Tìm Hiểu Kiến Thức Bản Địa Trong Sử Dụng Cây Lâm Sản Ngoài Gỗ Làm Thuốc Của Dân Tộc Sán Chí

Lịch sử phát triển của xã hội loài người gắn liền với tự nhiên, đặc biệt là lâm sản ngoài gỗ (LSNG). 66 trang · Đại học Thái Nguyên · 2015.

• Tác giả: Trần Thị Thu Huế
• Người hướng dẫn: ThS. Nguyễn Thị Thu Hoàn
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Nông lâm kết hợp
• Đề tài: Tìm Hiểu Kiến Thức Bản Địa Về Cây Lâm Sản Ngoài Gỗ Làm Thuốc Của Dân Tộc Sán Chí
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. PHẦN 1: MỞ ĐẦU
• 1.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.2. Mục tiêu chung
• 1.3. Mục tiêu cụ thể
• 1.4. Ý nghĩa của đề tài
• 1.4.1. Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu
• 1.4.2. Ý nghĩa trong thực tiễn
• 2. PHẦN 2: TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 2.1. Trên thế giới
• 2.2. Lịch sử sử dụng cây cỏ làm thuốc của các dân tộc trên thế giới
• 2.3. Hiện trạng tài nguyên thuốc trên thế giới
• 2.4. Lược sử các nghiên cứu về cây thuốc Việt Nam
• 2.5. Hiện trạng tài nguyên cây thuốc ở Việt Nam
• 2.6. Tổng quan khu vực nghiên cứu
• 2.6.1. Điều kiện tự nhiên
• 2.6.2. Đặc điểm dân sinh, kinh tế - xã hội
• 3. PHẦN 3: ĐỐI TƢỢNG, PHẠM VI, ĐỊA ĐIỂM, NỘI DUNG VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đối tương nghiên cứu
• 3.2. Địa điểm và thời gian tiến hành
• 3.3. Nội dung nghiên cứu
• 3.3.1. Điều tra loài thành phần, loài cây sử dụng làm thuốc
• 3.3.2. Mô tả được đặc điểm, hình thái, sinh thái của một số loài cây LSNG được sử dụng làm thuốc
• 3.3.3. Ứng dụng kiến thức bản địa trong việc sử dụng các loài LSNG làm thuốc
• 3.3.4. Những thuận lợi và khó khăn hiện tại của người Sán chí trong việc sử dụng các loài LSNG làm thuốc
• 3.3.5. Đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao công tác bảo tồn các loài LSNG và các bài thuốc của đồng bào dân tộc Sán chí
• 3.4. Phương pháp nghiên cứu
• 3.4.1. Phương pháp thu thập thông tin
• 3.4.2. Phương pháp xử lý thông tin
• 4. PHẦN 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ PHÂN TÍCH KẾT QUẢ
• 4.1. Kết quả điều tra trong sử dụng loài cây Lâm sản ngoài gỗ làm thuốc
• 4.2. Đặc điểm hình thái và phân bố của một số cây tiêu biểu được người Sán chí sử dụng phổ biến để làm thuốc
• 4.2.1. Loài cây cỏ
• 4.2.2. Loài thân gỗ
• 4.2.3. Loài cây bụi, dây leo
• 4.3. Những ứng dụng kiến thức bản địa trong việc sử dụng các loài LSNG làm thuốc
• 4.4. Kiến thức bản địa trong việc khai thác và chế biến các loài LSNG để làm thuốc của đồng bào dân tộc Sán chí
• 4.5. Các loài LSNG có trong thành phần các bài thuốc chủ yếu
• 4.6. Những thuận lợi và khó khăn hiện tại của người Sán chí trong việc sử dụng các loài LSNG làm thuốc
• 4.6.1. Những thuận lợi
• 4.6.2. Những khó khăn
• 4.7. Đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao công tác bảo tồn các loài LSNG và các bài thuốc của đồng bào dân tộc Sán chí
• 4.7.1. Các giải pháp nhằm nâng cao công tác bảo tồn các loài LSNG và các bài thuốc của đồng bào người Sán chí
• 4.7.2. Những cây thuốc cần được ưu tiên bảo tồn và giải pháp bảo tồn những loài cây thuốc đó
• 4.7.3. Các bài thuốc cần được lưu giữ và bảo tồn
• 5. PHẦN 5: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Kiến Thức Bản Địa Về Cây Thuốc Sán Chí

Lịch sử phát triển của xã hội loài người gắn liền với tự nhiên, đặc biệt là lâm sản ngoài gỗ (LSNG). LSNG đóng vai trò quan trọng về kinh tế, xã hội, hệ sinh thái và đa dạng sinh học. Từ xa xưa, LSNG đã được sử dụng đa mục đích, bao gồm dược liệu, đồ trang sức, đồ gia dụng, thủ công mỹ nghệ và thực phẩm. Cây thuốc dân gian có giá trị thiết thực cho cộng đồng trong phòng và chữa bệnh, đồng thời bảo tồn nguồn gen cho dược học. Việt Nam có nguồn tài nguyên đa dạng và phong phú, với 54 dân tộc anh em, trong đó 53 dân tộc sống ở vùng sâu vùng xa, tích lũy kinh nghiệm sử dụng cây cỏ để chăm sóc sức khỏe. Việt Nam được coi là một trong những trung tâm đa dạng sinh học của thế giới, có tiềm năng phát triển LSNG ở châu Á, với hơn 7000 loài thực vật, trong đó có 3830 loài cây thuốc. Theo Viện Dược Liệu (2002), Việt Nam có nhiều tiềm năng về rừng do 3/4 diện tích là đồi núi.

1.1. Vai Trò Của Lâm Sản Ngoài Gỗ Trong Đời Sống Sán Chí

Đối với dân tộc Sán Chí tại huyện Phú Lương, trước đây, khi giao thông khó khăn, họ phụ thuộc chủ yếu vào rừng. Họ đã tích lũy kinh nghiệm sử dụng cây rừng để chữa bệnh. Ngày nay, giao thông thuận tiện, đời sống được cải thiện, người dân chuyển sang sử dụng thuốc Tây, khiến kinh nghiệm sử dụng cây thuốc có nguy cơ bị lãng quên. Kinh nghiệm này tập trung chủ yếu ở người già, người lớn tuổi. Nguồn tài nguyên rừng suy giảm nghiêm trọng, kéo theo sự giảm sút đa dạng sinh học, bao gồm cả cây thuốc bản địa có giá trị. Việc nghiên cứu, phát hiện và bảo tồn tài nguyên cây thuốc bản địa là rất cần thiết.

1.2. Mục Tiêu Nghiên Cứu Kiến Thức Bản Địa Về Cây Thuốc

Nghiên cứu này tập trung vào việc ghi nhận và gìn giữ vốn kiến thức bản địa quý báu trong việc sử dụng cây thuốc, bài thuốc của cộng đồng dân tộc Sán Chí tại huyện Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên. Đề tài "Tìm hiểu kiến thức bản địa trong sử dụng một số loài cây lâm sản ngoài gỗ để làm thuốc của dân tộc Sán Chí tại xã Yên Lạc, huyện Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên" được thực hiện để giải quyết vấn đề này.

