Tìm Hiểu Di Tích và Lễ Hội Đình Đẩu Sơn Quận Kiến An Hải Phòng Trong Đời Sống Văn Hóa

Luận văn tốt nghiệp nghiên cứu tốt nghiệp tìm hiểu di tích và lễ hội đinh đẩu sơn quận kiến an hải phòng trong đời sống văn hóa, điều tra thực trạng, phân tích số liệu, đề xuất

• Tác giả: Đỗ Thị Hòa
• Người hướng dẫn: Th.S. Vũ Thị Thanh Hương
• Trường học: Trường Đại Học Quản Lý và Công Nghệ Hải Phòng
• Chuyên ngành: Việt Nam Học (Văn Hóa Du Lịch)
• Đề tài: Khám Phá Di Tích và Lễ Hội Đình Đẩu Sơn Quận Kiến An Hải Phòng
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hải Phòng

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• Lý do chọn đề tài
• Đối tượng nghiên cứu
• Phạm vi nghiên cứu
• Mục đích nghiên cứu
• Phương Pháp nghiên cứu
• 1. CHƯƠNG 1: KHÁI QUÁT VỀ TÍN NGƯỠNG THỜ 5 VỊ THÀNH HOÀNG LÀNG CỦA ĐÌNH ĐẨU SƠN TRONG ĐỜI SỐNG CỦA NGƯỜI DÂN
• 1.1. Khái quát về tín ngưỡng thờ Thành Hoàng làng của người dân Việt Nam
• 1.2. Đặc điểm chung về kiến trúc thờ Thành Hoàng làng của người dân Việt Nam
• 1.3. Đình Làng trong tâm thức của người dân
• 1.4. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: DI TÍCH LỊCH SỬ VÀ LỄ HỘI ĐÌNH ĐẨU SƠN Ở QUẬN KIẾN AN THÀNH PHỐ HẢI PHÒNG
• 2.1. Giới thiệu khái quát về Quận Kiến An – Thành Phố Hải Phòng
• 2.2. Khái quát về thân thế , sự nghiệp của 5 vị Thần Tướng Thành Hoàng Đình Đẩu Sơn
• 2.2.1. Danh Tướng Trần Nhội và Trần Phương
• 2.2.2. Tướng Quân Nguyễn Chính
• 2.2.3. Tướng quân – Đạo sĩ Tô Phong
• 2.2.4. Tướng Quân Trần Văn Bích
• 2.3. Di tích lịch sử Đình Đẩu Sơn
• 2.3.1. Lịch sử hình thành và phát triểu của ngôi đình
• 2.3.2. Khu di tích Đình Đẩu Sơn
• 2.3.3. Giá Trị Kiến Trúc , không gian cảnh quan
• 2.4. Nội dung Lễ Hội thờ Ngũ Vị Thành Hoàng Đình Đẩu Sơn
• 2.5. TIỂU KẾT CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: BẢO TỒN , VAI TRÒ, ĐẶC ĐIỂM DI TÍCH VÀ LỄ HỘI ĐÌNH ĐẨU SƠN Ở QUẬN KIẾN AN , THÀNH PHỐ HẢI PHÒNG
• 3.1. Công tác duy trì , bảo tồn di tích và lễ hội Đình Đẩu Sơn
• 3.2. Công tác bảo tồn và tôn tạo di tích
• 3.3. Hoạt động tâm linh ở khu vực Đình
• 3.4. Nội dung quản lý nhà nước về di tích Đình Đẩu Sơn
• 3.5. Đình Làng : “Biểu tượng văn hóa trong đời sống của nhân dân”
• 3.6. Thỏa mãn nhu cầu tín ngưỡng của nhân dân
• 3.6.1. Cố kết cộng đồng
• 3.6.2. Vai trò hướng về cội nguồn, giáo dục truyền thống
• 3.7. Tiểu kết chương 3
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Khám Phá Di Tích Lịch Sử Đình Đẩu Sơn Quận Kiến An

Di tích lịch sử Đình Đẩu Sơn nằm ở quận Kiến An, Hải Phòng, là một trong những điểm đến nổi bật trong hành trình khám phá văn hóa địa phương. Đình Đẩu Sơn không chỉ là nơi thờ cúng mà còn là biểu tượng văn hóa của người dân nơi đây. Với lịch sử lâu đời, di tích này mang trong mình nhiều giá trị văn hóa và tâm linh, phản ánh đời sống tinh thần của cộng đồng. Việc tìm hiểu về Đình Đẩu Sơn giúp hiểu rõ hơn về tín ngưỡng thờ cúng và các lễ hội truyền thống của người dân địa phương.

1.1. Tổng Quan Về Đình Đẩu Sơn và Vai Trò Của Nó

Đình Đẩu Sơn được xây dựng để thờ 5 vị Thành Hoàng, những người có công lớn trong lịch sử chống giặc ngoại xâm. Đình không chỉ là nơi thờ tự mà còn là trung tâm sinh hoạt văn hóa của cộng đồng. Các hoạt động diễn ra tại đây thường xuyên thu hút đông đảo người dân tham gia.

1.2. Lịch Sử Hình Thành và Phát Triển Của Đình Đẩu Sơn

Di tích Đình Đẩu Sơn đã trải qua nhiều giai đoạn phát triển, từ khi được xây dựng cho đến nay. Qua các tài liệu lịch sử, có thể thấy rằng đình đã đóng vai trò quan trọng trong việc bảo tồn văn hóa và truyền thống của người dân địa phương.

II. Những Thách Thức Trong Việc Bảo Tồn Di Tích Đình Đẩu Sơn

Mặc dù Đình Đẩu Sơn có giá trị văn hóa lớn, nhưng việc bảo tồn di tích này đang gặp nhiều thách thức. Sự phát triển đô thị hóa, biến đổi khí hậu và thiếu nguồn lực bảo tồn là những vấn đề chính. Những thách thức này không chỉ ảnh hưởng đến cấu trúc vật lý của di tích mà còn đến các giá trị văn hóa phi vật thể liên quan.

