Chương 1: Một số vấn đề lí luận và thực tế có liên quan đến đề tài. - Chương 2: Đặc điểm của không gian nghệ thuật trong ca dao hiện đại. - Phần phụ lục: Những lời ca dao hiện đại do tác giả tập hợp, sưu tầm. Những ý kiến nhận xét, đánh giá khác nhau về văn học dân gian hiện đại và ca dao hiện đại của các nhà nghiên cứu.
Một số tranh ảnh liên quan đến sinh hoạt văn hóa dân gian thời hiện đại. Cuối cùng là Danh mục tài liệu tham khảo gồm 45 đơn vị tư liệu. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn 9 Chương1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TẾ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI Nghiên cứu khoa học nói chung và nghiên cứu khoa học văn học nói riêng, ta không thể không dựa trên cơ sở lý luận và thực tế của chuyên ngành. Những cơ sở khoa học này sẽ là công cụ hữu ích giúp người nghiên cứu phát hiện ra chân lý mới về đối tượng mà mình đang theo đuổi.
Thực hiện luận văn Không gian nghệ thuật trong ca dao hiện đại cũng cần đi theo con đường nhận thức trên. Ở chương này chúng tôi xin đưa ra các khái niệm đã được thống nhất và một số vấn đề có liên quan đến đối tượng nghiên cứu. Đặc biệt chúng tôi quan tâm đến những vấn đề có mối quan hệ với ca dao hiện đại - “một bộ phận thơ dân gian có tính chất thời sự nóng hổi”. Khái niệm thi pháp văn học dân gian Nhìn một cách khái quát thì lịch sử thi pháp học là một quá trình phát triển theo chiều hướng tích cực.
Cùng với bước đi của thời gian, bộ môn khoa học này càng ngày càng được chuyên biệt hóa, lúc đầu nó là một bộ phận nằm trong mỹ học và lý luận văn học, sau tách ra trở thành bộ môn khoa học độc lập. Đối tượng nghiên cứu của bộ môn khoa học này cũng dần được mở rộng, đầu tiên là thơ sau đó là cả thơ và văn xuôi; đầu tiên là văn học viết sau đó là cả văn học viết và văn học dân gian. Việc nghiên cứu thi pháp văn học dân gian không chỉ mở rộng phạm vi, đối tượng nghiên cứu của khoa học thi pháp mà còn đem đến cho bộ môn khoa học này những kết quả khả quan và mở ra những hướng nghiên cứu có hiệu quả. Vậy thi pháp văn học dân gian là gì? Nghiên cứu thi pháp văn học dân gian là nghiên cứu những vấn đề gì? Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn 10 Crapxốp (1906 - 1980) – nhà pholklore học Xô viết cho rằng: “Thi pháp với tư cách là tổng hợp những đặc điểm hình thức nghệ thuật của các tác phẩm ngôn từ bao gồm: a.
Những đặc điểm của cấu trúc tác phẩm; b. Hệ thống những phương tiện phản ánh, nhờ những phương tiện này mà văn học viết và văn học dân gian xây dựng những bức tranh về cuộc sống, những hình tượng về con người và tái tạo những hiện tượng khác nhau của thực tại (các sự kiện lịch sử; sinh hoạt và đạo đức của con người; thiên nhiên); c. Những chức năng tư tưởng thẩm mĩ của cấu trúc tác phẩm và những chức năng tư tưởng thẩm mĩ của các phương tiện thể hiện tác phẩm (sự thể hiện một cách xúc cảm trước hiện thực, sự đánh giá những sự kiện và hành vi của nhân vật, sự khám phá ý đồ sáng tạo cùng giá trị tư tưởng nghệ thuật và tay nghề sáng tạo ra tác phẩm )” [ Dẫn theo 22, tr.27-28] Crapxốp còn cho rằng văn học dân gian và văn học viết có cái chung, nhưng đồng thời văn học dân gian có đặc điểm riêng là sáng tạo của quần chúng nhân dân. Ông còn khẳng định, thi pháp văn học dan gian còn là những đặc điểm của hình thức, của cách thức thể hiện và biểu hiện riêng của từng nghệ nhân.