II. Thách Thức Bảo Tồn Cây Thuốc Quý Hiếm Của Người Sán Chí

Hiện nay, việc bảo tồn kiến thức bản địa về cây thuốc của dân tộc Sán Chí đang đối mặt với nhiều thách thức. Sự thay đổi trong lối sống, sự tiếp cận dễ dàng hơn với y học hiện đại và sự suy giảm tài nguyên rừng đang đe dọa sự tồn tại của những bài thuốc dân gian quý báu. Việc truyền lại kinh nghiệm sử dụng cây thuốc chủ yếu diễn ra trong gia đình và cộng đồng, nhưng thế hệ trẻ ngày càng ít quan tâm đến những kiến thức này. Điều này dẫn đến nguy cơ mất mát tri thức bản địa và sự suy giảm đa dạng sinh học của các loài cây thuốc.

2.1. Nguy Cơ Mai Một Kiến Thức Bản Địa Về Thảo Dược Sán Chí

Sự mai một của kiến thức bản địa về thảo dược Sán Chí không chỉ là mất mát về văn hóa mà còn ảnh hưởng đến sức khỏe và sinh kế của cộng đồng. Nhiều bài thuốc cổ truyền có hiệu quả trong việc điều trị các bệnh thông thường và mãn tính, nhưng chúng đang dần bị thay thế bởi các loại thuốc tây y. Việc này có thể dẫn đến sự phụ thuộc vào các nguồn cung cấp thuốc từ bên ngoài và làm suy yếu khả năng tự chủ về y tế của cộng đồng.

2.2. Suy Giảm Tài Nguyên Cây Thuốc Do Khai Thác Quá Mức

Tình trạng khai thác cây thuốc quá mức cũng là một thách thức lớn đối với việc bảo tồn kiến thức bản địa. Nhiều loài cây thuốc quý hiếm đang bị khai thác một cách không bền vững, dẫn đến sự suy giảm số lượng và thậm chí là nguy cơ tuyệt chủng. Việc thiếu các biện pháp quản lý và bảo vệ tài nguyên rừng cũng góp phần vào tình trạng này.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Kiến Thức Bản Địa Về Cây Thuốc

Nghiên cứu này sử dụng kết hợp nhiều phương pháp để thu thập và phân tích thông tin về kiến thức bản địa trong việc sử dụng cây thuốc của dân tộc Sán Chí. Các phương pháp bao gồm điều tra thực địa, phỏng vấn sâu, thu thập mẫu vật và phân tích tài liệu. Mục tiêu là ghi lại một cách chi tiết và chính xác những kinh nghiệm sử dụng cây thuốc, bài thuốc cổ truyền và các biện pháp bảo tồn cây thuốc của cộng đồng.

3.1. Điều Tra Thực Địa Và Phỏng Vấn Người Dân Sán Chí

Điều tra thực địa được thực hiện tại các khu vực sinh sống của dân tộc Sán Chí để xác định các loài cây thuốc được sử dụng phổ biến và thu thập thông tin về cách sử dụng chúng. Phỏng vấn sâu được thực hiện với những người có kinh nghiệm trong việc sử dụng cây thuốc, bao gồm các thầy thuốc gia truyền, người lớn tuổi và những người có kiến thức sâu rộng về thảo dược.

3.2. Thu Thập Mẫu Vật Và Phân Tích Đặc Điểm Cây Thuốc

Mẫu vật của các loài cây thuốc được thu thập để xác định tên khoa học và phân tích các đặc điểm hình thái, sinh thái. Thông tin này được sử dụng để mô tả chi tiết về các loài cây thuốc và cung cấp cơ sở khoa học cho việc sử dụng chúng.

3.3. Phân Tích Tài Liệu Về Y Học Cổ Truyền Sán Chí

Các tài liệu về y học cổ truyền của dân tộc Sán Chí, bao gồm các bài thuốc cổ truyền, sách ghi chép và các nguồn thông tin khác, được phân tích để tìm hiểu về lịch sử và sự phát triển của kiến thức bản địa về cây thuốc.

IV. Ứng Dụng Kiến Thức Bản Địa Về Cây Thuốc Sán Chí Hiện Nay

Kiến thức bản địa về cây thuốc của dân tộc Sán Chí vẫn được ứng dụng rộng rãi trong cộng đồng, đặc biệt là ở các vùng sâu vùng xa, nơi mà việc tiếp cận với y học hiện đại còn hạn chế. Các bài thuốc dân gian được sử dụng để điều trị các bệnh thông thường như cảm cúm, đau bụng, nhức mỏi và các bệnh ngoài da. Ngoài ra, cây thuốc còn được sử dụng để tăng cường sức khỏe, bồi bổ cơ thể và phòng ngừa bệnh tật.

4.1. Kinh Nghiệm Chữa Bệnh Bằng Cây Thuốc Của Người Sán Chí

Người Sán Chí có nhiều kinh nghiệm chữa bệnh bằng cây thuốc, được truyền lại từ đời này sang đời khác. Các bài thuốc thường được chế biến từ nhiều loại cây thuốc khác nhau, kết hợp với các phương pháp điều trị khác như xoa bóp, châm cứu và ăn uống kiêng khem.

4.2. Các Loại Cây Thuốc Phổ Biến Trong Y Học Sán Chí

Một số loại cây thuốc phổ biến trong y học Sán Chí bao gồm: Cây xạ đen (Celastrus hindsii), cây hoàn ngọc (Pseuderanthemum palatiferum), cây mật gấu (Gymnanthemum sinuatum) và cây chó đẻ răng cưa (Phyllanthus urinaria). Các loại cây thuốc này được sử dụng để điều trị nhiều loại bệnh khác nhau và có tác dụng tốt đối với sức khỏe.

4.3. Bài Thuốc Cổ Truyền Sán Chí Chữa Bệnh Hiệu Quả

Nhiều bài thuốc cổ truyền Sán Chí đã được chứng minh là có hiệu quả trong việc điều trị bệnh. Ví dụ, bài thuốc từ cây xạ đen được sử dụng để điều trị ung thư và các bệnh về gan, bài thuốc từ cây hoàn ngọc được sử dụng để điều trị các bệnh về tiêu hóa và bài thuốc từ cây mật gấu được sử dụng để điều trị các bệnh về xương khớp.

V. Giải Pháp Bảo Tồn Kiến Thức Bản Địa Về Cây Thuốc Sán Chí

Để bảo tồn kiến thức bản địa về cây thuốc của dân tộc Sán Chí, cần có sự phối hợp giữa các cơ quan nhà nước, các tổ chức phi chính phủ và cộng đồng địa phương. Các giải pháp bao gồm: Ghi chép và lưu giữ các bài thuốc cổ truyền, bảo tồn nguồn gen của các loài cây thuốc quý hiếm, nâng cao nhận thức của cộng đồng về giá trị của kiến thức bản địa và khuyến khích việc sử dụng cây thuốc một cách bền vững.