2.1. Ảnh Hưởng Của Đô Thị Hóa Đến Di Tích

Sự phát triển đô thị hóa nhanh chóng đã dẫn đến việc giảm không gian xanh và làm thay đổi cảnh quan xung quanh Đình Đẩu Sơn. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến vẻ đẹp tự nhiên mà còn làm giảm giá trị tâm linh của di tích.

2.2. Thiếu Nguồn Lực Bảo Tồn

Việc thiếu nguồn lực tài chính và nhân lực cho công tác bảo tồn di tích là một thách thức lớn. Nhiều hoạt động bảo tồn cần được thực hiện nhưng không có đủ kinh phí và chuyên gia để thực hiện.

III. Phương Pháp Bảo Tồn Di Tích Đình Đẩu Sơn Hiệu Quả

Để bảo tồn di tích Đình Đẩu Sơn, cần áp dụng các phương pháp bảo tồn hiện đại kết hợp với việc phát huy giá trị văn hóa truyền thống. Các giải pháp này không chỉ giúp bảo vệ di tích mà còn nâng cao nhận thức của cộng đồng về giá trị văn hóa của nó.

3.1. Ứng Dụng Công Nghệ Trong Bảo Tồn

Việc ứng dụng công nghệ trong bảo tồn di tích có thể giúp theo dõi tình trạng của di tích và thực hiện các biện pháp bảo vệ kịp thời. Công nghệ cũng có thể hỗ trợ trong việc lưu trữ và truyền tải thông tin về di tích đến cộng đồng.

3.2. Tăng Cường Giáo Dục và Nhận Thức Cộng Đồng

Giáo dục cộng đồng về giá trị văn hóa của Đình Đẩu Sơn là rất quan trọng. Các chương trình giáo dục có thể giúp nâng cao nhận thức và khuyến khích người dân tham gia vào các hoạt động bảo tồn.

IV. Lễ Hội Đình Đẩu Sơn Di Sản Văn Hóa Đặc Sắc

Lễ hội Đình Đẩu Sơn diễn ra hàng năm, thu hút đông đảo người dân và du khách tham gia. Đây là dịp để tưởng nhớ các vị Thành Hoàng và cầu mong sự bình an cho cộng đồng. Lễ hội không chỉ mang ý nghĩa tâm linh mà còn là dịp để giao lưu văn hóa giữa các thế hệ.

4.1. Nội Dung và Ý Nghĩa Của Lễ Hội

Lễ hội bao gồm nhiều hoạt động phong phú như rước kiệu, dâng hương và các trò chơi dân gian. Những hoạt động này không chỉ mang tính giải trí mà còn thể hiện lòng biết ơn của người dân đối với các vị thần.

4.2. Sự Tham Gia Của Cộng Đồng Trong Lễ Hội

Sự tham gia của cộng đồng trong lễ hội Đình Đẩu Sơn thể hiện tinh thần đoàn kết và gắn bó giữa các thế hệ. Đây là dịp để mọi người cùng nhau ôn lại truyền thống và tạo ra những kỷ niệm đẹp.

V. Kết Luận Tương Lai Của Di Tích Đình Đẩu Sơn

Di tích Đình Đẩu Sơn không chỉ là một điểm đến du lịch mà còn là một phần quan trọng trong đời sống văn hóa của người dân địa phương. Việc bảo tồn và phát huy giá trị của di tích này là trách nhiệm của toàn xã hội. Tương lai của Đình Đẩu Sơn phụ thuộc vào sự quan tâm và nỗ lực của cộng đồng trong việc gìn giữ di sản văn hóa này.

5.1. Tầm Quan Trọng Của Việc Bảo Tồn Di Tích

Bảo tồn di tích Đình Đẩu Sơn không chỉ giúp gìn giữ lịch sử mà còn góp phần phát triển du lịch bền vững cho quận Kiến An. Di tích này có thể trở thành một điểm nhấn trong hành trình khám phá văn hóa Hải Phòng.

5.2. Hướng Đi Tương Lai Cho Đình Đẩu Sơn

Trong tương lai, cần có các chính sách hỗ trợ từ chính quyền và sự tham gia tích cực của cộng đồng để bảo tồn và phát huy giá trị của Đình Đẩu Sơn. Các hoạt động văn hóa, giáo dục và du lịch cần được phát triển đồng bộ để tạo ra một môi trường bền vững cho di tích.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Quận Kiến An, thành phố Hải Phòng là vùng đất giàu truyền thống lịch sử - văn hóa với hệ thống di tích, danh thắng và lễ hội gắn liền với các giai đoạn dựng nước và giữ nước. Trong hệ thống di sản tại địa phương, di tích Đình Đẩu Sơn (phường Văn Đẩu, quận Kiến An) mang giá trị đặc biệt khi phụng thờ 5 vị Thành hoàng làng là các danh tướng thời Trần: Trần Nhội, Trần Phương, Nguyễn Chính, Tô Phong và Trần Văn Bích. Đây là công trình kiến trúc cổ đã được Ủy ban nhân dân thành phố Hải Phòng xếp hạng là di tích lịch sử - kháng chiến cấp thành phố vào năm 2006.

Mặc dù giữ vai trò quan trọng trong đời sống tâm linh và gắn bó chặt chẽ với lịch sử đấu tranh cách mạng của địa phương, Đình Đẩu Sơn trước thời điểm thực hiện đề tài vẫn chưa có công trình nghiên cứu khoa học nào khảo sát và đánh giá một cách toàn diện, mang tính hệ thống. Xuất phát từ yêu cầu thực tiễn và chuyên môn của ngành Việt Nam học (chuyên ngành Văn hóa du lịch), đề tài được thực hiện nhằm làm rõ giá trị di sản vật thể, phi vật thể của di tích và lễ hội Đình Đẩu Sơn trong không gian văn hóa đương đại.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu của khóa luận được xác định cụ thể như sau:

1. Tìm hiểu bối cảnh lịch sử vùng đất và con người nơi di tích Đình Đẩu Sơn tồn tại, tạo cơ sở thực tế cho việc tiếp cận di tích.
2. Khảo cứu lịch sử hình thành và quá trình tồn tại của ngôi đình từ khi khởi dựng (thời nhà Trần) trải qua các giai đoạn biến cố lịch sử cho đến nay.
3. Nghiên cứu, thống kê và phân tích các giá trị kiến trúc - nghệ thuật, di vật cổ và nội dung lễ hội thờ Ngũ vị Thành hoàng làng.
4. Đánh giá thực trạng quản lý, bảo tồn và đề xuất các giải pháp nhằm giữ gìn, phát huy giá trị di tích Đình Đẩu Sơn gắn với đời sống văn hóa của cư dân địa phương.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Di tích lịch sử - kháng chiến và lễ hội Đình Đẩu Sơn tại phường Văn Đẩu, quận Kiến An, thành phố Hải Phòng.
• Phạm vi không gian: Không gian làng Văn Đẩu cổ (nay là phường Văn Đẩu), đặt trong mối liên hệ với không gian văn hóa - địa lý của quận Kiến An và thành phố Hải Phòng.
• Phạm vi thời gian: Quá trình lịch sử của di tích từ khi khởi dựng (năm 1309 thời vua Trần Anh Tông), qua các giai đoạn trùng tu thời Lê Trung hưng (1676–1705), giai đoạn kháng chiến chống thực dân Pháp, đế quốc Mỹ và thực trạng bảo tồn đến năm 2021.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận xây dựng nội dung dựa trên hệ thống lý luận văn hóa học, dân tộc học và di sản học về thiết chế văn hóa làng xã truyền thống của người Việt:

• Khái niệm và khung lý thuyết: Khóa luận vận dụng khái niệm "Thành hoàng làng", nguồn gốc thiết chế đình làng và sự dung hợp giữa thờ nhiên thần và nhân thần; lý thuyết về sự chuyển dịch chức năng của đình làng từ thế kỷ XVIII đến nay (quá trình "đền hóa" đình làng); trích dẫn quan điểm nghiên cứu của các học giả như Léopold Cadière (Đình là nhà chung của làng xã), Sơn Nam (Đình miếu và lễ hội dân gian), nhà nghiên cứu Trần Lâm Biền (tính độc bản và giá trị cân bằng tinh thần của đình làng Việt), nhà phê bình mỹ thuật Nguyễn Quân (4 chức năng của đình làng).
• Văn bản pháp luật và quản lý nhà nước: Luật Di sản văn hóa năm 2001; Nghị định số 92/2002/NĐ-CP ngày 11/11/2002 của Chính phủ quy định chi tiết thi hành một số điều của Luật Di sản văn hóa; Nghị quyết Hội nghị lần thứ năm Ban Chấp hành Trung ương Đảng (Khóa VIII) về xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc.
• Phương pháp nghiên cứu: Vận dụng phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử; kết hợp các phương pháp chuyên ngành và liên ngành bao gồm phương pháp bảo tồn di tích - lịch sử văn hóa, khoa học lịch sử, bảo tàng học, địa lý, dân tộc học, văn hóa du lịch học, xã hội học; các phương pháp thu thập dữ liệu cụ thể như điền dã quan sát trực tiếp, điều tra thống kê, phỏng vấn nhân chứng (Ban quản lý di tích và thủ từ) và nghiên cứu tài liệu văn bản.
• Nguồn dữ liệu: Thần tích, ngọc phả làng Văn Đẩu khai năm 1938; văn bia cổ "Lập khoán bia ký" niên hiệu Chính Hòa thứ 20 (1699); hệ thống 3 văn bia "Đẩu Sơn thôn đình"; 7 đạo sắc phong cổ lưu giữ tại đình; tài liệu lịch sử đảng bộ và hành chính địa phương quận Kiến An, phường Văn Đẩu; dữ liệu phỏng vấn ông Trần Thành Thẩn (Trưởng Ban quản lý di tích) và bà Nguyễn Thị Gái (người trông coi đình suốt 18 năm).

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Khái quát về tín ngưỡng thờ 5 vị Thành Hoàng làng của Đình Đẩu Sơn trong đời sống của người dân

Chương 1 hệ thống hóa cơ sở lý luận về tín ngưỡng thờ Thành hoàng tại nông thôn Việt Nam. Thành hoàng từ một biểu tượng bảo vệ thành trì trong lịch sử cổ đại phương Bắc đã được bản địa hóa sâu sắc tại các làng Việt cổ, trở thành nơi phụng thờ những bậc trung thần nghĩa sĩ, anh hùng đánh giặc cứu nước và những người có công khai hoang, lập ấp. Tác giả dẫn chứng việc triều Nguyễn định kỳ 3 năm ban sắc phong thần một lần (điển hình năm 1852 vua Tự Đức ban cấp 13.069 sắc phong trên cả nước) để khẳng định vai trò thiết chế tín ngưỡng chính thống của nhà nước phong kiến.

Tiếp đó, chương này phân tích đặc điểm kiến trúc và cơ cấu không gian đình làng Bắc Bộ. Kiến trúc đình làng phản ánh tư duy phong thủy (thế đất tụ thủy, lưng tựa gò cao, mặt hướng hồ ao, kết cấu mái chiếm 2/3 tổng thể công trình với hệ thống đao mái cong mềm mại). Tác giả mô tả chi tiết quy chuẩn phân chia không gian từ nhà đại bái (trung đình, tả gian, hữu gian) đến hậu cung (cung cấm), sân đình, tả vu, hữu vu, nghi môn/tam quan; cấu trúc và ý nghĩa biểu tượng của các bộ tự khí, nghi trượng:

Danh mục đồ thờ	Thành phần chi tiết	Ý nghĩa biểu tượng / Chức năng
Tam sự, Ngũ sự	Bát hương, đỉnh đồng, chân nến, lọ hoa, mâm bồng, tam sơn	Phục vụ nghi thức dâng lễ, thắp hương tế tự Thành hoàng
Đồ nghi trượng, lỗ bộ	Gươm đàn mặt, tràng kiếm, can qua, cờ tiết mao, phủ việt, trường côn	Nghi vệ danh dự của thần linh, thể hiện uy quyền khi rước kiệu
Bộ Bát bửu, Bát kích	Kiếm, bút, quạt, bầu eo, giỏ hoa, khánh, phất trần, đao, mác, chùy, đinh ba	Tượng trưng cho sự tôn nghiêm, trang trọng tại gian trung đình
Hệ thống cờ xí	Cờ vía, cờ ngũ hành (xanh - Mộc, trắng - Kim, đỏ - Hỏa, đen - Thủy, vàng - Thổ), cờ lệnh, cờ đuôi nheo	Định vị phương hướng phong thủy và phát hiệu lệnh trong tế lễ

Cuối chương, tác giả đi sâu phân tích sự chuyển hóa chức năng của ngôi đình: từ một trung tâm hành chính - tín ngưỡng - kinh tế - văn hóa đa năng trong lịch sử, dưới tác động của quá trình phát triển xã hội và đô thị hóa, đình làng dần thu hẹp và chuyển dịch trọng tâm sang chức năng sinh hoạt văn hóa tín ngưỡng và duy trì sợi dây cố kết cộng đồng làng xã.

