Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ QUAN ĐIỂM TIẾP CẬN ĐỀ TÀI CỦA TÁC GIẢ LUẬN ÁN Trong hơn ba mươi năm sáng tác, Dư Hoa đã xuất bản ba mươi hai tập truyện ngắn, mười hai tập truyện vừa, năm cuốn tiểu thuyết và tám tập tùy bút tản văn. Với phong cách độc đáo, ông được đánh giá là một trong những nhà văn tiêu biểu của văn học Trung Quốc từ thập niên 80 của thế kỉ XX đến nay, đồng thời cũng là một trong số ít nhà văn Trung Quốc đương đại có tầm ảnh hưởng quốc tế. Với những thành tựu đáng kể, Dư Hoa và các tác phẩm của ông được nghiên cứu khá rộng rãi, không giới hạn trong phạm vi Trung Quốc. Tuy nhiên, do những hạn chế trong việc tiếp cận nhóm tư liệu ngoại văn, đặc biệt là những bài viết bàn trực tiếp về vấn đề nhân vật tiểu thuyết của Dư Hoa, trong luận án, chúng tôi chủ yếu tập trung vào nhóm tài liệu tiếng Trung và tiếng Việt.
Tổng quan tình hình nghiên cứu 1. Nghiên cứu Dư Hoa ở Trung Quốc Năm 2006, trong cuộc bình chọn Bảng xếp hạng các nhà văn có thực lực nhất Trung Quốc được thực hiện bởi mười nhà phê bình văn học hàng đầu Trung Quốc như Chu Đại Khả, Tạ Hữu Thuận, Bạch Hoa., Dư Hoa được xếp thứ hai chỉ sau Mạc Ngôn. Là nhà văn gây được tiếng vang trên văn đàn, ông được giới phê bình Trung Quốc hết sức quan tâm. Theo thống kê của Hồng Trị Cương trong Tài liệu nghiên cứu về Dư Hoa [97], từ năm 1988 đến năm 2006, ở Trung Quốc đã có hơn 400 công trình lớn nhỏ lấy Dư Hoa và các tác phẩm của ông làm đối tượng nghiên cứu.
Trang web http://yuhua.cn của Trung tâm nghiên cứu Dư Hoa thuộc Trường Đại học Sư phạm Chiết Giang - Trung Quốc thống kê: tính đến năm 2017, đã có 901 công trình, bài viết về Dư Hoa, riêng nghiên cứu về tiểu thuyết có tới hơn 300 công trình. Rõ ràng, trong ba mươi năm nghiên cứu về Dư Hoa, nhiều vấn đề đã được đặt ra và giải quyết. Những tài liệu được tập hợp dưới đây chỉ là một phần nhỏ trong số lượng lớn các công trình nghiên cứu. Tuy nhiên, chúng tôi 8 đã cố gắng phân loại, lựa chọn những vùng tài liệu cần thiết, có liên quan mật thiết đến trọng tâm của đề tài.
Sau đây là các nhóm tài liệu mà theo chúng tôi, không chỉ cung cấp một cái nhìn tổng quan về tình hình nghiên cứu Dư Hoa ở Trung Quốc mà qua đó còn cho thấy những vấn đề để ngỏ mà chúng tôi sẽ tiếp tục giải quyết ở luận án này. Nghiên cứu sáng tác của Dư Hoa Thứ nhất, về quan niệm sáng tác của nhà văn Ngay từ những năm 80 thế kỉ XX, những truyện ngắn của Dư Hoa đã thu hút giới phê bình. Chẳng hạn, Vương Bân Bân và Triệu Tiểu Thanh trong bài viết “Thế giới bí ẩn của Dư Hoa” đã sớm nhận ra Dư Hoa không chỉ "coi thường những cấm kị của xã hội văn minh" mà còn "đích thân xé toạc tấm màn che giả tạo này" [87, 109]. Tằng Trấn Nam trong “Hiện thực - Đọc tác phẩm Dư Hoa” lại khẳng định rằng truyện ngắn Dư Hoa "tỏa ra làn khói mơ hồ của hiện thực", thể hiện "sự hoài nghi đối với lí trí của nhân loại" và "phơi bày thú tính bên trong con người" [theo 159, 53].