5.1. Ghi Chép Và Lưu Giữ Bài Thuốc Cổ Truyền Sán Chí

Việc ghi chép và lưu giữ các bài thuốc cổ truyền Sán Chí là rất quan trọng để bảo tồn kiến thức bản địa cho các thế hệ sau. Các bài thuốc có thể được ghi lại bằng văn bản, hình ảnh hoặc video và được lưu trữ tại các thư viện, bảo tàng hoặc trung tâm văn hóa.

5.2. Bảo Tồn Nguồn Gen Cây Thuốc Quý Hiếm Sán Chí

Việc bảo tồn nguồn gen của các loài cây thuốc quý hiếm Sán Chí là cần thiết để đảm bảo sự tồn tại của chúng trong tương lai. Các biện pháp bảo tồn có thể bao gồm: Xây dựng vườn thực vật, ngân hàng gen và các khu bảo tồn thiên nhiên.

5.3. Nâng Cao Nhận Thức Về Giá Trị Cây Thuốc Bản Địa

Việc nâng cao nhận thức của cộng đồng về giá trị của kiến thức bản địa về cây thuốc là rất quan trọng để khuyến khích việc bảo tồn và sử dụng chúng một cách bền vững. Các hoạt động nâng cao nhận thức có thể bao gồm: Tổ chức các buổi nói chuyện, hội thảo, triển lãm và các chương trình giáo dục.

VI. Phát Triển Bền Vững Cây Lâm Sản Ngoài Gỗ Làm Thuốc Sán Chí

Phát triển bền vững cây lâm sản ngoài gỗ làm thuốc của dân tộc Sán Chí đòi hỏi sự kết hợp giữa bảo tồn kiến thức bản địa, bảo vệ tài nguyên thiên nhiên và phát triển kinh tế xã hội. Cần có các chính sách hỗ trợ cộng đồng địa phương trong việc trồng, chế biến và tiêu thụ cây thuốc một cách bền vững, đồng thời đảm bảo rằng lợi ích từ việc sử dụng cây thuốc được chia sẻ công bằng cho tất cả các thành viên trong cộng đồng.

6.1. Hỗ Trợ Cộng Đồng Trồng Và Chế Biến Cây Thuốc

Cần có các chương trình hỗ trợ cộng đồng địa phương trong việc trồng và chế biến cây thuốc một cách bền vững. Các chương trình này có thể bao gồm: Cung cấp giống cây trồng, kỹ thuật canh tác, thiết bị chế biến và đào tạo kỹ năng.

6.2. Xây Dựng Chuỗi Giá Trị Cây Thuốc Bền Vững Sán Chí

Cần xây dựng chuỗi giá trị cây thuốc bền vững, từ khâu trồng trọt, chế biến đến tiêu thụ. Chuỗi giá trị này cần đảm bảo rằng cây thuốc được sản xuất và tiêu thụ một cách có trách nhiệm, đồng thời mang lại lợi ích kinh tế cho cộng đồng địa phương.

6.3. Chia Sẻ Lợi Ích Từ Cây Thuốc Cho Cộng Đồng Sán Chí

Lợi ích từ việc sử dụng cây thuốc cần được chia sẻ công bằng cho tất cả các thành viên trong cộng đồng. Điều này có thể được thực hiện thông qua việc thành lập các quỹ cộng đồng, hỗ trợ các dự án phát triển kinh tế xã hội và cung cấp các dịch vụ y tế cho cộng đồng.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Lâm sản ngoài gỗ (LSNG), đặc biệt là nguồn tài nguyên cây thuốc dân gian, giữ vai trò thiết yếu đối với đời sống kinh tế - xã hội, bảo tồn đa dạng sinh học và hệ sinh thái rừng. Tại Việt Nam, với hơn 54 dân tộc anh em sinh sống lâu đời gắn bó với rừng núi, các cộng đồng địa phương đã tích lũy được hệ thống tri thức bản địa phong phú về việc nhận biết, khai thác và bào chế cây cỏ tự nhiên thành các phương thuốc trị bệnh. Theo số liệu của Viện Dược liệu (2002), trong số hơn 7.000 loài thực vật được phát hiện tại Việt Nam, có hơn một nửa là lâm sản ngoài gỗ, bao gồm 3.830 loài cây thuốc.

Tại xã Yên Lạc, huyện Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên, cộng đồng dân tộc Sán Chí trước đây sinh sống trong điều kiện giao thông cách trở, đời sống phụ thuộc chặt chẽ vào tài nguyên rừng, từ đó hình thành kho tàng kinh nghiệm sử dụng các loài cây rừng để chữa trị các chứng bệnh thường gặp. Tuy nhiên, cùng với quá trình phát triển kinh tế, giao thông thuận tiện và sự phổ biến của hệ thống y tế hiện đại (thuốc Tây tại các trạm xá), thói quen sử dụng cây thuốc dân gian đang giảm dần. Tri thức bản địa chủ yếu tập trung ở người cao tuổi và các thầy lang, đứng trước nguy cơ bị mai một và lãng quên. Đồng thời, sự suy thoái diện tích rừng tự nhiên khiến nguồn gen cây thuốc bản địa bị đe dọa nghiêm trọng. Khóa luận "Tìm hiểu kiến thức bản địa trong sử dụng một số loài cây lâm sản ngoài gỗ để làm thuốc của dân tộc Sán chí tại xã Yên Lạc, huyện Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên" của sinh viên Trần Thị Thu Huế được thực hiện nhằm ghi nhận, hệ thống hóa và đề xuất giải pháp bảo tồn nguồn tri thức y học dân gian quý giá này.

Mục tiêu nghiên cứu của khóa luận được xác định cụ thể:

1. Mục tiêu chung: Nghiên cứu kiến thức bản địa trong việc sử dụng một số loài cây lâm sản ngoài gỗ để làm thuốc của đồng bào dân tộc Sán Chí tại xã Yên Lạc, huyện Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên.
2. Mục tiêu cụ thể:
   • Đánh giá điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội của địa bàn nghiên cứu.
   • Điều tra thành phần các loài cây LSNG được người dân địa phương sử dụng làm thuốc.
   • Đánh giá mức độ khai thác, sử dụng và môi trường sống của các loài cây thuốc.
   • Tìm hiểu và mô tả kiến thức bản địa trong việc thu hái, chế biến và sử dụng các loài LSNG làm thuốc.
   • Đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả công tác bảo tồn các loài LSNG và bài thuốc dân gian của đồng bào Sán Chí.

