chương I giải thích từ ngữ thì: “Du lịch là các hoạt động có liên quan đến chuyến đi của con người ngoài nơi cư trú thường xuyên của mình nhằm đáp ứng nhu cầu tham quan, tìm hiểu, giải trí, nghỉ dưỡng trong một khoảng thời gian nhất định”. 12 Ngày nay, theo tổ chức du lịch thế giới (WTO), khái niệm du lịch được mở rộng thêm rất nhiều: "Du lịch là hoạt động về chuyến đi đến một nơi khác với môi trường sống thường xuyên của con người và ở lại đó để thăm quan, nghỉ ngơi, vui chơi giải trí hay các mục đích khác ngoài các hoạt động để có thù lao ở nơi đến với thời gian liên tục ít hơn 1 năm". Dù có nhiều khái niệm với nhiều cách tiếp cận khác nhau nhưng nhìn chung có thể hiểu rằng du lịch là hoạt động di chuyển đến một địa điểm khác với nơi ở hàng ngày nhằm thỏa mãn mọi nhu cầu của con người như giải trí, nghỉ ngơi, hiểu biết,. của con người.
Đề tài của tôi vận dụng cách tiếp cận du lịch trong đó con người thực hiện các hoạt động di chuyển của mình đến một địa điểm mà tại đó chứa đựng các nguồn lực có thể đáp ứng các nhu cầu của con người như giải trí, tham quan, nghỉ ngơi, sức khỏe, công tác hoặc đó là địa điểm mà kích thích nhu cầu tìm hiểu, khám phá, quan tâm của khách du lịch đối với vùng đất này. Cộng đồng Tương tự với định nghĩa về du lịch, “cộng đồng” cũng được tiếp cận ở nhiều góc độ và có nhiều cách diễn giải khác nhau. Theo Keith và Ary (1988) cộng đồng trước hết là một nhóm người thường sinh sống trong một khu vực địa lý, tự xác định mình thuộc về một nhóm. Những người cùng sống trong một cộng đồng thường có quan hệ huyết thống hay hôn nhân và có thể thuộc cùng một tôn giáo, một tầng lớp chính trị.7-10] Theo Nguyễn Hữu Nhân (2005), cộng đồng có hai nghĩa: - Là một nhóm dân cư cùng sinh sống trong một địa phương nhất định, có cùng giá trị và tổ chức xã hội cơ bản.
- Là một nhóm dân cư có cùng mối quan tâm.7-10] Nhìn chung “cộng đồng” là một nhóm người cùng sinh sống gắn bó với nhau trong một môi trường và họ cùng nhau hướng đến mục tiêu chung. Đề tài tập trung nghiên cứu cộng 13 đồng dân cư sinh sống tại Cồn Chim trong đó chủ yếu là cộng đồng có tham gia vào hoạt động du lịch chính thức, họ cùng có mục tiêu chung là hướng tới sự phát triển du lịch và nâng cao đời sống của cá nhân nói riêng và địa phương nói chung. Theo Fichter cộng đồng bao gồm 4 yếu tố sau: (1) tương quan cá nhân mật thiết với nhau, mặt đối mặt, thẳng thắn chân tình, trên cơ sở các nhóm nhỏ kiểm soát các mối quan hệ cá nhân; (2) có sự liên hệ chặt chẽ với nhau về tình cảm, cảm xúc khi cá nhân thực hiện được các công việc hoặc nhiệm vụ cụ thể; (3) có sự hiến dâng về mặt tinh thần hoặc dấn thân thực hiện các giá trị xã hội được cả xã hội ngưỡng mộ; (4) có ý thức đoàn kết tập thể3. Các đặc điểm trên của một cộng đồng là yếu tố cần để thúc đẩy quá trình phát triển cộng đồng đó.
