Chương 1: Có nhiều dạng năng lực trí tuệ: Học thuyết về các loại trí thông minh khác nhau Bạn hãy dành một chút thời gian để tưởng tượng rằng bạn đang sống trong thời kỳ tiền sử. Bạn vừa bị đ|nh thức dậy giữa đêm đen bởi tiếng động như sấm của một đ{n voi răng mấu đang di chuyển về phía lều trại của bạn. Giả sử với mục đích để tranh luận với nhau, bây giờ bạn có thể đưa bất cứ cá nhân nào của thế kỷ 20 đặt v{o môi trường nguyên thuỷ của bạn để giúp bạn thoát khỏi tình thế mắc kẹt đó. Ai sẽ l{ người như vậy? Có thể l{ Albert Einstein được không? Không thể được vì quá nhỏ bé.
Nếu là Jamé Joyce thì sao? Rất tiếc vì bị cận thị nặng. Vậy Franklin Delano Roosevelt thì thế nào? Phải không ngồi trong một chiếc xe lăn cơ. Như vậy những người đ{n ông nổi tiếng nhất của thế kỷ 20 trở thành ít hữu dụng vào lúc bạn cần này. Trên thực tế là nhiều người sẽ trở nên bị nguy hiểm và nhanh chóng bị tiêu diệt trong môi trường nguyên thuỷ ấy.
Theo cách khác, nếu tôi gợi ý cho bạn đưa ra một ai đó như Maichael Jordan hay Arnold Schwarzenegger thì hầu như chắc chắn người này sẽ giúp bạn thoát khỏi tình thế khó khăn trên. Sự thật là trí thông minh trong hoàn cảnh môi trường này phải cần đến phản xạ nhanh, khả năng định hướng không gian nhạy bén, tốc độ, sức mạnh và sự lanh lẹ, nhiều hơn l{ cần đến phương trình |nh s|ng (E=MC), học thuyết xã hội (Finnegans Wake) hay một chương trình cải cách kinh tế (New Deal). Ở thế kỷ thứ 20, chúng ta đ~ trở lên quen thuộc với trí thông minh cấp độ cao trong cuộc sống cùng những người “mọt s|ch”, nh{ trí thức và viện sĩ. Ngo{i ra còn có c|ch định nghĩa trí thông minh l{ khả năng ứng phó thành công với những hoàn cảnh, điều kiện mới v{ năng lực học hỏi được từ kinh nghiệm đ~ trải qua của một cá nhân khác.
Nếu xe ôtô của bạn bị hỏng ngay giữa đường cao tốc, ai l{ người thông minh nhất để giải quyết vấn đề này? Liệu đó sẽ là một tiến sỹ triết học ở một trường đại học lớn hay là một thợ sửa xe với trình độ phổ thông trung học? Nếu bạn bị lạc ở giữa một thành phố rộng lớn thì ai có thể l{ người giúp đỡ bạn nhiều nhất? Sẽ là một vị gi|o sư đ~ng trí hay là một cậu bé có gi|c quan định hướng ưu việt? Có thể thấy trí thông minh phụ thuộc vào hoàn cảnh, nhiệm vụ và những yêu cầu mà cuộc sống đặt ra cho chúng ta, chứ không phải căn cứ vào một chỉ số IQ, một tấm bằng đại học hay một chức danh uy tín. Kết quả nghiên cứu trên những chỉ số có tính dự đo|n của các bài kiểm tra IQ đ~ khẳng định điều này. Mặc dù các bài kiểm tra trí thông minh dự đo|n được những thành công của học sinh, sinh viên khi còn đang đi học một cách khá vững chắc, nhưng chúng lại thất bại trong việc chỉ ra là các sinh viên làm việc ra sao trong cuộc sống thực sau khi rời khỏi ghế nh{ trường. Một cuộc tìm hiểu đối với những nh{ chuyên môn đ~ đạt được nhiều thành công trong cuộc sống cho thấy, có đến một phần 3 trong số họ có chỉ số IQ thấp.