Cuối cùng thi pháp bao gồm cả những đặc điểm của dân tộc [Dẫn theo 22, tr. Như vậy, tuy chưa chính thức định nghĩa về thi pháp văn học dân gian song Crapxốp đã có ý thức phân biệt sự khác nhau giữa thi pháp văn học viết và thi pháp văn học dân gian khi đưa ra khái niệm về thi pháp. Có thể nói Crapxốp đã gián tiếp phát biểu định nghĩa thi pháp văn học dân gian và thực chất, khái niệm thi pháp văn học dân gian đã được nhà folklore học Xô viết này xác định. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn 11 Chu Xuân Diên trong bài viết Về việc nghiên cứu thi pháp văn học dân gian cũng đã khẳng định tầm quan trọng của việc nghiên cứu thi pháp văn học dân gian và định nghĩa như sau: “Thi pháp văn học dân gian là toàn bộ các đặc điểm về hình thức nghệ thuật, về phương thức và thủ pháp miêu tả biểu hiện, về cách cấu tạo đề tài, cốt truyện và phương pháp xây dựng hình tượng con người.
Việc nghiên cứu thi pháp văn học dân gian bao gồm từ việc khảo sát những yếu tố thi pháp riêng lẻ như phép so sánh thơ ca, các biểu tượng và luật thơ, các mô típ và cách cấu tạo cốt truyện, cách mô tả diện mạo bên ngoài và tâm lý bên trong của nhân vật. đến việc khảo sát những đặc điểm thi pháp chung của từng thể loại, và cuối cùng là nêu lên những đặc điểm phổ thông và những đặc điểm dân tộc của thi pháp học văn học dân gian nói chung. Nghiên cứu thi pháp văn học dân gian còn bao gồm cả việc khảo sát những đặc điểm phong cách cá nhân của người sáng tạo và diễn xướng trong mối quan hệ với những đặc điểm thi pháp truyền thống”.19] Các định nghĩa ở trên cho thấy thi pháp nói chung, thi pháp văn học dân gian nói riêng là vấn đề khá rộng. Nó không chỉ bao gồm các yếu tố hình thức nghệ thuật đơn thuần mà còn là những yếu tố nội dung mang tính hình thức.
Đó là những yếu tố nằm trong văn bản. Riêng với bộ phận văn học dân gian, ngoài những yếu tố nằm trong văn bản được coi là đối tượng khảo sát chính, yếu tố ngoài văn bản như đặc điểm phong cách cá nhân của người sáng tạo, phương thức diễn xướng. cũng cần được xem xét. Bởi nó góp phần làm nên nét riêng biệt của tác phẩm văn học dân gian, tạo ra thi pháp văn học dân gian.
Quy chiếu vào luận văn, chúng tôi xác định yếu tố thi pháp chủ yếu cần nghiên cứu là không gian nghệ thuật. Yếu tố thi pháp này không chỉ giữ một vai trò quan trọng trong văn bản trữ tình, mà còn là một yếu tố có sự biến đổi khá rõ nét từ ca dao cổ truyền đến ca dao hiện đại. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www. Khái niệm ca dao cổ truyền và ca dao hiện đại 1.
Ca dao cổ truyền Thuật ngữ ca dao đã từng được dùng với nhiều nghĩa rộng, hẹp khác nhau. Theo nghĩa gốc thì “ca là bài hát có khúc điệu, dao là bài hát không có khúc điệu” [15, tr. 26] Và một thời “ca dao là danh từ chung chỉ toàn bộ những bài hát lưu hành phổ biến trong dân gian có hoặc không có khúc điệu” [15, tr. Trong trường hợp này, ca dao đồng nghĩa với dân ca.