Chương 2: Di tích lịch sử và lễ hội Đình Đẩu Sơn ở quận Kiến An thành phố Hải Phòng

Chương 2 cung cấp bức tranh toàn diện về địa bàn quận Kiến An (diện tích tự nhiên 29,6 km², nằm ở cửa ngõ Tây Nam thành phố Hải Phòng, giáp sông Lạch Tray, sông Đa Độ/Cửu Biều giang, có dãy núi Thiên Văn và Cột Cờ). Trọng tâm của chương là khảo cứu thân thế, sự nghiệp và chiến công của 5 vị Thần tướng Thành hoàng làng được thờ phụng tại đình Đẩu Sơn:

Vị Thành hoàng	Thân thế và Ngày sinh - Ngày hóa	Chiến công và Sắc phong ghi nhận
Trần Nhội	Người làng Văn Đẩu, sinh đôi cùng Trần Phương dưới gốc cây Nhội; sinh 03/01 năm Đinh Hợi (1251), hóa 20/12 năm Nhâm Tý (1312). Đỗ Thái học sinh (Tiến sĩ).	Tham gia chỉ huy trận Hàm Tử (1285); khảo sát thủy triều và điều khiển quân cắm cọc, phục kích bắt sống Ô Mã Nhi tại sông Bạch Đằng (1288). Sắc phong: Lâm Linh Cây Nhội Quan phục Hầu Đại Vương.
Trần Phương	Em sinh đôi của Trần Nhội; sinh 03/01/1251, hóa 20/12/1312. Đỗ Võ cử, giữ chức Quản vệ Triều đình, Chánh Phó Thừa Tuyên.	Đánh giặc tại Hàm Tử, Chương Dương, Kiếp Bạc; chỉ huy 50 thuyền nhẹ nhử giặc vào trận địa cọc Bạch Đằng (1288). Mộ táng tại phái Nam núi Đẩu (Giếng Lăng). Sắc phong: Bách Kỵ Hầu Đại Vương.
Tô Phong	Quê Nam Sách - Chí Linh (Hải Dương), tự Huyền Thanh, con quan Trung lang Tô Uy. Sinh 05/07, hóa 10/10 Âm lịch.	Đạo sĩ giỏi y thuật, chữa khỏi bệnh cho vua Trần Thánh Tông; tham gia trận Chương Dương và trận thủy chiến Bạch Đằng. Sắc phong: Truy Chiêu Đạo Sỹ Tô Phong Tiên Sinh Đại Vương.
Nguyễn Chính	Quê thôn Thuần Mỹ, tổng Văn Đẩu. Mồ côi cha mẹ sớm, theo học đạo sĩ Tô Phong. Sinh 02/08, hóa 21/10 Âm lịch.	Giữ chức Tả hành khiển, tham gia trận Chương Dương và trận Bạch Đằng (1288). Khi mất an táng tại Đẩu Sơn. Sắc phong: Ly Kỳ Hành Quỷ Tiếp Kỵ Nguy Nga Tả Giai Đại Vương.
Trần Văn Bích	Quê An Sinh, Đông Hải (Chí Linh), con ông Trần Văn Ban. Sinh 10/02 năm Giáp Tý, hóa 25/10 Âm lịch. Phò mã Đô úy (lấy Công chúa Thiên Chân).	Tham gia đánh giặc tại Chương Dương, Bạch Đằng; cùng Nguyễn Trung Ngạn tiến quân dẹp giặc tại Kiền Châu (Nghệ An), hy sinh tại Bến Chắn. Sắc phong: Phò mã Đô Úy Nguy Kỳ Bến Chắn Uy Giản Thượng Vị Hầu Đại Vương.

Về lịch sử ngôi đình, văn bản xác định Đình Đẩu Sơn (Đình Cả) được xây dựng vào năm Kỷ Dậu (1309) dưới thời vua Trần Anh Tông, tái thiết vào niên hiệu Chính Hòa (1676–1705) thời Lê Trung hưng. Công trình mang đậm dấu ấn lịch sử cách mạng địa phương:

• Năm 1930: Địa điểm tập kết của Việt Nam Quốc dân Đảng chuẩn bị tiến công tỉnh lỵ Kiến An sau khởi nghĩa Yên Bái.
• Năm 1944–1945: Cơ sở hoạt động bí mật của cán bộ Việt Minh (đồng chí Trần Thành Thóa, Trần Thành Ngọ), nơi thành lập đội tự vệ cứu quốc và xuất phát khởi nghĩa giành chính quyền tại tỉnh Kiến An tháng 8/1945.
• Năm 1946–1947: Trụ sở Ủy ban hành chính kháng chiến xã Văn Đẩu, nơi mở lớp huấn luyện cán bộ của Ủy ban hành chính liên tỉnh Hải Kiến. Thực hiện tiêu thổ kháng chiến, ngôi đình bị hạ giải (chỉ còn hai tòa giải vũ), dưới miếu thổ thần đào hầm bí mật nuôi giấu cán bộ. Các chiến sĩ như Đặng Văn Bệ, Trần Thị Nguyên, Bùi Đức Sếp đã hy sinh ngay trong khuôn viên đình.
• Thời kỳ chống Mỹ: Nơi đóng quân của bộ đội thông tin ra-đa phòng không và trạm sơ tán của Hợp tác xã mỳ sợi Kiến An.