• Đối tượng nghiên cứu: Các loài cây lâm sản ngoài gỗ được người dân tộc Sán Chí khai thác, sử dụng làm thuốc trị bệnh và hệ thống tri thức bản địa gắn liền với các loài thực vật này.
• Phạm vi không gian: Địa bàn xã Yên Lạc, huyện Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên.
• Phạm vi thời gian: Quá trình điều tra thực địa và hoàn thiện khóa luận được thực hiện từ tháng 02/2014 đến tháng 05/2015.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và tài liệu kế thừa

Nghiên cứu được xây dựng trên cơ sở lý thuyết về phân loại thực vật học, lâm sản ngoài gỗ và tri thức sinh thái học dân tộc (Ethnobotany). Khóa luận kế thừa các công trình nghiên cứu dược liệu học tiêu biểu tại Việt Nam, bao gồm:

• Công trình "Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam" của Đỗ Tất Lợi (xuất bản qua nhiều thời kỳ từ 1962 đến 2006, thống kê 430 loài thuộc 116 họ).
• Công trình "Tóm tắt đặc điểm các họ cây thuốc" của Vũ Văn Chuyên (1966).
• Bộ sách "Từ điển cây thuốc Việt Nam" của Võ Văn Chi (1997, mô tả 3.200 loài), "Cây cỏ có ích Việt Nam" của Võ Văn Chi và Trần Hợp (1999), cùng các số liệu thống kê của Viện Dược liệu - Bộ Y tế (ghi nhận 3.948 loài cây thuốc thuộc 307 họ tính đến năm 2004 do Nguyễn Tập tổng hợp năm 2007).
• Các nghiên cứu y học dân gian của các dân tộc thiểu số tại Việt Nam như công trình của Phó Đức Thành (1930) về người Mường, Phó Đức Thuần và Đỗ Thị Phương (1996) về người Dao Ba Vì, Trần Hồng Hạnh (1997) về người Dao Đà Bắc.

Phương pháp nghiên cứu

Khóa luận kết hợp đồng bộ các phương pháp nghiên cứu điều tra xã hội học lâm nghiệp và khảo sát thực vật thực địa:

• Phương pháp thu thập thông tin thứ cấp: Thu thập, phân tích tài liệu và báo cáo thống kê định kỳ từ Ủy ban nhân dân xã Yên Lạc, cán bộ kiểm lâm địa bàn và Ban địa chính xã về hiện trạng sử dụng đất năm 2014, điều kiện tự nhiên, thời tiết thủy văn, cơ cấu dân số và kinh tế - xã hội.
• Phương pháp thu thập thông tin sơ cấp:
  • Phỏng vấn bán cấu trúc: Thực hiện phỏng vấn sâu các đối tượng then chốt có uy tín và am hiểu sâu rộng về dược liệu như trưởng thôn, già làng, các thầy lang hành nghề bốc thuốc tại địa phương.
  • Phỏng vấn hộ gia đình: Tiến hành điều tra phỏng vấn trực tiếp theo bảng hỏi đối với 30 hộ gia đình được lựa chọn ngẫu nhiên, tập trung vào các hộ có sử dụng cây thuốc và có người lớn tuổi lưu giữ kinh nghiệm gia truyền.
  • Phương pháp liệt kê tự do (Free listing): Thu thập danh mục cây thuốc, tên địa phương (tiếng Sán Chí), tên phổ thông, bộ phận dùng, công dụng trị bệnh và kỹ thuật sơ chế.
  • Điều tra thực địa: Tổ chức các đợt khảo sát thực địa sinh cảnh rừng, đồi núi và vườn nhà với sự dẫn đường của thầy lang và người dân bản địa; chụp ảnh tiêu bản, ghi chép đặc điểm hình thái học, phân bố và sinh thái của các loài cây thuốc.
• Phương pháp xử lý thông tin: Tổng hợp dữ liệu điều tra định tính và định lượng, tính toán tỷ lệ phần trăm phân bố theo dạng sống, môi trường sống, bộ phận sử dụng; tra cứu đối chiếu danh pháp khoa học (tên la-tinh) và họ thực vật dựa trên các khóa định loại và tài liệu chuyên ngành thực vật học Việt Nam.

---

Nội dung chính theo từng phần của khóa luận

Phần 1: Mở đầu

Tác giả trình bày tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu dựa trên mối tương quan giữa sự suy giảm tài nguyên rừng tự nhiên và nguy cơ mai một tri thức bản địa của cộng đồng dân tộc Sán Chí tại xã Yên Lạc. Phần này xác lập hệ thống mục tiêu chung, mục tiêu cụ thể, đối tượng, phạm vi nghiên cứu, cùng ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài trong việc hỗ trợ học tập, rèn luyện kỹ năng điều tra thực địa và đóng góp tư liệu cho công tác bảo tồn nguồn gen thực vật làm thuốc.

Phần 2: Tổng quan các vấn đề nghiên cứu

Phần này tổng quan bức tranh toàn diện về nghiên cứu dược thảo trên thế giới và tại Việt Nam:

• Trên thế giới: Điểm lại lịch sử ứng dụng thảo dược từ y học cổ truyền Ayurveda (Ấn Độ với khoảng 2.000 loài), danh mục dược thảo cổ truyền Trung Quốc (hơn 5.700 vị thuốc), quá trình chiết xuất hoạt chất cho y học hiện đại (như Digoxin từ mao địa hoàng, thuốc tránh thai từ khoai mỡ dại), cùng các công trình nghiên cứu phương pháp hóa sinh - sinh lý cây thuốc của Arsimovich, Yatsenko.
• Tại Việt Nam: Lược sử nghiên cứu dược liệu sau năm 1945 và 1954; hệ thống hóa hiện trạng 3.948 loài cây thuốc đã được ghi nhận, trong đó trên 90% mọc tự nhiên; tình hình khai thác thương mại các loài như Vằng đắng (Coscinium fenestratum), Thiên niên kiện (Homalomena spp.), Cẩu tích (Cibotium barometz), Hoàng đằng (Fibraurea recisa), Chè dây (Ampelopsis cantoniensis), Thanh hao hoa vàng (Artemisia annua), Bình vôi (Stephania spp.), Kim tiền thảo (Desmodium styracifolium).
• Tổng quan khu vực nghiên cứu: Cung cấp thông tin toàn diện về xã Yên Lạc:
  • Vị trí địa lý: Phía Bắc giáp xã Quảng Chu (huyện Chợ Mới, tỉnh Bắc Kạn), phía Nam giáp xã Tức Tranh và Phấn Mễ, phía Đông giáp xã Phú Đô và Văn Lăng (huyện Đồng Hỷ), phía Tây giáp xã Yên Đổ và Động Đạt.
  • Địa hình đồi núi phức tạp dạng bát úp, ruộng bậc thang dốc từ Tây Bắc xuống Đông Nam. Khí hậu nhiệt đới gió mùa, nhiệt độ trung bình năm 22°C – 23°C, lượng mưa tập trung từ tháng 5 đến tháng 10, độ ẩm trung bình 80 – 85%.
  • Cơ cấu sử dụng đất năm 2014: Tổng diện tích tự nhiên đạt 1.255,60 ha (đất nông nghiệp chiếm 1.152,94 ha, tương đương 91,82%, trong đó đất rừng sản xuất là 469,30 ha, đất trồng lúa nước là 292,79 ha, đất trồng cây lâu năm là 289,89 ha; đất lâm nghiệp chiếm 488,50 ha, tương đương 38,90%).
  • Dân sinh - kinh tế: Dân số xã có 4.262 nhân khẩu với 1.134 hộ chia làm 23 xóm; kinh tế thuần nông với nông - lâm nghiệp chiếm tỷ trọng chủ đạo, thu nhập bình quân 4,5 triệu đồng/người/năm; 100% hộ dân sử dụng điện lưới qua 6 trạm biến áp, có 1 trạm y tế xã với 1 bác sĩ, 2 y sĩ, 2 y tá và 23 nhân viên y tế thôn bản.