Nhưng trên thực tế, nội hàm khái niệm ca dao đã dần dần có sự thu hẹp. Hiện nay, các nhà nghiên cứu cơ bản thống nhất “ dùng danh từ ca dao để chỉ riêng thành phần nghệ thuật ngôn từ (phần lời thơ) của dân ca ( không kể những tiếng đệm, tiếng láy, tiếng đưa hơi) ” [15,tr. Với nghĩa này, ca dao là bộ phận chủ yếu và quan trọng nhất của thơ dân gian truyền thống. Thí dụ lời ca dao: Gió mùa thu mẹ ru con ngủ Năm canh chày thức đủ vừa năm được xem là rút ra từ bài dân ca Nam Bộ Ru con với những tiếng đệm, tiếng láy, tiếng đưa hơi như sau: Gió mùa thu mẹ ru ( mà) con ngủ (u).
Năm (ơ) canh chày (là) năm (ơ) canh chày, thức đủ vừa năm. Hay lời ca dao: “Ngựa ô anh thắng kiệu vàng Anh tra khớp bạc đưa nàng về dinh” vốn được xem là lời thơ cốt lõi của bài dân ca Lý ngựa ô có phần lời đầy đủ (bao gồm cả tiếng đệm, tiếng láy, tiếng đưa hơi) như sau: Ngựa ô anh thắng (anh thắng) kiệu vàng Anh tra khớp bạc, lục lạc đồng đen Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn 13 Bông sen là rậm, dây cương hồng thắm Cán roi anh bịt đồng (hứ hư là)… Anh ( í anh ) đưa nàng Anh đưa nàng về dinh ( ứ ư…) [40] Sau Cách mạng Tháng Tám 1945, giới nghiên cứu nước ta đã sử dụng tập hợp từ ca dao hiện đại (hay ca dao mới) để phân biệt với ca dao cổ truyền (còn gọi là ca dao cổ). Như vậy, ca dao cổ truyền (hay ca dao cổ) là khái niệm chỉ riêng thành phần nghệ thuật ngôn từ (phần lời thơ) của dân ca (không kể tiếng đệm, tiếng láy, tiếng đưa hơi) được sáng tác và sưu tầm chủ yếu từ Cách mạng Tháng Tám trở vể trước. Ca dao hiện đại Khác với ca dao cổ truyền, ca dao hiện đại ra đời và tồn tại trong giai đoạn lịch sử mới.
Bởi vậy, hoàn cảnh sáng tác, lực lượng sáng tác, hệ thống đề tài, chủ đề cùng những phương thức và phương tiện sáng tác lưu truyền phổ biến có nhiều nét khác biệt. Ca dao cổ truyền chủ yếu là lời của những sáng tác dân ca, ra đời trong các sinh hoạt ca hát dân ca. Lực lượng tham gia sáng tác chủ yếu là tầng lớp nông dân. Đề tài và chủ đề cũng khá phong phú.
Phương thức sáng tác tập thể và phương tiện lưu truyền bằng miệng chiếm ưu thế.Trong khi đó ca dao hiện đại lại ra đời trong những hoàn cảnh hết sức đặc biệt: trong những cuộc bộ đội hành quân, trong các đợt dân công đi tiếp vận, trong các sinh hoạt câu lạc bộ, trong những cuộc thi sáng tác ca dao. Điều đáng lưu ý là, ca dao hiện đại không chỉ gồm phần lời của các làn điệu dân ca, mà còn là những lời thơ cất lên trong các sinh hoạt văn hóa văn nghệ đa dạng của quần chúng. Ca dao hiện đại không chỉ được sáng tác và phổ biến bằng hình thức truyền miệng mà còn được lưu truyền bằng văn tự. Phạm vi đề tài trong ca dao hiện đại cũng được mở rộng: Bên cạnh các đề tài truyền thống, Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.