Về quy mô và hiện vật: Khuôn viên di tích rộng 1.500 m², bố cục hài hòa với hồ bán nguyệt, cổng tam quan, nhà bia, 2 miếu cổ, cây đề và cây bàng cổ thụ trên 100 năm tuổi. Di vật còn lưu giữ gồm 7 đạo sắc phong cổ, 3 bia đá thời Lê khắc tên "Đẩu Sơn thôn đình", nhiều đồ thờ tự từ thế kỷ XVIII.

Khóa luận tái hiện chi tiết lễ hội truyền thống Đình Đẩu Sơn tổ chức vào ngày 24 và 25 tháng 10 Âm lịch (dịp Thánh hóa):

• Ngày 24/10: Sáng làm lễ Tế Yết; chiều nhân dân dâng hương; tối tổ chức tiệc thụ lộc cộng cảm theo thứ bậc lớp tuổi làng xã và giao lưu văn nghệ dân gian (hát chèo, hát đúm, hát văn, đối đáp).
• Ngày 25/10: Sáng làm lễ cúng chính tiệc Thành hoàng, đọc văn chúc truyền thống; chiều làm lễ mạc (bế mạc).
• Quy cách ban tế và nghi thức: Ban tế gồm Chủ tế, Bồi tế, Đông xướng, Tây xướng, Nội tán, Chấp sự, Đồng văn. Trình tự tế lễ thực hiện nghiêm ngặt qua 4 bước: (1) Nghênh thần, (2) Hiến lễ (dâng lễ 3 lần, đọc chúc văn), (3) Ẩm phúc và thu tộ, (4) Lễ tạ. Khóa luận ghi lại nguyên văn bài văn chúc truyền thống cúng Ngũ vị Đại vương bằng thể thơ song thất lục bát và lục bát dài 12 khổ ca ngợi lịch sử vùng đất núi Đẩu - sông Biều, chiến công đánh giặc Nguyên Mông và truyền thống cách mạng vẻ vang của địa phương.

Chương 3: Bảo tồn, vai trò, đặc điểm di tích và lễ hội Đình Đẩu Sơn ở quận Kiến An, thành phố Hải Phòng

Chương 3 tổng kết các chính sách, hiện trạng bảo tồn và giá trị thực tiễn của di tích:

• Công tác quản lý và tôn tạo: Sau khi được công nhận di tích cấp thành phố (2006), năm 2011 thành phố Hải Phòng cấp 100 triệu đồng kinh phí chống xuống cấp. Tiếp đó, thông qua công tác xã hội hóa do Ban trị sự và nhân dân đóng góp, di tích đã hoàn thành đợt trùng tu lớn với kinh phí gần 2 tỷ đồng, xây mới khang trang tòa đại bái, nhà tả vu, hữu vu, phương đình trên diện tích quy hoạch 1.500 m².
• Vai trò văn hóa - xã hội: Di tích Đình Đẩu Sơn đáp ứng nhu cầu tín ngưỡng thường nhật (ngày rằm, mùng một, lễ Tết do thủ từ Nguyễn Thị Gái duy trì phục vụ nhân dân); đóng vai trò hạt nhân gắn kết cộng đồng địa phương, củng cố tình làng nghĩa xóm, giáo dục lòng yêu nước và truyền thống "uống nước nhớ nguồn" cho thế hệ trẻ qua các biểu tượng anh hùng chống ngoại xâm thời Trần và các liệt sĩ thời kỳ kháng chiến.

---

Kết quả và đóng góp

Khóa luận đã tổng hợp và cung cấp một hệ thống tư liệu lịch sử, văn hóa, kiến trúc hoàn chỉnh về di tích Đình Đẩu Sơn với các kết quả cụ thể:

• Làm rõ lịch sử khởi dựng từ năm 1309 và quá trình phục dựng, tôn tạo qua các thời kỳ; hệ thống hóa tiểu sử, ngày sinh, ngày hóa, công trạng đánh giặc Nguyên Mông và hệ thống thần hiệu, sắc phong của 5 vị Thần tướng thời Trần.
• Khảo sát và ghi nhận hiện trạng khuôn viên 1.500 m², cấu trúc các công trình hiện tồn (đại bái, tả vu, hữu vu, phương đình, hồ bán nguyệt, 2 miếu cổ) cùng các hiện vật quý: 7 đạo sắc phong cổ, 3 bia đá thời Lê ("Đẩu Sơn thôn đình"), hệ thống cây cổ thụ trên 100 năm tuổi.
• Khảo tả chi tiết cấu trúc tổ chức và quy trình hành lễ của lễ hội ngày 24–25/10 Âm lịch, sưu tầm trọn vẹn văn bản văn chúc cổ cúng Ngũ vị Thành hoàng làng.
• Ghi nhận số liệu kinh phí đầu tư bảo tồn: 100 triệu đồng từ ngân sách thành phố (năm 2011) và gần 2 tỷ đồng từ nguồn vốn xã hội hóa của nhân dân địa phương và khách thập phương.

Về giải pháp, tác giả đề xuất:

• Tiếp tục kiện toàn Ban quản lý di tích, ban hành quy chế bảo vệ hiện vật cổ, phòng chống cháy nổ và ngăn chặn nguy cơ xâm hại di tích.
• Đẩy mạnh công tác xã hội hóa để duy trì các hạng mục cảnh quan; kết hợp tuyên truyền, giáo dục lịch sử truyền thống trong các trường học trên địa bàn quận Kiến An.
• Từng bước kết nối di tích Đình Đẩu Sơn vào các tuyến tham quan du lịch văn hóa - lịch sử - tâm linh trên địa bàn quận Kiến An và thành phố Hải Phòng.