Phần 3: Đối tượng, phạm vi, địa điểm, nội dung và phương pháp nghiên cứu

Nội dung chương mô tả chi tiết quy trình tổ chức nghiên cứu thực địa tại xã Yên Lạc, thiết kế khung logic phân tích phương pháp tương ứng với 5 nội dung nghiên cứu chính. Tác giả trình bày phương thức tiếp cận cộng đồng thông qua phương pháp phỏng vấn bán cấu trúc các thầy lang, già làng và điều tra chọn mẫu 30 hộ gia đình; kết hợp điều tra tuyến/điểm thực địa để mô tả hình thái, thu thập mẫu vật thực vật và tổng hợp tri thức bản địa.

Phần 4: Kết quả nghiên cứu và phân tích kết quả

Đây là phần nội dung trọng tâm của khóa luận, phản ánh kết quả thống kê và phân tích chi tiết:

• Thống kê và lập danh mục phân loại 135 loài cây LSNG làm thuốc được chia theo 5 dạng sống sinh học: dạng cỏ (52 loài), dạng cây bụi (32 loài), dạng dây leo (17 loài), dạng cây gỗ (30 loài), và dạng ký sinh/phụ sinh (4 loài).
• Phân tích môi trường sống của các loài (môi trường tự nhiên hoang dã, vườn nhà hoặc phân bố ở cả hai sinh cảnh).
• Phân loại các loài cây thuốc theo nhóm bệnh điều trị phổ biến: bệnh đường tiêu hóa/dạ dày, giải độc - tiêu độc, bệnh hậu sản ở phụ nữ, bệnh gan mật, trĩ ngoại, đau nhức răng, bệnh thận, xương khớp/tê thấp, cầm máu và vết thương do côn trùng/rắn cắn.
• Mô tả chi tiết đặc điểm hình thái, mùa hoa quả và sinh thái phân bố của 21 loài cây thuốc tiêu biểu (gồm 10 loài dạng cỏ, 7 loài dạng gỗ, và 4 loài dạng bụi/dây leo).
• Phân tích kiến thức bản địa trong kỹ thuật thu hái theo từng bộ phận chuyên biệt (khai thác lá, ngọn, cành, thân, rễ, vỏ...) và phương pháp chế biến sơ bộ (phơi khô, sao vàng, sắc nước uống, giã nát đắp ngoài).
• Đánh giá những thuận lợi, khó khăn trong quản lý, khai thác, sử dụng dược liệu bản địa và đề xuất danh mục các loài quý hiếm cùng các bài thuốc cần ưu tiên bảo tồn.

Phần 5: Kết luận và kiến nghị

Tổng hợp những kết luận chính rút ra từ quá trình điều tra thực địa và đề xuất các kiến nghị cụ thể đối với chính quyền địa phương, ngành kiểm lâm và cộng đồng dân tộc Sán Chí nhằm bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển bền vững nguồn cây thuốc dưới tán rừng.

---

Kết quả và đóng góp của khóa luận

Kết quả nghiên cứu chính

Khóa luận đã thống kê được tổng cộng 135 loài cây lâm sản ngoài gỗ thuộc nhiều họ thực vật khác nhau được cộng đồng người Sán Chí tại xã Yên Lạc sử dụng làm dược liệu. Dữ liệu phân bố theo dạng sống và môi trường sinh thái được tổng hợp chi tiết trong bảng sau:

Dạng sống sinh học	Số lượng loài	Tự nhiên (TN)	Vườn nhà (VN)	Cả TN và VN	Bộ phận sử dụng chủ yếu
Dạng cây cỏ	52	20	8	2	Cả cây, lá, rễ củ, hạt, hoa
Dạng cây bụi	32	18	10	4	Lá, rễ (chiếm 70%), thân, củ, quả
Dạng cây dây leo	17	13	2	2	Rễ củ, thân dây, lá, quả
Dạng cây gỗ	30	20	8	2	Vỏ thân, lá, rễ, quả, hạt
Dạng ký sinh, phụ sinh	4	3	1	0	Cả cây, rễ củ, thân lá
Tổng cộng	135	74	29	10	—

Ghi chú: Số liệu môi trường sống được tổng hợp theo các bảng thống kê 4.1, 4.2, 4.3, 4.4, 4.5 trong văn bản khóa luận.

Khóa luận đã hệ thống hóa các nhóm bệnh phổ biến được điều trị bằng cây thuốc theo kinh nghiệm của đồng bào Sán Chí:

• Bệnh tiêu hóa và dạ dày: Khổ sâm (Croton tonkinensis), Dạ cẩm (Oldenlandia sp.), Khôi (Ardisia sylvestris), Củ dòm (Stephania dielsiana), Chuối rừng (Musa acuminata), Cây gạo (Bombax ceiba).
• Giải độc, tiêu độc và mụn nhọt: Kim tiền thảo (Desmodium styracifolium), Bách xanh (Calocedrus macrolepis), Lá bỏng (Kalanchoe pinnata), Dây gắm (Gnetum montanum), Dấp cá (Houttuynia cordata), Rau sắng (Centella asiatica Urb.).
• Bệnh hậu sản phụ nữ: Hồng hoa (Carthamus tinctorius), Xương sông (Blumea lanceolaria), Thầu dầu tía (Ricinus communis), Rau ngót (Sauropus androgynus).
• Bệnh xương khớp và phong tê thấp: Thiên niên kiện (Homalomena occulta), Tắc kè đá (Drynaria fortunei), Chìa vôi (Cissus modeccoides), Cốt toái bổ, Máu gà núi (Millettia dielsiana).
• Bệnh gan và thận: Cây tháp bút, Huyết dụ (Cordyline fruticosa), Hà thủ ô đỏ (Polygonum multiflorum), Chó đẻ răng cưa (Phyllanthus urinaria), Ba kích (Morinda officinalis).

