Chương 1. Cơ sở lý luận và vấn đề thực tiễn về du lịch cộng đồng. Thực trạng việc phát triển du lịch cộng đồng tại làng cổ Đường Lâm, thị xã Sơn Tây, thành phố Hà Nội. Đề xuất kiến nghị, giải pháp nhằm phát triển du lịch cộng đồng tại làng cổ Đường Lâm, thị xã Sơn Tây, thành phố Hà Nội.
CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ DU LỊCH CỘNG ĐỒNG 1. Một số khái niệm có liên quan 1. Du lịch Theo Tổ chức du lịch thế giới UNWTO – United Nations World Tourism Organization thì khái niệm “du lịch được hiểu là bao gồm tất cả các hoạt động của người du hành, tạm trú trong mục đích tham quan, khám phá và tìm hiểu, trải nghiệm trong mục đích nghỉ ngơi, giải trí, thư giãn; cũng như mục đích hành nghề và những mục đích khác nữa, trong thời gian không quá một năm, ở bên ngoài môi trường sống định cư; nhưng không loại trừ các du hành mà có mục đích là kiếm tiền. Du lịch cũng 11 là một dạng nghỉ ngơi năng động trong môi trường sống khác hẳn nơi định cư.tr57] Theo điều 3, khoản 1 luật Du lịch 2017 ( Luật số : 09/2014QH14, ngày 19/06.2017) thì du lịch được hiểu như sau: “Du lịch là các hoạt động có liên quan đến chuyến đi của con người ngoài nơi cư trú thường xuyên trong thời gian không quá 01 năm liên tục nhằm đáp ứng nhu cầu tham quan, nghỉ dưỡng, giải trí, tìm hiểu, khám phá tài nguyên du lịch hoặc kết hợp với mục đích hợp pháp khác”.
[28] Định nghĩa này của luật du lịch Việt Nam có quan điểm giống với định nghĩa của UNTWTO tức là trong định nghĩa này chỉ bàn đến định nghĩa của ngành du lịch nó chỉ là hoạt động, nhu cầu hay mong muốn của khách du lịch mà không nhắc đến hoạt động kinh doanh và thực hiện hoạt động du lịch. Như vậy qua một số định nghĩa về du lịch được nêu ở phía trên thì chúng ta có thể hiểu đơn giản, du lịch là một hoạt động của con người gắn liền với các chuyến đi rời khỏi nơi cư trú đến những địa điểm mà họ chưa thường xuyên lưu trú có thể là ở trong nước và ngoài quốc gia của họ. Cộng đồng “Cộng đồng” hay Community là một trong những khái niệm xã hội học đã được nhiều nhà nghiên cứu, hay các chuyên gia đã nhận định và định nghĩa theo nhiều mức độ và cách nhìn nhận khác nhau. Cộng đồng là một cụm từ bắt nguồn từ chữ Latinh được dùng để chỉ một hiệp hội hay một cá nhân như con người hoặc động vật.
Chẳng hạn ở Việt Nam từ cộng đồng được nhắc đến đó chính là “ cộng đồng các dân tộc Việt Nam” hay “ Cộng đồng dân tộc Thái, Tày, Mường…” Như vậy cộng đồng được hiểu với nghĩa chỉ một nhóm hay một tập hợp người sống cùng một môi trường sống. Cộng đồng có thể là tập hợp những người có chung tiếng nói, có chung văn hóa và có chung một truyền thống lịch sử. Theo Keith và Ary cho rằng: “Cộng đồng trước hết là một nhóm người thường sinh sống trên cùng một khu vực địa lý, tự xác định mình về cùng một nhóm. Những 12 người trong cùng một cộng đồng thường có quan hệ huyết thống hoặc hôn nhân và có thể cùng chung một tôn giáo, một tầng lớp chính trị”.7] Theo từ điển bách khoa Việt Nam định nghĩa: “Cộng đồng được hiểu là một tập đoàn người rộng lớn, có những dấu hiệu chung về thành phần giai cấp, về nghề nghiệp, về địa phương sinh tụ và cư trú.
Cũng có những cộng đồng xã hội bao gồm cả một nòi giống, một sắc tộc, một dân tộc”[45,tr. Nhìn chung, cộng đồng đều là tập hợp người có mối quan hệ với nhau, có chung sự tương tác, kết nối và giúp đỡ nhau. Nhìn chung các đặc điểm chung của cộng đồng đó là: văn hóa, lịch sử, phong tục, tập quán, lối sống, vị trí địa lý… 1. Du lịch cộng đồng 1.Khái niệm về du lịch cộng đồng.
DLCĐ là một trong những loại hình du lịch đang được Đảng, Nhà nước và các cấp chính quyền đặc biệt quan tâm. Ở Việt Nam đã có một số định nghĩa về du lịch cộng đồng như sau: Theo khoản 15 Điều 3 Luật Du lịch Việt Nam năm 2017 có hiệu lực từ ngày 01/01/2018 thì du lịch cộng đồng được định nghĩa như sau: “ Du lịch cộng đồng là loại hình du lịch được phát triển trên cơ sở các giá trị văn hóa của cộng đồng, do cộng đồng dân cư quản lý, tổ chức khai thác và hưởng lợi”. Theo tác giả Bùi Hải Yến (2012) trong chương trình du lịch cộng đồng thì định nghĩa về du lịch cộng đồng được hiểu như sau: “ Du lịch cộng đồng là phương thức phát triển du lịch bền vững mà ở đó cộng đồng địa phương có sự tham gia trực tiếp và chủ yếu trong các giai đoạn phát triển và mọi hoạt động du lịch. Cộng đồng nhận được sự hợp tác, hỗ trợ của các tổ chức, cá nhân trong nước và quốc tế; của chính quyền địa phương cũng như chính phủ và nhận được phần lớn lợi nhuận thu được từ hoạt động du lịch nhằm phát triển cộng đồng, bảo tồn khai thác tài nguyên môi trường du lịch bền vững, đáp ứng các nhu cầu du lịch phong phú, có chất lượng cao và hợp lý của du khách”.