Về mặt đóng góp học thuật, đây là công trình đầu tiên nghiên cứu có hệ thống và toàn diện về di tích Đình Đẩu Sơn dưới góc độ ngành Việt Nam học (Văn hóa du lịch), bổ sung nguồn tư liệu thực địa có giá trị cho công tác quản lý di sản tại địa phương.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Nghiên cứu chủ yếu tập trung vào diện mạo lịch sử, kiến trúc và lễ hội của một di tích đơn lẻ tại địa bàn phường Văn Đẩu; việc so sánh, đối chiếu kiến trúc và đồ án chạm khắc của Đình Đẩu Sơn với các ngôi đình cổ tiêu biểu khác cùng niên đại ở Hải Phòng (như Đình Hàng Kênh) chưa được triển khai sâu sắc; các cứ liệu lịch sử thời Trần chủ yếu dựa trên ngọc phả, thần tích địa phương và trí nhớ của nhân chứng cao niên.
• Hướng phát triển: Mở rộng nghiên cứu so sánh loại hình tín ngưỡng thờ ngũ vị thần tướng thời Trần trong không gian văn hóa lưu vực sông Đa Độ và sông Bạch Đằng; xây dựng đề án chi tiết phát triển tour du lịch chuyên đề kết nối di tích lịch sử kháng chiến Đình Đẩu Sơn với các danh thắng phụ cận như đồi Thiên Văn, sông Đa Độ và hệ thống di tích quận Kiến An.

---

Giá trị tham khảo

• Đối tượng thụ hưởng: Công trình là tài liệu tham khảo hữu ích cho sinh viên, học viên các ngành Việt Nam học, Văn hóa học, Quản lý văn hóa, Lịch sử và Du lịch; phục vụ trực tiếp công tác quản lý của cán bộ văn hóa phường Văn Đẩu, quận Kiến An và Ban quản lý di tích Đình Đẩu Sơn.
• Nội dung đáng tham khảo: Phần khảo cứu chi tiết về thân thế 5 vị Thần tướng thời Trần; sơ đồ tổ chức ban tế và bài văn chúc truyền thống cúng Thành hoàng làng; tư liệu ghi chép về các sự kiện lịch sử cách mạng (Việt Minh, tiêu thổ kháng chiến) diễn ra ngay trong khuôn viên di tích.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Đình Đẩu Sơn thờ những vị Thành hoàng nào và công tích chính của các ngài là gì?

Đình Đẩu Sơn thờ 5 vị Thần tướng thời Trần (Ngũ vị Thành hoàng): hai anh em sinh đôi Trần Nhội (đỗ Thái học sinh) và Trần Phương (đỗ Võ cử) là người làng Văn Đẩu có công bày binh bố trận cắm cọc trên sông Bạch Đằng bắt sống Ô Mã Nhi năm 1288; đạo sĩ Tô Phong (người Chí Linh) có công chữa bệnh cho vua Trần Thánh Tông; danh tướng Nguyễn Chính (học trò của Tô Phong, người Văn Đẩu); và Phò mã Đô úy Trần Văn Bích (người Chí Linh) lập công trong kháng chiến chống Nguyên Mông và chiến dịch bảo vệ biên giới phía Nam.

2. Di tích Đình Đẩu Sơn được khởi dựng vào năm nào và có những dấu ấn lịch sử kháng chiến gì tiêu biểu?

Đình được khởi dựng năm Kỷ Dậu (1309) đời vua Trần Anh Tông và tái thiết vào thời Lê (1676–1705). Trong thời kỳ cách mạng, đình là nơi tập kết của Việt Nam Quốc dân Đảng (1930), cơ sở bí mật của phong trào Việt Minh (1944–1945), trụ sở Ủy ban hành chính kháng chiến xã Văn Đẩu. Giai đoạn 1946–1947, đình thực hiện tiêu thổ kháng chiến và đào hầm bí mật dưới chân miếu thổ thần. Thời kỳ chống Mỹ, khuôn viên đình là nơi đóng quân của đơn vị bộ đội thông tin ra-đa phòng không.

3. Hiện nay tại Đình Đẩu Sơn còn bảo lưu những di vật cổ và cảnh quan kiến trúc nào?

Khu di tích có diện tích 1.500 m², bảo lưu 7 đạo sắc phong cổ, 3 tấm bia đá thời Lê khắc tên "Đẩu Sơn thôn đình", các đồ thờ tự có niên đại từ thế kỷ XVIII, hồ bán nguyệt tụ thủy, cổng tam quan, 2 ngôi miếu cổ bên sân đình cùng hệ thống cây xanh lâu năm gồm một cây bồ đề xòe tán phủ miếu cổ và một cây bàng cổ thụ trên 100 năm tuổi.

4. Lễ hội Đình Đẩu Sơn diễn ra vào thời gian nào và gồm những nghi thức chính nào?

Lễ hội tổ chức hàng năm vào ngày 24 và 25 tháng 10 Âm lịch (ngày Thánh hóa). Lễ hội gồm lễ Mộc dục (đêm trước hội), lễ Tế Yết vào sáng 24/10, nhân dân dâng hương vào chiều 24/10, tiệc cỗ cộng cảm thụ lộc và sinh hoạt văn nghệ dân gian vào tối 24/10. Sáng 25/10 diễn ra nghi thức tế chính tiệc Thành hoàng với bài văn chúc truyền thống và làm lễ mạc vào buổi chiều.

5. Nguồn kinh phí đầu tư, tôn tạo di tích Đình Đẩu Sơn được thống kê như thế nào?

Theo số liệu khóa luận, năm 2011 thành phố Hải Phòng cấp 100 triệu đồng hỗ trợ chống xuống cấp. Sau đó, Ban quản lý di tích đã vận động nguồn kinh phí xã hội hóa từ nhân dân địa phương, kiều bào và khách thập phương đạt gần 2 tỷ đồng để trùng tu, xây mới toàn diện tòa đại bái, nhà tả vu, hữu vu và phương đình.