Khóa luận phân tích chi tiết tri thức bản địa trong việc thu hái theo từng bộ phận cây:

• Khai thác lá (Bách xanh, Huyết dụ, Lược vàng, Đơn nem, Rau ngót...): Người dân thu hái lá ở nhiều vị trí; thầy lang có thể sử dụng cả lá non và già; khi lấy số lượng ít cho từng thang thuốc sẽ chọn lá to, bánh tẻ, nguyên vẹn.
• Khai thác ngọn (Bò khai, Đót, Húng chó...): Người dân bóc tách lấy phần bấc và lõi non bên trong.
• Khai thác cành (Mía dò, Tầm gửi, Xoan, Chân chim...): Ưu tiên thu hái cành già ở tầng dưới hoặc dưới tán cây, tránh dùng cành non vì cành già tích lũy hàm lượng dược tính cao, bền khi sắc nước nhiều lần.

Giải pháp và đóng góp của đề tài

• Giải pháp bảo tồn tác giả đề xuất:
  • Tăng cường tuyên truyền, nâng cao nhận thức của cộng đồng địa phương về giá trị của cây thuốc và tri thức y học dân gian.
  • Đưa các loài cây thuốc quý hiếm, có nguy cơ cạn kiệt (như Củ mài, Ba kích, Khúc khắc, Cốt toái bổ, Hoàng đằng, Giảo cổ lam) vào danh mục ưu tiên bảo tồn, thuần hóa và gây trồng tại vườn nhà hoặc trồng xen dưới tán rừng sản xuất.
  • Tổ chức tư liệu hóa, lưu giữ các bài thuốc gia truyền của các thầy lang lớn tuổi; xây dựng cơ chế chia sẻ lợi ích và bảo hộ tri thức bản địa.
• Đóng góp của khóa luận:
  • Cung cấp dẫn liệu thực địa đầy đủ, có hệ thống đầu tiên về danh mục 135 loài LSNG làm thuốc tại xã Yên Lạc, huyện Phú Lương.
  • Ghi nhận chi tiết tên gọi bản địa bằng tiếng Sán Chí gắn liền với từng loài và từng bài thuốc, đóng góp dữ liệu dân tộc thực vật học phục vụ công tác nghiên cứu, đào tạo và phát triển lâm sinh học xã hội.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp theo

• Hạn chế của khóa luận:
  • Phạm vi điều tra xã hội học còn giới hạn ở quy mô 30 hộ gia đình tại một xã (xã Yên Lạc), chưa mở rộng khảo sát so sánh với các cộng đồng người Sán Chí ở các địa bàn lân cận.
  • Nghiên cứu dừng lại ở mức độ điều tra kinh nghiệm dân gian, phân loại thực vật và ghi nhận công dụng điều trị; chưa có điều kiện phân tích định lượng thành phần hoạt chất hóa học, dược lý học thực nghiệm hoặc kiểm định độc tính trong phòng thí nghiệm.
  • Chưa định lượng chính xác trữ lượng tự nhiên và sinh khối khai thác bền vững của từng loài cây thuốc ngoài thực địa rừng.
• Hướng nghiên cứu tiếp theo:
  • Mở rộng phạm vi điều tra dân tộc thực vật học tại các xã vùng cao khác thuộc huyện Phú Lương và tỉnh Thái Nguyên nhằm xây dựng cơ sở dữ liệu toàn diện về tri thức bản địa của người Sán Chí.
  • Phối hợp với các cơ quan chuyên môn dược học để chiết xuất hoạt chất, đánh giá tác dụng sinh học và tiêu chuẩn hóa các bài thuốc gia truyền tiêu biểu.
  • Nghiên cứu kỹ thuật nhân giống sinh dưỡng, gieo ươm và thử nghiệm các mô hình trồng trọt dược liệu nông lâm kết hợp dưới tán rừng tự nhiên và rừng trồng keo.

---

Giá trị tham khảo

Khóa luận là nguồn tài liệu tham khảo thiết thực cho:

• Sinh viên và học viên cao học: Thuộc các chuyên ngành Nông lâm kết hợp, Lâm nghiệp, Quản lý tài nguyên rừng, Dân tộc học và Thực vật học; hỗ trợ phương pháp luận thiết kế phiếu điều tra phỏng vấn nông thôn (PRA/RRA) và phương pháp phân loại thực vật ngoài thực địa.
• Cán bộ quản lý lâm nghiệp và chính quyền địa phương: Cán bộ kiểm lâm, phòng Nông nghiệp & PTNT huyện Phú Lương trong việc xây dựng kế hoạch quản lý bảo vệ rừng gắn với phát triển sinh kế từ lâm sản ngoài gỗ.
• Phần nội dung có giá trị tham khảo cao nhất: Danh mục chi tiết 135 loài cây thuốc (kèm tên địa phương, tên khoa học, công dụng, môi trường sống), bảng mô tả hình thái - sinh thái của 21 loài tiêu biểu và các ghi chép thực địa về kỹ thuật thu hái theo từng bộ phận cây của người Sán Chí.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Khóa luận ghi nhận tổng cộng bao nhiêu loài cây lâm sản ngoài gỗ làm thuốc và phân bố theo các dạng sống như thế nào?

Khóa luận đã điều tra và thống kê được tổng cộng 135 loài cây lâm sản ngoài gỗ được người dân tộc Sán Chí tại xã Yên Lạc sử dụng làm thuốc. Trong đó:

• Dạng cây cỏ: 52 loài.
• Dạng cây bụi: 32 loài.
• Dạng cây gỗ: 30 loài.
• Dạng cây dây leo: 17 loài.
• Dạng ký sinh và phụ sinh: 4 loài.

2. Tác giả đã sử dụng cỡ mẫu điều tra phỏng vấn trực tiếp là bao nhiêu và gồm những đối tượng nào?

Tác giả đã thực hiện phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên để điều tra phỏng vấn trực tiếp 30 hộ gia đình tại xã Yên Lạc. Bên cạnh đó, tác giả sử dụng phương pháp phỏng vấn bán cấu trúc đối với các đối tượng cung cấp thông tin then chốt như trưởng thôn, già làng và các thầy lang hành nghề y học cổ truyền am hiểu cây thuốc.

3. Kinh nghiệm bản địa của người Sán Chí trong việc thu hái cành và ngọn cây thuốc có đặc điểm gì nổi bật?

Theo kinh nghiệm của đồng bào Sán Chí:

• Khi thu hái ngọn (như Bò khai, Đót, Húng chó), người dân bóc lấy phần bấc và lõi non bên trong của ngọn.
• Khi thu hái cành (như Mía dò, Tầm gửi, Xoan, Chân chim), người dân chỉ lấy những cành già phân bố ở tầng dưới hoặc dưới tán cây, không lấy cành non vì cành già mới tích lũy đủ hàm lượng hoạt chất chữa bệnh và có thể sắc nước được nhiều lần.

4. Hiện trạng cơ cấu đất đai và tài nguyên rừng tại xã Yên Lạc năm 2014 được tác giả ghi nhận ra sao?

Theo số liệu thống kê địa chính năm 2014 của xã Yên Lạc:

• Tổng diện tích đất tự nhiên là 1.255,60 ha.
• Đất nông nghiệp chiếm 1.152,94 ha (91,82%), trong đó đất rừng sản xuất là 469,30 ha, đất trồng lúa nước là 292,79 ha, đất trồng cây lâu năm là 289,89 ha.
• Đất lâm nghiệp của toàn xã có 488,50 ha (chiếm 38,90% diện tích tự nhiên), bao gồm 469,30 ha đất rừng sản xuất và 19,20 ha đất rừng đặc dụng. Rừng tự nhiên còn rất ít, chủ yếu là rừng trồng thuần loài (keo tai tượng).

