ĐẶT VẤN ĐỀ Du lịch sinh thái hiện nay là một trong những ngành có tiềm năng và nhiều thế mạnh nổi trội, nó góp phần vào bảo tồn tài nguyên thiên nhiên. Điều này thể hiện trong những năm qua du lịch sinh thái ở Việt Nam đã có những bƣớc tiến bộ cả về số lƣợng và đa dạng của sản phẩm du lịch. Đƣợc thể hiện là số lƣợng khách du lịch đến các Vƣờn quốc gia (VQG) và Khu bảo tồn (KBT) ngày càng tăng. Hơn nữa, trong thời gian gần đây đã xuất hiện một số sản phẩm du lịch sinh thái mới, thu hút đƣợc sự quan tâm của nhiều du khách, đó là chƣơng trình du lịch xem động vật hoang dã (ĐVHD) tại các VQG.
Sản phẩm này đã và đang phát triển ở các VQG nhƣ: Cát Tiên, YokĐôn, Cúc Phƣơng, Cát Bà,. Tuy nhiên, loại hình du lịch xem ĐVHD này mới xuất hiện ở nƣớc ta, vì thế vẫn còn nhiều hạn chế cần đƣợc cải thiện nhằm nâng cao chất lƣợng phục vụ du khách, khi tham quan các tour du lịch này ở các VQG nói chung và VQG Cúc Phƣơng nói riêng. Đồng thời vấn đề là làm thế nào để thu hút đƣợc các loài ĐVHD đến cho ngƣời xem và làm thế nào để các loài ĐVHD này quen đƣợc với sự có mặt của ngƣời xem mà không làm mất đi vẻ tự nhiên vốn có của nó là một trong những vấn đề cần đƣợc nghiên cứu kỹ. Là một trong số ít các khu bảo tồn rừng trên núi đá vôi đất thấp, VQG Cúc Phƣơng có hệ sinh thái đa dạng.
Vƣờn bao gồm 22.000 ha rừng trên núi đá vôi ở khu vực giữa ba tỉnh Ninh Bình, Hòa Bình và Thanh Hóa. Cho đến nay, có hơn 300 loài chim đƣợc ghi nhận tại VQG Cúc Phƣơng. Ngoài các loài chim rừng nhƣ gõ kiến, quạ và đớp ruồi. Cúc Phƣơng cũng ghi nhận sự xuất hiện của một số loài đặc hữu của khu vực Đông Nam Á nhƣ Thầy Chùa Đít Đỏ (Megalaima lagrandieri), Đuôi Cụt Bụng Vằn (Pitta elliotii), Khƣớu Đá Hoa (Napothera crispifrons).
Ngoài ra, Cúc Phƣơng là nơi sinh sống của nhiều loài ĐVHD, trong đó có Voọc quần đùi trắng (Trachypithecus delacouri) đƣợc xếp ở mức rất nguy cấp (CR) và Cầy vằn (Hemigalus owstoni) đƣợc liệt kê ở mức sắp nguy cấp (VU) theo sách đỏ của IUCN (IUCN, 2020). Cúc Phƣơng là một trong những trung tâm đa dạng sinh học lớn của cả nƣớc. Với lợi thế về nguồn 1 tài nguyên thiên nhiên và tài nguyên nhân văn, các hoạt động du lịch sinh thái tại Cúc Phƣơng đang ngày càng phát triển mạnh mẽ, đặc biệt là hoạt động xem động vật hoang dã trong thời gian qua đã thu hút đƣợc sự chú ý của nhiều du khách trong và ngoài nƣớc. Với mong muốn tạo nên một số điểm mới cho sản phẩm này, làm phong phú thêm hệ thống sản phẩm của VQG Cúc Phƣơng, vậy nên tôi lựa chọn đề tài: “Phát triển loại hình du lịch sinh thái xem động vật hoang dã tại Vườn Quốc Gia Cúc Phương, huyện Nho Quan, tỉnh Ninh Bình”.
TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1.Du lịch Tại hội nghị Liên Hợp quốc về du lịch tại Roma năm 1963, các chuyên gia đƣa ra định nghĩa về du lịch: “Du lịch là tổng hợp các mối quan hệ, hiện tượng và các hoạt động kinh tế bắt nguồn từ các cuộc hành trình và lưu trú của cá nhân hay tập thể ở bên ngoài nơi ở thường xuyên của họ hay ngoài nước họ với mục đích hòa bình, nơi họ đến lưu trú không phải là nơi làm việc của họ”. Theo nhƣ định nghĩa trên thì du lịch đƣợc hiểu là: - Là sự di chuyển và lƣu trú tạm thời trong thời gian rảnh rỗi của các cá nhân hay tập thể ngoài nơi cƣ trú nhằm mục đích phục hồi sức khỏe, nâng cao tại chỗ nhận thức về thế giới xung quanh, có hoặc không kèm theo việc tiêu thụ một số giá trị tự nhiên, kinh tế, văn hóa và dịch vụ do các cơ sở chuyên nghiệp cung ứng (Trần Đức Thanh, 2005). - Là một lĩnh vực kinh doanh các dịch vụ nhằm thỏa mãn nhu cầu nảy sinh trong quá trình di chuyển và lƣu trú tạm thời trong thời gian rảnh rỗi của cá nhân hay tập thể ngoài nơi cƣ trú với mục đích phục hồi sức khỏe, nâng cao nhận thức tại chỗ về thế giới xung quanh. Du lich sinh thái Định nghĩa tƣơng đối hoàn chỉnh về DLST lần đầu tiên đƣợc Hector Ceballos-Laseurain đƣa ra năm 1987: “Du lịch sinh thái là du lịch đến những khu vực tự nhiên còn ít bị thay đổi, với mục đích đặc biệt: nghiên cứu, tham quan với ý thức trân trọng thế giới hoang dã và những giá trị văn hóa được khám phá”.
Theo David Westem đã định nghĩa: “Du lịch sinh thái là sự tạo nên và thỏa mãn sự khao khát thiên nhiên, là sự khai thác tiềm năng du lịch cho bảo tồn và phát triển, và là sự ngăn ngừa các tác động tiêu cực lên sinh thái, văn hóa và thẩm mỹ”. Trong hội thảo quốc gia về “Xây dựng chiến lƣợc phát triển Du lịch sinh thái ở Việt Nam” đã đƣa ra định nghĩa về DLST ở Việt Nam, theo đó: “Du lịch 3 sinh thái là loại hình du lịch dựa vào thiên nhiên và văn hóa bản địa, gắn giáo dục môi trường, có đóng góp cho nỗ lực bảo tồn và phát triển bền vững, với sự tham gia tích cực của cộng đồng địa phương”. Du lịch xem động vật hoang dã Du lịch xem động vật hoang dã là một trong những hình thức du lịch sinh thái đƣợc nhắc đến nhiều trong khoảng vài chục năm gần đây, là sản phẩm du lịch đƣợc khai thác chủ yếu tại các công viên, rừng, vƣờn quốc gia trên thế giới song mới xuất hiện ở nƣớc ta vài năm gần đây. Du lịch xem động vật hoang dã có thể hiểu một cách đơn giản là đi du lịch để quan sát và cảm nhận đời sống của những loài động vật hoang dã hoạt động.
Ở góc độ nghiên cứu sâu, có thể phân tích dƣới một số khía cạnh sau: 1. Dƣới góc độ loại hình Để đƣa ra những loại hình du lịch cần căn cứ vào các tiêu chí đƣa ra. Các tiêu chí hết sức đa dạng bởi nó phụ thuộc vào mục tiêu phân loại và sự nhìn nhận của mỗi nhà nghiên cứu. Dƣới đây, tôi xin mạnh dạn nhìn nhận “Du lịch sinh thái xem động vật hoang dã” dƣới góc nhìn phân loại đƣợc nhiều nhà nghiên cứu ủng hộ liên quan chặt chẽ tới mục đích nghiên cứu của đề tài tác giả đang thực hiện.