Như vậy một thông điệp rõ ràng là: Các bài kiểm tra IQ mới chỉ đ|nh gi| được một thứ có thể tạm gọi l{ “năng khiếu đi học”, trong khi trí thông minh thật sự phải được hiểu trong phạm vi rất rộng lớn với nhiều loại kỹ năng kh|c nhau. Quyển sách này bàn về những cách thể hiện kh|c nhau đó của trí thông minh. Sẽ thú vị hơn việc ta chỉ nói về trí thông minh như thể nó là một dạng vật chất não kỳ diệu, có thể đo được bằng cách kiểm tra chỉ số IQ, hay trí thông minh như l{ một nhiễm sắc thể ưu tú được ban tặng cho một số ít những cá nhân may mắn ngay từ lúc mới sinh ra, mà thay v{o đó chúng ta sẽ đề cập đến nhiều dạng trí thông minh khác nhau, ta có thể gặp được trên mọi ngả đường đời trong cuộc sống. Chúng ta sẽ xem xét trí thông minh của một vận động viên, một nghệ sĩ, nh{ soạn nhạc, một viên quản trị, nhà tâm thần học, kế toán viên, người bán hàng, giáo viên tiểu học, thợ hàn, thợ sửa chữa máy móc, kiến trúc sư v{ những người khác nữa.
Trên phạm vi khắp cả địa cầu, chúng ta cũng sẽ khảo sát về trí thông minh đ~ v{ đang tồn tại trong các nền văn ho| kh|c nhau, bao gồm có t{i năng đi biển của những người Polynesian, khả năng kể chuyện của những người hát sử thi thuộc dân tộc Yugoslavian, và sự nhạy bén của những viên quản lý người Nhật Bản. Trong quyển sách này bạn sẽ nghiên cứu về một ý tưởng có tính cách mạng, đang ng{y c{ng thu hút được sự quan tâm của cả cộng đồng các nhà khoa học cũng như của rộng r~i công chúng. Đó l{ học thuyết về nhiều loại thông minh kh|c nhau, được nhà tâm lý học Howard Gardner xây dựng và phát triển từ 15 năm qua, học thuyết đ~ thách thức c|c định kiến cũ về việc hiểu như thế nào là sự khôn khéo, thông minh. Gardner tin tưởng rằng nền văn ho| của chúng ta đ~ qu| tập trung chú trọng vào lối tư duy lo -gic v{ tư duy bằng lời nói - đ}y l{ những năng lực chủ yếu được đ|nh gi| trong một bài kiểm tra trí thông minh, trong khi đó đ~ bỏ qua những dạng khác của trí tuệ và sự hiểu biết.
Ông đưa ra ý kiến là có ít nhất 7 loại trí thông minh khác nhau, đều xứng đ|ng được coi như những cách thức quan trọng của suy nghĩ v{ tư duy. Bẩy loại trí thông minh khác nhau Loại thứ nhất của trí thông minh là sự thông minh về từ ngữ, gọi là thông minh ngôn ngữ. Đ}y l{ trí thông minh của c|c phóng viên, người kể chuyện, c|c nh{ thơ v{ luật sư. Loại tư duy n{y đ~ đem lại cho chúng ta tác phẩm Vua Lear của Shakespeare, Odyssey của Homer và truyền thuyết của c|c đêm ả Rập.
Người có khả năng về ngôn ngữ có thể tranh cãi, thuyết phục, làm trò giải trí hay l{m hướng dẫn một cách có hiệu quả bằng việc sử dụng lời nói. Họ thường yêu thích các cách chơi đùa với âm thanh của từ ngữ, thông qua sự chơi chữ, trò đố từ và cách uốn lưỡi. Đôi khi họ cũng l{ c|c chuyên gia tin vặt bởi vì họ có khả năng tốt để giữ lại các sự kiện trong trí nhớ. Hay có thể thay đổi là có khi họ trở thành các bậc thầy về đọc và viết.