Các nghiên cứu thời kì này đã phát hiện được một vài đặc thù cơ bản trong quan niệm sáng tác của Dư Hoa giai đoạn đầu. Nhưng nhìn chung, chúng còn mang tính ấn tượng, cảm nhận riêng từng tác phẩm cụ thể. Bàn về chủ đề này, phải kể đến từ năm 1989, khi Dư Hoa công bố bài viết “Văn học giả tạo”, các công trình mới đi vào hệ thống hóa quan niệm sáng tác của nhà văn và bắt đầu xuất hiện những tiếng nói trái chiều. “Văn học giả tạo” trở thành điểm nóng trong giới lí luận phê bình khi Dư Hoa thẳng thắn thể hiện sự hoài nghi đối với trật tự mà xã hội văn minh mang lại, hoài nghi lí tính và tính chân thực của hiện thực, chủ trương sử dụng một "hình thức giả tạo" với một "trật tự và logic riêng" nhằm đạt tới "sự thật tinh thần" [97, 47-48].
Cùng năm, trong bài phát biểu “Hiện thực của tôi”, Dư Hoa nói rõ thêm: “hiện thực là một cái gì đó mang tính chất cá nhân”, cho nên ông “thà tin vào chính mình” chứ không tin vào những gì mà cuộc sống cung cấp [102, 107]. Ở xu hướng khẳng định, Cao Ngọc trong “Dư Hoa: một triết gia” đánh giá: “quan niệm văn học độc đáo đó vốn dĩ bắt nguồn từ quan niệm triết học độc đáo của ông”, “tư duy triết học của ông là tảng băng trôi, phần 9 chìm dưới nước không dễ nhìn thấy được” [158, 88]. Trương Sùng Viên và Ngô Thục Phương ủng hộ quan niệm của Dư Hoa và cho rằng nhờ thế mà nhà văn “có thể đột phá vòng vây vàng thau lẫn lộn trong cuộc sống. Là quan điểm lấy thái độ đoạn tuyệt để tiến hành chống lại và lật đổ hiện thực không đáng tin cậy.
nhằm tiếp cận với sự chân thực và xây dựng lại trật tự văn minh” [159, 54]. Cùng chung quan điểm, nhà văn Mạc Ngôn đã gọi người đồng nghiệp của mình là “người tỉnh nói chuyện mộng du đầu tiên trên văn đàn Trung Quốc đương đại”, là “một tiểu thuyết gia triệt để” và coi quan niệm trên là một sự “đột phá về mặt triết học” [58, 335-336], “Dư Hoa đã có thể dùng tư duy cực kì tỉnh táo để tự biện và thiết kế cho mình một hướng đi mới, điều này thật đáng khâm phục” [58, 340]. Ở xu hướng khác, Hiệp Lập Văn trong “Bàn về lăng kính hiện thực của các nhà văn Tiên phong” mặc dù đề cao Dư Hoa là nhà văn “tiên phong” tiêu biểu bởi sự “trở về với thế giới nội tâm của nhân vật”, “phản bác quan niệm văn học của chủ nghĩa hiện thực đã xơ cứng” nhưng đồng thời ông cũng thể hiện sự hoài nghi về loại quan niệm hiện thực này, phê phán sự kiện trong tác phẩm của Dư Hoa đa số là "sự kiện tinh thần,. tính chủ quan của chúng hiển lộ quá rõ ràng" [145, 139].
Lư Vĩnh Dụ trong “Thế giới biểu đạt của tác phẩm Dư Hoa” cũng tỏ thái độ không đồng tình, coi loại hiện thực này là "nỗ lực thao túng nhân tạo không hơn không kém" [157, 30]. "Hiện thực" luôn là mục đích theo đuổi của Dư Hoa trong suốt quá trình sáng tạo nghệ thuật. Những tranh cãi về tính chân thực và cái nhìn của Dư Hoa về cuộc sống được thể hiện trong tác phẩm cho đến nay vẫn chưa đến hồi kết. Ngay cả khi ông đã rời xa những tưởng tượng và giấc mơ "cổ quái và tàn khốc" (Mạc Ngôn nhận xét về Dư Hoa) để tiến gần đến những hiện tượng phổ biến trong đời sống thì các bình luận vẫn không thể thống nhất.