Để khai thác và sử dụng có hiệu quả các đặc điểm của cộng đồng hơn nữa những nhà nghiên cứu đã đặt chúng vào bối cảnh của phát triển du lịch nói riêng đặc biệt là đặt vào mục tiêu chung cần hướng tới. Du lịch cộng đồng Từ những năm 1970, thuật ngữ “du lịch cộng đồng” (Community based tourism) xuất hiện và bắt nguồn từ loại hình du lịch làng bản. Xuất phát từ nhu cầu của khách du lịch là muốn tham quan làng bản, trải nghiệm các hoạt động, nét văn hóa của người dân đồng thời tận hưởng nét thiên nhiên hoang dã nơi đây. 45 Nicole Hausle và Wolffgang Strasdas (2009) cho rằng: “Du lịch cộng đồng là mô hình phát triển du lịch trong đó chủ yếu là người dân địa phương đứng ra phát triển và quản lý.
Lợi ích kinh tế có được từ du lịch sẽ đọng lại nền kinh tế địa phương”. Quan niệm trên nhấn 3 Cao Anh Đô (2014). Hoạt động tự quản của cộng đồng dân cư trong việc thực thi quyền lực nhà nước ở cơ sở. Viện Nhà nước và Pháp luật, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh 4 Nguyễn Công Thảo & Nguyễn Thị Thanh Bình (2019).
Du lịch cộng đồng trên thế giới: Một số vấn đề lý luận và thực tiễn. Tạp chí Khoa học Xã hội Việt Nam. Truy xuất từ: https://vass.vn/UserControls/News/pFormPrint.aspx?UrlListProcess=/noidung/tintuc/Lists/KhoaHocCongN ghe&ListId=54cce737-f91c-4ee7-a6b7-a640c041b93b&SiteId=37596567-bc8d-47de- 878da9d5b872324b&ItemID=66&SiteRootID=4c750500-35ba-4ff2-bcd4-8e21529aba05 ( Ngày truy cập: 5 /06/2020). 14 mạnh đến vai trò chính của người dân địa phương trong vấn đề phát triển du lịch ngay trên địa bàn cư trú của họ.
Tương tự, theo Potjana Suansri (2003) Du lịch cộng đồng là du lịch lấy sự bền vững về môi trường, xã hội và văn hóa làm mục tiêu chính. Nó được quản lý và sở hữu bởi cộng đồng, cho cộng đồng, với mục đích cho phép khách nâng cao nhận thức của họ và tìm hiểu về cộng đồng và lối sống địa phương. Còn Tổ chức mạng lưới du lịch cộng đồng vì người nghèo đã nêu: “Du lịch cộng đồng là một loại hình du lịch bền vững thúc đẩy các chiến lược vì người nghèo trong môi trường cộng đồng. Các sáng kiến của DLCĐ nhằm vào mục tiêu thu hút sự tham gia của người dân địa phương vào việc vận hành và quản lý các dự án du lịch nhỏ như một phương tiện giảm nghèo và mang lại thu nhập thay thế cho cộng đồng.
Các sáng kiến của DLCĐ còn khuyến khích tôn trọng các truyền thống và văn hóa địa phương cũng như các di sản thiên nhiên”.9] Tại Việt Nam, du lịch cộng đồng được định nghĩa tại Khoản 15 Điều 3 Luật Du lịch 2017 (có hiệu lực từ ngày 01/01/2018) theo đó du lịch cộng đồng là loại hình du lịch được phát triển trên cơ sở các giá trị văn hóa của cộng đồng, do cộng đồng dân cư quản lý, tổ chức khai thác và hưởng lợi”. Tác giả Bùi Thị Hải Yến (2012) còn đề cập đến việc tham gia của cộng đồng địa phương, với cách nhìn về du lịch cộng đồng: “Du lịch cộng đồng có thể hiểu là phương thức phát triển bền vững mà ở đó cộng đồng địa phương có sự tham gia trực tiếp và chủ yếu trong các giai đoạn phát triển và mọi hoạt động du lịch. Cộng đồng nhận được sự hợp tác, hỗ trợ của các tổ chức, cá nhân trong nước và quốc tế; của chính quyền địa phương cũng như chính phủ và nhận được phần lớn lợi nhuận thu được từ hoạt động du lịch nhằm phát triển cộng đồng, bảo tồn khai thác tài nguyên môi trường du lịch bền vững, đáp ứng các nhu cầu du lịch phong phú, có chất lượng cao và hợp lý của du khách.32-33] Tóm lại, “du lịch cộng đồng” hay “du lịch dựa vào cộng đồng” theo nghĩa đen của nó chính là sự phát triển du lịch phụ thuộc vào cộng đồng, là mô hình du lịch có sự tham gia trực tiếp của người dân địa phương vào các hoạt động phát triển trong đó cộng đồng dân cư là 15 người cung cấp các sản phẩm dịch vụ cho khách du lịch. Cộng đồng dân cư cũng chính là người có trách nhiệm bảo vệ tài nguyên du lịch và họ được chia sẻ các nguồn lợi kinh tế do phát triển du lịch tạo ra.