Họ đọc một cách tham lam, có khả năng viết một cách rõ ràng và có thể phóng đại ý nghĩa lên theo các cách khác nhau từ những tin bài báo, ảnh bình thường. Loại thông minh thứ hai, thông minh logic - toán học, là trí thông minh đối với những con số và sự lo -gic. Đ}y l{ trí thông minh của các nhà khoa học, kế toán viên và những nhà lập trình máy tính. Newton đ~ đề cập đến loại trí thông minh này khi ông phát minh ra các phép tính vi ph}n.
Einstein cũng như vậy khi ông xây dựng và phát triển học thuyết tương đối của mình. Những nét tiêu biểu nhất của người thiên về trí thông minh logic -toán học gồm có khả năng x|c định nguyên nhân, chuỗi các sự kiện, tư duy theo dạng nguyên nhân – kết quả, sáng tạo các giả thuyết, tìm ra các mô hình số học hoặc quy tắc dựa trên các khái niệm, đồng thời ưa thích c|c quan điểm dựa trên lý trí trong cuộc sống nói chung. Trí thông minh về không gian là loại t{i năng thứ 3, nó gồm có suy nghĩ bằng hình ảnh, hình tượng và khả năng cảm nhận, chuyển đổi và tái tạo lại những góc độ khác nhau của thế giới không gian trực quan. Chẳng hạn đó l{ mảnh đất sáng tạo của các kiến trúc sư, nh{ nhiếp ảnh, nghệ sĩ, c|c phi công v{ c|c kỹ sư cơ khí m|y móc.
Người đ~ từng thiết kế lên các Kim tự tháp Ai Cập l{ người có rất nhiều trí thông minh loại n{y. Cũng có khả năng như vậy l{ c|c c| nh}n như Tomas Edison, Pablo Picasso và Ansel Adam. Những cá nhân sở hữu loại trí thông minh về không gian ở mức độ cao, thường có một độ nhạy cảm sắc bén với những chi tiết cụ thể trực quan và có thể hình dung được một cách sống động, vẽ ra hay phác hoạ những ý tưởng của họ dưới dạng hình ảnh, đồ hoạ, cũng như họ có khả năng tự định hướng bản thân trong không gian 3 chiều một cách dễ dàng. Loại trí thông minh về âm nhạc là loại trí tuệ thứ tư.
Đặc điểm cơ bản của loại trí thông minh này là khả năng cảm nhận, thưởng thức và tạo ra các tiết tấu và nhịp điệu. Đó l{ trí thông minh của Bach, Beethoven, hay Brahon, v{ cũng l{ loại trí thông minh của c|c tay chơi đ{n cầm người Ba li hay những người hát sử thi của dân tộc Yugoslavian. Ngoài ra, trí thông minh về âm nhạc còn có trong tiềm thức của bất cứ cá nhân nào, miễn l{ người đó có khả năng nghe tốt, có thể h|t theo giai điệu, biết dành thời gian cho âm nhạc v{ nghe được nhiều tiết mục âm nhạc khác nhau với một chút chính xác và sáng suốt của các giác quan. Loại thông minh thứ 5, khả năng vận động thân thể, là loại thông minh của chính bản th}n cơ thể.
Điều này bao gồm t{i năng trong việc điều khiển các hoạt động thân thể của một người và trong cả thao tác cầm nắm các vật thể một cách khéo léo. Các vận động viên thể thao, những người làm nghề thủ công, những thợ cơ khí v{ c|c b|c sĩ phẫu thuật là những người sở hữu một lượng rất lớn khả năng n{y của tư duy. Cũng l{ người như vậy, diễn viên h{i vĩ đại Saclo Chaplin đ~ sử dụng t{i năng loại n{y để thực hiện được rất nhiều động tác biểu diễn tài tình của ông như trong vở “Kẻ lang thang nhỏ bé”. C|c c| nh}n thuộc loại t{i năng vận động thân thể có thể rất khéo léo và thành công trong nghề thêu may, nghề thợ mộc hay nghề tạo mẫu.
Hoặc họ có thể ham thích v{ theo đuổi những hoạt động của cơ thể như đI bộ đường d{i, khiêu vũ, chạy bộ, cắm trại, bơi lội hoặc đua thuyền.