---

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của sinh viên Đỗ Thị Hòa đã hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ nghiên cứu toàn diện về di tích lịch sử và lễ hội Đình Đẩu Sơn tại quận Kiến An, thành phố Hải Phòng. Bằng phương pháp nghiên cứu liên ngành kết hợp điền dã thực tế công phu, tác giả đã làm rõ giá trị lịch sử thời Trần, dấu ấn cách mạng kháng chiến, nét đặc sắc kiến trúc và nghi lễ thờ cúng Ngũ vị Thành hoàng. Đề tài cung cấp cơ sở dữ liệu học thuật xác thực, hỗ trợ thiết thực cho công tác bảo tồn di sản văn hóa và định hướng khai thác du lịch bền vững tại địa phương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1:Khái quát về tín ngưỡng thờ 5 vị Thành Hoàng làng của Đình Đẩu Sơn trong đời sống của người dân.Khái quát về tín ngưỡng thờ Thành Hoàng làng của người dân Việt Nam. Ở các làng xã nông thôn Việt Nam, Thành hoàng là một niềm tin thiêng liêng, một chỗ dựa tinh thần cho cộng đồng từ bao đời nay. Thờ cúng Thành hoàng cũng giống như thờ cúng tổ tiên, nó mang đậm dấu ấn tâm linh và thể hiện quan niệm “uống nước nhớ nguồn” của người dân Việt Nam Thuật ngữ Thành hoàng là một từ Hán Việt: “Thành hoàng có nghĩa là thành hào, hào có nước gọi là trì, không có nước gọi là hoàng. Đắp đất làm “thành”, đào hào làm “hoàng”.

Thành hoàng xuất hiện ở Trung Quốc thời cổ đại và đã được thờ như là vị thần bảo hộ cho một thành trì, một phủ, một châu hay một huyện. Xã hội cổ đại Trung Quốc được phân chia thành hai cấp: Vương và Hầu; vua nhà Chu là Vương cai quản chư Hầu, mỗi chư Hầu như là một vương quốc nhỏ có một tòa thành và một số ấp nông thôn vây quanh. Do vậy, để bảo vệ thành có Thành hoàng, bảo vệ ấp có Thổ địa. Việc thờ Thành hoàng phổ biến khắp đất nước Trung Quốc thời cổ đại; ở đâu xây thành, đào hào là ở đó có Thành hoàng.

Thành hoàng thường được vua ban biển miếu hoặc phong tước. Chính quyền phong kiến Trung Quốc đã lấy việc thờ phụng Thành hoàng làm việc giáo hóa dân chúng. Tuy tín ngưỡng thờ thành hoàng có nguồn gốc từ Trung Quốc nhưng vì quy mô và cơ cấu làng cổ Trung Quốc có nhiều điểm khác với làng cổ của Việt Nam, nên tín ngưỡng thờ Thành hoàng của các làng Việt cổ cũng không giống tín ngưỡng thờ Thành hoàng của làng cổ Trung Quốc. Thành hoàng của các làng Việt cổ không chỉ và không phải lúc nào cũng thờ vị thần bảo vệ thành hào của làng, mà chủ yếu thờ những người có công với dân với nước, người có công lập ra làng, người có công truyền dạy một nghề nào đó cho dân làng, hoặc là một ông quan tốt (và một số vị tà thần – nhưng số này không nhiều).

4 Việc thờ Thành hoàng của nhiều làng xã Việt Nam đôi khi là thờ một sức mạnh tự nhiên nào đó (như thần sông, thần núi, thần sấm, thần sét, thần mây, thần mưa). Trong số các vị thần này, nơi nào thờ loại thần gì là tùy thuộc vào đặc điểm cư trú của làng đó. Chẳng hạn, những làng ở hai bên bờ các con sông thường là thờ các vị thủy thần; những làng ở trên sườn núi thường thờ thần núi (sơn thần). Một số làng thờ những nhân vật lịch sử làm Thành hoàng làng mình là những vị anh hùng dân tộc, có công đánh đuổi giặc ngoại xâm, giành lại nền độc lập cho dân tộc, như các vị: Bà Trưng, Bà Triệu, Trần Nhội , Trần Phương, Tô Phong , Nguyễn Chính , Trần Văn Bích, Lê Hoàn, Dương Đình Nghệ, Lê Văn Thịnh, Tô Hiến Thành, Lý Thường Kiệt, Trần Nhật Duật,.

Nói chung, hầu hết các làng đều thờ hai loại Thành hoàng, trong đó một vị là biểu tượng của sức mạnh tự nhiên, một vị là nhân vật lịch sử hoặc người có công với làng. Điểm đặc biệt của tín ngưỡng thờ Thành hoàng của các làng Việt cổ là ở chỗ, dù thời cuộc có biến đổi như thế nào, dù làng có chuyển nơi cư trú bao nhiêu lần, dù chính sách tôn giáo của Nhà nước có chặt chẽ hay cởi mở, dù dân làng giàu sang hay nghèo túng,. thì nhân vật được dân làng thờ làm Thành hoàng vẫn không thay đổi, mà tồn tại mãi mãi, suốt từ đời này đến đời khác. Sách Việt Nam phong tục có ghi “ xét về tục thờ thần thành hoàng này từ trước đời đời tam quốc ( Trung Quốc ) trở về trước vẫn đã có, nhưng ngày xưa thì nhân nhà vua có việc gì cầu đảo mới thiết đàn cúng tế mà thôi.

Đến đời nhà Đường, Lý Đức Dụ làm tướng, mới bắt đầu lập miếu Thần hoàng ở Thành Đô, đến nhà Tống, nhà Minh thiên hạ đâu cũng lập miếu thờ. Nước ta thuở bấy giờ đang lúc nội thuộc, tục Tàu truyền sang đến bên này kế đến Đinh, Lê thì việc thờ quỷ thần đã thịnh hành rồi Nhưng cứ xét cái chủ ý lúc trước, thì mỗi phương có danh sơn, song lớn, triều đình lập miếu thờ sơn thần, hà bá ấy để chủ tế cho việc ấm tí một phương 5 thôi. Kế sau, triều đình tinh biểu những bậc trung thần nghĩa sĩ và những người có công lao với đất nước, thì cũng lập đền cho dân xã ở đó thờ. Từ đó dân gian bắt chước nhau, chỗ nào cũng thờ một vị để làm chủ tế trong làng mình … dân ta tin rằng đất có thổ công song có hà bá, lãnh thổ nào phải có thần hoàng ấy, vậy phải thờ phụng để thần ủng hộ cho nhân dân,vì thế việc thờ thần mỗi ngày một thịnh”.