5. Những nhóm bệnh nào được đồng bào Sán Chí điều trị nhiều nhất bằng cây thuốc lâm sản ngoài gỗ?

Người Sán Chí sử dụng cây thuốc để điều trị nhiều chứng bệnh thường gặp, trong đó tập trung nhiều nhất vào các nhóm: bệnh đường tiêu hóa và dạ dày (Khổ sâm, Dạ cẩm, Củ dòm...); giải độc, tiêu độc và mụn nhọt (Kim tiền thảo, Lá bỏng, Dây gắm...); bệnh phụ nữ và hậu sản (Hồng hoa, Xương sông, Thầu dầu tía...); bệnh phong tê thấp, đau nhức xương khớp (Thiên niên kiện, Tắc kè đá, Chìa vôi...); và các bệnh về gan, thận (Hà thủ ô đỏ, Chó đẻ, Ba kích).

---

Kết luận

Khóa luận của tác giả Trần Thị Thu Huế đã hệ thống hóa toàn diện danh mục 135 loài cây lâm sản ngoài gỗ làm thuốc và tư liệu hóa nguồn tri thức bản địa đặc sắc của dân tộc Sán Chí tại xã Yên Lạc, huyện Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên. Công trình cung cấp bức tranh rõ nét về đặc điểm hình thái, phân bố sinh thái, kỹ thuật thu hái theo từng bộ phận và kinh nghiệm bào chế các bài thuốc dân gian trị bệnh. Đây là nguồn tài liệu khoa học có giá trị thực tiễn cao, đóng góp cơ sở dữ liệu quan trọng cho công tác bảo tồn đa dạng sinh học và định hướng phát triển bền vững nguồn dược liệu dưới tán rừng tại địa phương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Đặt vấn đề Lịch sử hình thành và phát triển xã hội loài người gắn liền với tự nhiên nói chung và lâm sản ngoài gỗ ( LSNG) nói riêng. LSNG không những góp phần qua trọng về kinh tế xã hội mà còn có giá trị lớn đối với sự giàu có của hệ sinh thái và sự đa dạng sinh học của rừng. Đã từ rất lâu LSNG được sử dụng đa mục đích trong nhiều lĩnh vực của đời sống xã hội như làm dược liệu, đồ trang sức, đồ gia dụng, hàng thủ công mỹ nghệ, thực phẩm …, do vậy chúng đóng vai trò rất quan trọng trong đời sống của nhân dân. Cây thuốc dân gian từ lâu đã được nhiều người quan tâm đến.

Đây là nguồn tài nguyên có giá trị thiết thực cho cộng đồng các địa phương trong việc phòng chữa bệnh, ngoài ra còn có giá trị trong việc bảo tồn nguồn gen cung cấp cho lĩnh vực dược học. Cho đến nay Việt Nam vẫn được đánh giá là nước có nguồn tài nguyên đa dạng và phong phú, trong đó có tài nguyên cây thuốc. Thêm đó nước ta có 54 dân tộc anh em trong đó có tới 53 dân tộc anh em sống ở những vùng sâu vùng xa từ hàng ngàn năm trước đây, trong quá trình đấu tranh sinh tồn mỗi dân tộc đã tích lũy được những kinh nghiệm trong việc sử dụng cây cỏ quanh nơi sinh sống để chăm sóc sức khỏe và làm thuốc cho cộng đồng, đó là một trong những ưu thế lớn trong việc sử dụng tài nguyên thực vật trong đó có nguồn tài nguyên cây thuốc góp phần nâng cao đời sống và sức khỏe con người. Việt nam được coi là một trong những trung tâm đa dạng sinh học của thế giới, có tiềm năng phát triển LSNG ở khu vực châu Á, hiện có 1,6 triệu ha rừng đặc sản; các nhà khoa học đã phát hiện ra hơn 7000 loài thực vật thì có 2 tới hơn 1/2 là LSNG, trong đó có 3830 loài cây thuốc, 500 loài có tinh dầu, 620 loài nấm, 820 loài tảo, 186 loài thục vật đặc hữu chỉ có ở Việt Nam, 823 loài thục vật đặc hữu chỉ có ở Đông Dương và với 3/4 diện tích đất tự nhiên là đồi núi nên nước ta có nhiều tiềm năng về rừng (Viện Dược Liệu, 2002)[12].

Trước đây, khi sống trong điều kiện giao thông đi lại khó khăn và cộng đồng dân tộc Sán Chí tại huyện Phú Lương sống phụ thuộc chủ yếu vào rừng, vì vậy họ đã có những kinh nghiệm, kiến thức quý báu trong việc sử dụng các loài cây rừng để tạo nên các bài thuốc nhằm chưa bệnh tật thường ngày mà họ gặp phải. Ngày nay, giao thông đi lại thuận tiện sự giao lưu với cộng đồng người bên ngoài thuận tiện hơn, đời sống người dân nơi đây dần được cải thiện, sức khỏe người dân được y tế xã huyện chăm sóc, họ chuyển dần sang sử dụng thuốc Tây từ trạm xá nên việc sử dụng cây thuốc ít đi, mặt khác kinh nghiệm sử dụng cây thuốc tập trung chủ yếu ở người già, người lớn tuổi vì vậy những bài thuốc này có thể bị lãng quên. Hiện nay, nguồn tài nguyên rừng đang bị suy giảm nghiêm trọng, kéo theo đa dạng sinh học cũng bị giảm nghiêm trọng trong đó có cả cây thuốc bản địa có giá trị chưa kịp nghiên cứu cũng đã mất dần, vì vậy việc nghiên cứu phát hiện và bảo tồn tiến đến sử dụng bền vũng tài nguyên cây thuốc bản địa là một vấn đề rất cần thiết trong giai đoạn hiện nay. Vấn đề đặt ra là làm thế nào để ghi nhận và gìn giữ vốn kiến thức quý báu trong việc sử dụng cây thuốc, bài thuốc của cộng đồng dân tộc Sán chí tại huyện Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên.

Xuất phát từ những vấn đề nêu trên, tôi tiến hành đề tài: “Tìm hiểu kiến thức bản địa trong sử dụng một số loài cây lâm sản ngoài gỗ để làm thuốc của dân tộc Sán chí tại xã Yên Lạc, huyện Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên”.Mục tiêu nghiên cứu 1.Mục tiêu chung Nghiên cứu kiến thức bản địa trong việc sử dụng một số cây LSNG để làm thuốc của dân tộc Sán chí tại xã Yên Lạc, huyện Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên.Mục tiêu cụ thể - Đánh giá điều kiện tự nhiên, kinh tế, xã hội. - Điều tra thành phần loài cây sử dụng làm thuốc. - Mức độ khai thác và sử dụng các loài cây để làm thuốc. - Kiến thức bản địa trong việc sử dụng các loài LSNG làm thuốc - Đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao công tác bảo tồn các loài LSNG và các bài thuốc của đồng bào dân tộc Sán Chí trong địa bàn nghiên cứu.