13 DLCĐ phát triển ở Việt Nam vào cuối những năm 1980 và ngày càng được coi trọng từ sau những năm 1990. Khái niệm về DLCĐ trong nghiên cứu này dựa vào đặc điểm của CĐĐP với tư cách là thành phần cốt lõi, là trung tâm của mọi hoạt động phát triển DL địa phương. Do vậy, tổng hợp từ nhiều lý luận của các tổ chức, nhà nghiên cứu, lấy nhận định từ Tài liệu hướng dẫn phát triển DLCĐ: “Du lịch cộng đồng là một loại hình du lịch do chính cộng đồng người dân phối hợp tổ chức, quản lý và làm chủ để đem lại lợi ích kinh tế và bảo vệ được môi trường chung thông qua việc giới thiệu với du khách các nét đặc trưng của địa phương (phong cảnh, văn hóa) [29, tr. Tài liệu cũng đề cập thêm: “Du lịch cộng đồng dựa trên sự tò mò, mong muốn của khách du lịch để tìm hiểu thêm về cuộc sống hàng ngày của người dân từ các nền văn hóa khác nhau.
Du lịch cộng đồng thường liên kết với người dân thành thị đến các vùng nông thôn để thưởng thức cuộc sống tại đó trong một khoảng thời gian nhất định” [29, tr. Như vậy, có rất nhiều định nghĩa của nhiều tác giả nhiều tổ chức đưa ra để định nghĩa về việc phát triển du lịch cộng đồng. Mỗi định nghĩa thì sẽ được nhìn nhận qua từng góc nhìn của mỗi tác giả, tuy nhiên nhìn chung điểm đồng nhất của những khái niệm này đó chính là cộng đồng chính là một nhóm người cùng chung đặc điểm về văn hóa, chính trị, kinh tế… 1. Bản chất của du lịch cộng đồng Nhìn chung, ta có thể hiểu được bản chất của du lịch cộng đồng bao gồm những nội dung như sau: - DLCĐ là loại hình du lịch lấy cộng đồng dân cư là chủ thể, họ cùng nhau phối hợp với các bên có liên quan để tổ chức, vận hành, khai thác tiềm năng để phát triển du lịch dựa trên việc khai thác các tiềm năng có sẵn về văn hóa, lịch sử, phong tục tập quán, cảnh quan thiên nhiên để tạo ra các sản phẩm du lịch để có thể phù hợp với nhu cầu và thị hiếu của khách du lịch khi họ trải nghiệm hình thức du lịch cộng đồng.
Hay nói cách khác DLCĐ là hình thức du lịch được phát triển dựa trên cơ sở văn hóa của 14 cộng đồng, do cộng đồng dân cư quản lý, tổ chức khai thác và hưởng lợi từ việc khai thác tiềm năng về văn hóa, lịch sử để phát triển du lịch. - Du khách hay khách du lịch chính là người trực tiếp mang lại lợi ích cho cộng đồng về mặt kinh tế. Nhưng bên cạnh đó, du khách cũng chính là người sẽ mang lại những tác động tích cực và tiêu cực đến với địa phương nơi mà họ đến khi du lịch. Chẳng hạn như tác động tích cực mà du khách mang lại cho cộng đồng dân cư địa phương đó chính là tăng thu nhập, tạo cơ hội về việc làm cho cộng đồng dân cư.
Bên cạnh đó, cũng có những hạn chế mà du khách mang lại cho cộng đồng dân cư địa phương đó chính là khi những du khách đến địa phương để đi du lịch thì qua quá trình nhìn nhận các cộng đồng dân cư đã nhận thấy được nhu cầu, mong muốn của du khách về những sản phẩm du lịch tại địa phương và rồi những người dân địa phương họ sẽ thay đổi những sản phẩm của mình để làm “ hài lòng” du khách. Điều này làm cho bản sắc văn hóa, hay những giá trị gốc của những sản phẩm du lịch đó bị “ mất chất” không còn giữ được vẻ đẹp tự nhiên vốn có của nó. - DLCĐ mang lại những lợi ích cho cộng đồng dân cư địa phương về cả hai mặt vật chất và tinh thần từ việc khai thác tiềm năng về văn hóa, lịch sử, phong tục tập quán để phát triển du lịch. Cộng đồng dân cư địa phương sẽ được lợi ích từ việc phát triển du lịch như tăng thêm thu nhập, có công ăn việc làm từ việc tham gia làm du lịch, giúp cho người dân địa phương cải thiện cuộc sống và phát triển kinh tế bền vững.
- DLCĐ là hình thức du lịch mà nó mang rất nhiều lợi ích về mặt bảo tồn và phát huy những giá trị về văn hóa, lịch sử, phong tục tập quán của cộng đồng dân cư để phát triển du lịch. Bên cạnh đó, du lịch cộng đồng còn giúp người dân bảo vệ tài nguyên của môi trường sinh thái của địa phương mình. - Bản chất của DLCĐ đó chính là một loại hình du lịch mang lại trải nghiệm gần gũi, chân thật cho du khách. Tới những khu du lịch cộng đồng du khách sẽ được trải nghiệm cuộc sống của người dân bản địa, được thưởng thức những món ăn dân dã, đặc sản địa phương… 15 Hiện nay ở Việt Nam loại hình du lịch cộng đồng này đang được Đảng, Nhà nước hết sức quan tâm và khuyến khích phát triển.