Hiều được nhu cầu tâm linh của người dân, cộng thêm ý muốn tạo lập thiết chế văn hóa – tín ngưỡng chính thống của vương triều, nhằm xóa bỏ tầm ảnh hưởng của các triều đại trước, nên thời các vua nhà Nguyễn, cứ ba năm xét ban sắc phong thần một lần. Chỉ riêng 1852, vua Tự Đức đã cấp sắc phong đồng loạt 13069 cho cả nước. ( trích sách cơ sở văn hóa Việt Nam phần tín ngưỡng ) Từ trên ta có thể hiểu phần nào tín ngưỡng thờ thần hoàng làng, thờ các anh hùng ở Việt Nam. Trước khi đi vào tìm hiểu tục thờ 5 danh tướng Trần Nhội, Trần Phương , Nguyễn Chính , Tô Phong , Trần Văn Bich chúng ta đi nghiên cứu vài nét về kiến trúc xây dựng đình đền của người Việt.

Đặc điểm chung về kiến trúc thờ Thành Hoàng làng của người dân Việt Nam. Hình ảnh Cây đa – Bến nước – Sân Đình đã ăn sâu vào tâm thức của người Việt ở vùng châu thổ Bắc Bộ từ hàng ngàn năm , một không gian binh dị gắn liền với đời sống sinh hoạt của cư dân miền nông nghiệp lúa nước. Không gian và kiến trúc Đình làng là minh chứng cho tài nghệ xây dựng của ông cha ta , từ việc chọn địa điểm , quy hoạch hòa lẫn với thiên nhiên , dưới bóng mát rặng cây , soi bóng nước bên hồ , tận dụng hết tự nhiên cho đến hình thức kiến trúc , tỉ lệ , vật liệu , màu sắc phù hợp tới thẩm mỹ , điều kiện xây dựng địa phương. Đình làng Việt Nam là nơi thờ tự thành hoàng làng và là trung tâm sinh hoạt chính trị, xã hội văn hoá của cộng đồng dân cư.

Trong các làng, đình là một di tích kiến kiến trúc nghệ thuật có quy mô to nhất và theo ý nghĩ của người xưa có tầm quan trọng, ảnh hưởng tới sự thịnh vượng và sức khỏe của tất cả dân làng. Dựng đình là việc chung của cả làng. Một việc tối quan trọng của ngôi đình là hướng đình. Ca dao cũ có câu: “Toét mắt là tại hưởng đình, cả làng cùng toét 6 riêng mình em đâu” đã nói lên ý nghĩa quyết định của việc chọn hướng đinh.

Hướng của đình làng thậm chí đã trở thành hướng quy hoạch cho các ngôi nhà trong làng, hoặc làm song song theo hướng đình hoặc làm vuông góc. Chọn hướng và thế đất xây đình người xưa tin vào thuyết phong thuỷ, đình phải được xây trên lưng hay trên trán của các con vật thiêng tiềm ẩn trong đất như long, li, quy, phượng. Đình thường được chọn xây trên một gò cao, một doi đất, trước mặt có dòng nước chảy hay hồ ao, nếu không kể sông ngòi thì người dân đào giếng, hồ để tạo nên cảnh nước non. Đình làng ban đầu cở lẽ chỉ là một kiến trúc nhỏ gồm 3 gian và 2 chái, sau đó sô” gian tăng lên đến 5, 7 hay 9 gian (số lẻ) cộng thêm kiến trúc phía sau gọi là hậu cưng, thêm phía trưốc gọi là tiền tế, thêm hai bên gọi là tả vu và hữu vu, Ban đầu xung quanh chưa bịt kín nhưng sau dần để tôn nghiêm thần thánh, người dân xây bao kín quanh kiến trúc chỉ để mở cửa phía trước, đặc biệt ở hậu cung thì xây bịt kín tối như bưng (là nơi thần thành ngự trị).

Đình làng vốn là một kiến trúc mở không có tường bao quanh, vì kiến trúc gỗ cổ truyền dựa trên khung các cột gỗ chịu lực, các vì kèo và hoành phân đều lực cho các cột cái và cột quân kê trên các đá tảng. Các cửa bức bàn và các hàng chấn song con tiện phía trước là để thoả mãn nhu cầu thẩm mỹ, các tường bao quanh là nhằm linh thiêng hoá thần linh được làm bể sung vế sau. Một điều đặc biệt là các đình đều có cấu kết mái đình với góc mái cong và người ta gọi là đao mái. Góc mái cong có thể là một sáng tạo đầy tính nghệ thuật của đình làng Việt Nam và thành một đặc trưng độc đáo khiến kiến trúc gỗ truyền thông Việt Nam khác với các kiến trúc gỗ các nước khác trong khu vực.

Những ngôi đình cổ thường có bộ mái lớn chiếm đến 2/3 công trình. Theo một nhà nghiên cứu thì “tỉ lệ này có lẽ bắt nguồn từ ngôi nhà cổ truyền của người Việt mà sứ nhà Nguyên là Trần Phú đã lấy làm ngạc nhiên: “Làm nhà không có kiểu gấp mái hoặc chống kèo mà từ đòn đông đến mái hiên cứ thẳng tuột một mạch như đổ hẳn xuống (vì vậy) tuy nóc nhà (tuy hết sức) cao nhưng mái hiên chỉ cách mặt đất chừng bốn năm xích”. 7 Mỗi đình làng còn là một công trình điêu khắc và chạm trổ, sơn vẽ với chất liệu cổ truyền là sơn ta với 3 mầu đen, đỏ và vàng. Người nghệ nhân thường chạm trổ ở các câu đầu, các cột giá chiêng, các đầu bảy, các ván trong lòng giá chiêng… những hình đầu rồng, đuôi rồng, nghê, vân mây và hoa lá, các sinh hoạt văn nghệ đời sống hàng ngày… rất sinh động.

Những cột cái ở trung đình thường được sơn vẽ rồng mây làm cho ngôi đình rực rỡ trang trọng, gợi lên ý nghĩ đây là nơi cung điện của thần thánh uy nghiêm. Các đình thường ghi ngày tháng năm khởi công xây dựng và hoàn thành ở xà nóc hoặc hai câu đầu trung đình. Ở trung đình đều có lắp một cửa võng sơn son thếp vàng làm cho không gian đình sáng lên lộng lẫy. Cửa võng là một bức rèm bằng gỗ chạm trổ rất công phu gắn vào 2 cột và hoành ở trung đình, nơi đặt bàn thờ thành hoàng.