Ý nghĩa của đề tài. Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu Giúp cho sinh viên : - Biết cách vận dụng kiến thức đã học vào rèn luyện về kĩ năng điều tra, tổng hợp và phân tích số liệu, tiếp thu và học hỏi những kinh nghiệm từ thực tế. - Củng cố kiến thức cơ sở cũng như kiến thức chuyên nghành, tạo điều kiện tốt hơn để phục vụ công tác bảo vệ môi trường. - Sự thành công của đề tài là cơ sở để nâng cao được phương pháp làm việc có khoa học có cơ sở, giúp cho sinh viên nâng cao kỹ năng tổng hợp, bố tri thời gian hợp lý trong công việc.

- Đề tài sau khi hoàn thành có thể làm tài liệu tham khảo cho nhưng nghiên cứu sau đó và là cơ sở cho việc sử dụng bền vững nguồn cây thuốc của cộng đồng. Ý nghĩa trong thực tiễn - Kết quả của đề tài sẽ góp phần nâng cao được sự quan tâm của người dân đến các vấn đề liên quan đến các loài thực vật để làm thuốc nhằm bảo tồn nguồn kiến thức bản địa. 5 PHẦN 2 TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 2. Trên thế giới 2.

Lịch sử sử dụng cây cỏ làm thuốc của các dân tộc trên thế giới Từ lâu các loài cây cỏ đã chiếm thành phần chính trong các loại thuốc ở các nước đang phát triển và dần dần lan rộng khắp thế giới. Vì con người đã đấu tranh để bảo vệ sức khỏe trên các lĩnh vực ô nhiễm môi trường và giảm thiểu căng thẳng, chữa bệnh bằng các loại thuốc phối hợp với hệ thống phòng vệ của cơ thể. Một cuộc cách mạng đã diễn ra, hiện nay khoảng 10 triệu người đã sử dụng các loài dược thảo giúp duy trì sự khỏe mạnh cho tinh thần và thể lực. Số người đến tham khảo ý kiến các chuyên viên dược thảo và các nhà áp dụng liệu pháp thiên nhiên ngày càng gia tăng.

Ngày càng nhiều các chứng minh khoa học cho thấy các loại thuốc dược thảo có thể dùng để chữa bệnh có hiệu quả tương đương với các loại thuốc chính thống, nhưng lại có ít tác dụng phụ hơn. Tính chất đa dạng và hoàn hảo của một số cây cỏ kết hợp với các liệu pháp chữa trị mang lại kết quả thật đáng ngạc nhiên.000 loài cây cỏ từ địa y đến các loài cây cao chót vót, từ thực vật bậc thấp đến bậc cao vào lúc này hay lúc khác đều được sd vào mục đích y học. Ngày nay, các loại thuốc dược thảo của phương tây vẫn còn sử dụng hàng trăm loài cây cỏ có nguồn gốc từ châu Âu và các châu lục khác trên thế giới. Trong y học Ayurveda (y học cổ truyền Ấn Độ) có khoảng 2.000 loài cây cỏ có công dụng làm thuốc, và trong danh mục dược phẩm của người Trung Quốc có hơn 5.700 loại thuốc cổ truyền, hầu hết đều có nguồn gốc từ cây cỏ.

Có khoảng 500 loài dược thảo được dùng trong y học chính thống, tuy nhiên chúng rất ít khi được sử dụng. Nói chung, cây cỏ thường là những vật 6 liệu khởi đầu của quá trình tách chiết hoặc tổng hợp các loại thuốc của y học chính thống. Ví dụ: Digoxin, thuốc dùng chữa bệnh tim được tách chiết từ loại cây Mao địa hoàng thường và loại thuốc viên ngừa thai được tổng hợp từ các phần tử có trong cây khoai mỡ dại. Trong một số trường hợp khi nghiên cứu về dược thảo, lĩnh vực khoa học đã dễ dàng bỏ quên khá nhiều về các phần tử hoạt tính của chúng, tác dụng và các ứng dụng tiềm năng mới của chúng, vì hiện tại chúng ta chỉ biết về công dụng đặc hiệu của một loại cây thông qua cách sử dụng cổ truyền.

Hơn thế nữa, ngay cả khi một loại cây đã được nghiên cứu kĩ, các phương thuốc thảo dược cũng quá phức tạp và đa dạng đến nỗi hiện nay hầu như ko xác định được đó là loại thuốc chữa bệnh gì để có thể đưa ra lời khuyên cũng như cách sử dụng chúng. Đôi khi trong lĩnh vực cổ truyền, mặc dù chỉ dựa vào kinh nghiệm của các chuyên viên nhưng đã đưa ra những kiến thức sâu sắc về cách sử dụng tốt nhất cho các loài dược thảo, những điều mà các nhà khoa học đã bỏ quên. Tóm lại, dược thảo là một lĩnh vực khoa học và nghệ thuật. Từ thời xa xưa, các loại thảo mộc đã được đánh giá cao do chúng có khả năng làm giảm đau các vết thương và chữa bệnh, ngày nay chúng ta vẫn còn dựa vào những đặc tính chữa bênh của các loài thảo mộc để bào chế khoảng 75% các loại thuốc.

Trải qua hàng thế kỉ, các cộng đồng người trên khắp thế giới đã phát triển những phương thuốc cổ truyền của họ làm cho các cây thuốc và công dụng của chúng trở nên có ý nghĩa. Một số phương thuốc và cách chữa bệnh có vẻ lạ lung và thần bí, một số phong tục khác có vẻ duy lí và có thể hiểu được. nhưng tất cả những phong tục này đều thể hiện sự nỗ lực để vượt qua bệnh tật, khổ đau và nâng cao chất lượng cuộc sống. Hàng ngàn loại cây sinh trưởng trên khắp thế giới đều có nhiều công dụng y học, chúng chứa những thành phần hoạt chất có tác động trực tiếp lên 7 cơ thể, được dùng trong việc bào chế cả dược thảo lẫn các loại thuốc thông thường.

Chúng có những lợi ích mà Tây y thường ko có, giúp con người chống lại bệnh tật và hỗ trợ cho cơ thể phục hồi sức khỏe. Hiện trạng tài nguyên thuốc trên thế giới.Arsimovich… đã nghiên cứu thành công công trình “ phương pháp nghiên cứu hóa inh – sinh lý cây thuốc”. Công trình này là cơ sở cho việc sử dụng và chế biến cây thuốc đạt hiệu quả tối ưu nhất, tận dụng tói da công dụng của các loại cây thuốc. Yátsenko đã đưa ra giá trị của từng cây thuốc trong tập sách “ giá trị cây thuốc”.