Chẳng hạn khi đánh giá về Huynh đệ, một xu hướng coi đó là bức tranh sống động, chân thực nhất về xã hội Trung Hoa và coi Dư Hoa là “một trong nhà văn tài năng bậc nhất của nền văn học Trung Hoa đương đại”. Ngược lại, có người lại gọi đó là thứ “rác rưởi, mang đầy hơi hướng kiểu cách Hollywood” [162], thậm chí tác phẩm còn nhận sự "phản ứng cuồng nộ của những kẻ theo chủ nghĩa dân tộc cực đoan", giương cao khẩu hiệu đòi "nhổ sạch răng của 10 Dư Hoa" [164]. Có tác giả đã tuyên bố tiểu thuyết Huynh đệ với "nỗ lực phát triển tính chân thực đã lặng lẽ tuyên cáo kết cục cuối cùng của chính nó" [115, 71]. Tương tự, với tiểu thuyết mới nhất của Dư Hoa – Ngày thứ bảy, có ý kiến đánh giá tác phẩm ngang với Trăm năm cô đơn, nhưng ý kiến số đông lại cho rằng sau khi đọc xong, Ngày thứ bảy "chẳng để lại được gì trong trí óc họ", "những câu chuyện, hiện tượng được kể trong truyện, dù quái dị đến mấy cũng quá quen thuộc, họ không có cảm giác nào khi đọc lại" [174].
Các bình luận trên ở các mức độ khác nhau đã khẳng định nỗ lực của Dư Hoa trong việc tạo lập một mô hình thế giới nghệ thuật riêng biệt nhằm nhận thức cuộc sống và con người theo một logic riêng, chống lại những quan niệm truyền thống vốn đã được quy phạm hóa, nhưng một số ý kiến đã coi đây chính là điểm yếu của Dư Hoa khi phóng đại một cách quá mức cần thiết, khiến cuộc sống khi đi vào nghệ thuật mất đi trạng thái nguyên sơ ban đầu. Quan niệm sáng tác tất yếu sẽ quy định kiểu nhân vật của tác phẩm và từ kiểu nhân vật sẽ trở về với cái nhìn về cuộc đời, con người của chính nhà văn. Bởi thế các ý kiến trên đây đều được chúng tôi lưu tâm trong quá trình thực hiện luận án. Thứ hai, về tính “tiên phong”trong sáng tác “Tiên phong” ( 先锋) là trào lưu văn học xuất hiện vào nửa sau thập niên 80 thế kỉ XX ở Trung Quốc.
Các nhà văn thuộc trào lưu này đi đầu trong việc tìm tòi, thí nghiệm và vận dụng các hình thức biểu đạt mới. Mặc dù được giới phê bình tôn là một trong "ngũ hổ tướng" của phong trào này nhưng không phải lúc nào Dư Hoa cũng công nhận điều đó. Năm 1999, trong một cuộc phỏng vấn ông từng nói: "Tôi trước nay chưa bao giờ cảm thấy mình là một nhà văn “tiên phong”, tác phẩm của tôi càng không phải là văn học “tiên phong”” [155, 98]. Tuy nhiên trong một phát biểu năm 2002, nhà văn lại nói: “Khi tôi đang viết tác phẩm ở những năm 80, tôi là một tác giả thuộc phái “tiên phong”” [110, 11].
Cho dù Dư Hoa có thừa nhận bản thân là nhà văn “tiên phong” hay không, hay chỉ thừa nhận là nhà văn “tiên phong” trong một giai đoạn nhất định, thì với các nhà nghiên cứu, tính chất “tiên phong” trong các truyện ngắn của tác giả những năm 80 thế kỉ XX là không thể phủ nhận. 11 Điều gây tranh cãi chỉ còn là: liệu các tiểu thuyết sáng tác trong hơn một thập niên sau đó có mang tính “tiên phong” hay không. Xu hướng thứ nhất cho rằng tính chất “tiên phong” trong sáng tác của Dư Hoa không còn kể từ những năm đầu thập niên 90 của thế kỉ XX. Đại diện cho xu hướng này có thể kể đến hai nhà nghiên cứu Ngô Nghĩa Cần và Trần Tư Hòa.