Phát triển du lịch cộng đồng sẽ tạo ra thêm công ăn việc làm và tăng thêm thu nhập cho cộng đồng dân cư bản địa, góp phần cho việc xóa đói giảm nghèo của địa phương. Phát triển du lịch cộng đồng 1. Cơ sở hình thành và phát triển của du lịch cộng đồng Trước hết, có thể thấy rằng “ Phát triển du lịch cộng đồng” là một nhánh của “ Phát triển cộng đồng” trong đó “phát triển cộng đồng” được hiểu là “Những tiến trình qua đó nỗ lực của dân chúng kết hợp với nỗ lực của chính quyền để cải thiện các điều kiện kinh tế, văn hóa, xã hội của các cộng đồng và giúp cộng đồng này hội nhập và đồng thời đóng góp vào đời sống quốc gia.”6 tức đều hướng đến sự tập trung nâng cao đời sống của người dân trong cộng đồng. Sự phát triển này trên tập trung vào sự tham gia của người dân, nhìn nhận khả năng của cộng đồng như là nguồn lực đặc biệt trong quá trình phát triển nói chung và phát triển du lịch cộng đồng nói riêng.
Bên cạnh đó còn tìm kiếm, huy động tài sản và thúc đẩy tiềm năng trong cộng đồng. Việc áp dụng cách tiếp cận ABCD vào phát triển du lịch cộng đồng đem lại lợi ích đáng kể cho người dân. Người dân vừa là nhà tổ chức, người hưởng thụ, vừa chủ động cung cấp các dịch vụ cho hoạt động du lịch – những điều mà trước đây người dân chưa từng làm vì vậy du lịch cộng đồng đã được cộng đồng đón nhận và ngày càng lan rộng. Từ những năm 1990 của thế kỷ XX, Liên Hợp Quốc đã khẳng định vai trò quan trọng của du lịch đối với các quốc gia nghèo đói trên thế giới, phát triển du lịch đang được xem như một công cụ hữu hiệu góp phần giảm nghèo trong đó du lịch cộng đồng được nhấn mạnh là mô hình phát triển theo triết lí của du lịch bền vững, phát triển du lịch nhưng vẫn đảm bảo về nguồn tài nguyên, bảo vệ môi trường, đảm bảo đời sống xã hội và sự tiến bộ của nền kinh tế địa phương.
Ở Việt Nam, du lịch cộng đồng góp phần giảm nghèo phát triển 6 United Nations (1972) Popular Participation. Emerging Trends in Community Development.2 16 vào cuối năm 1980 với nguồn khách đầu tiên từ khối Đông Âu cũ. Vào đầu năm 1990, thị trường du lịch bắt đầu mở cửa và nguồn khách từ Tây Âu tăng trưởng mạnh cùng với khách nội địa. Ở Bắc Bộ, Hòa Bình (Bản Lác ở Lai Châu) là nơi phát triển đầu tiên, còn ở Nam Bộ cù lao Thới Sơn và Vĩnh Long đón tiếp khách vào năm 1985.
Ngày nay vì những lợi ích từ du lịch cộng đồng nên địa bàn phát triển càng ngày mở rộng như Sa Pa, Hội An, cù lao Chàm và xuống các tỉnh Đồng Bằng Sông Cửu Long như An Giang, Bến Tre, Cần Thơ….7 Sự phát triển của du lịch gắn liền với công cuộc phát triển của nền văn minh, văn minh càng tiến bộ nhu cầu con người càng được nâng cao.