tượng giao thoa giữa các thể loại, ñặc biệt thường gặp trong bối cảnh văn học chuyển mình sang thời kỳ ñổi mới hội nhập, cùng với sự phát triển của phương tiện truyền thông báo chí.