* Phân loại theo môi trƣờng tài nguyên Hoạt động du lịch đƣợc chia thành hai nhóm lớn: du lịch tự nhiên (dựa vào môi trƣờng tài nguyên tự nhiên) và du lịch văn hóa (dựa vào môi trƣờng tài nguyên nhân văn). Theo cách phân loại này “Du lịch xem động vật hoang dã” đƣợc xếp vào loại hình du lịch dựa vào tự nhiên bởi nó dựa chủ yếu vào thế mạnh tài nguyên tự nhiên đó là các loài động, thực vật. * Phân loại theo mục đích chuyển đi Theo mục đích của du khách, hoạt đông du lịch đƣợc chia thành hai nhóm lớn: du lịch thuần túy và du lịch kết hợp. Du lịch thuần túy bao gồm các loại hình du lịch tham quan ngắm cảnh (cảnh quan, di tích lịch sử, công trình kiến trúc.), du lịch giải trí, du lịch nghỉ dƣỡng (ở vùng biển, vùng núi, resort,.), du 4 lịch khám phá, du lịch thể thao, du lịch lễ hội.
Du lịch kết hợp gồm các loại hình du lịch nhƣ: du lịch tôn giáo, du lịch nghiên cứu, học tập, du lịch hội nghị, hội thảo, du lịch thể thao kết hợp, du lịch chữa bệnh, thăm ngƣời thân, du lịch công vụ, kinh doanh. Dựa trên tiêu chí phân loại này thì “Du lịch xem động vật hoang dã” có thể là du lịch thuần túy, bởi du khách đến tham quan các khu du lịch, điểm du lịch, các vƣờn quốc gia để tìm hiểu, khám phá cuộc sống của các loài động vật, tận mắt nhìn thấy chúng đi lại tự do trong rừng, cũng có thể là du lịch kết hợp khi đƣợc gắn kết với hoạt động nghiên cứu, bảo tồn. * Phân loại theo phƣơng tiện giao thông Căn cứ vào loại phƣơng tiện chuyên chở du khách di chuyển mà các loại hình du lịch nhƣ: du lịch đi bộ, du lịch xe đạp, du lịch ô tô, du lịch máy bay, du lịch tàu biển, du lịch tàu hỏa. Bên cạnh đó, còn có loại hình du lịch mà phƣơng tiện chuyên chở là các thú lớn nhƣ: voi, ngựa, lạc đà,.
Căn cứ vào cách phân loại này, du lịch xem động vật hoang dã sẽ là loại hình du lịch sử dụng nhiều loại phƣơng tiện, có thể là đi bộ vất vả (trekking) hoặc đi bằng phƣơng tiện chuyên dụng nhƣ xe đạp, xe ô tô, xe máy, thú lớn,. để phù hợp với địa hình miền núi, đƣờng xá đi lại còn khó khăn. * Phân loại theo hình thức lƣu trú Khách đi du lịch có nhu cầu chính là lƣu trú tại nơi du lịch để thƣởng ngoạn không khí, cuộc sống của dân địa phƣơng tại chuyến đi du lịch. Căn cứ vào hình thức này thì có các hình thức nhƣ khách sạn, camping, nhà trọ thanh niên, nhà nghỉ, làng du lịch,.
Nhƣ vậy du lịch xem động vật hoang dã, du khách thƣờng nghỉ tại các cơ sở lƣu trú thiếu tiện nghi nhƣ nhà sàn, nhà trọ hoặc là các lều trại ngủ qua đêm trong rừng để có điều kiện khám phá cuộc sống của các loài động vật hoang dã đi ăn. * Phân loại theo độ dài chuyến đi 5 Sự phân loại này dựa trên độ dài chuyến đi du lịch của du khách. Nếu dƣới 1 tuần thì đó là du lịch ngắn ngày (du lịch trong ngày và du lịch cuối tuần sẽ nằm trong loại hình du lịch này), trên 1 tuần tới dƣới 1 năm là du lịch dài ngày. Du lịch xem ĐVHD thƣờng là tour du lịch ngắn ngày, khách đi tranh thủ trong đêm hay lƣu lại 1-3 ngày, có khi tới 1 tuần nếu tour du lịch đó kết hợp du lịch với nghiên cứu, nghỉ dƣỡng, học tập, dự án,.
Dƣới góc độ sản phẩm du lịch Luật Du Lịch, 2017 định nghĩa sản phẩm du lịch. Sản phẩm du lịch là yếu tố cơ bản và quan trọng trong hoạt động kinh doanh du lịch. Tuy nhiên, Luật Du lịch 2005 còn thiếu các quy định nhằm phát triển sản phẩm du lịch.