LỜI MỞ ĐẦU Tính cấp thiết của đề tài: Việt Nam và Trung Quốc là hai nƣớc láng giềng "núi liền núi, sông liền sông". Về mặt lịch sử, dân tộc và văn hóa, giữa hai nƣớc Việt Nam và Trung Quốc cũng có những nét tƣơng đồng. Tất cả những điều kiện lịch sử và địa lý tự nhiên đó đã khiến cho nhân dân hai nƣớc từ rất sớm đã gắn bó với nhau tạo thành mối quan hệ hữu nghị truyền thống lâu đời. Trên cơ sở của mối quan hệ hữu hảo truyền thống đó, mối quan hệ kinh tế giữa hai nƣớc đã đƣợc hình thành và phát triển qua các thời kỳ lịch sử khác nhau từ thời cổ trung đại cho đến cận hiện đại và hiện đại.
Quan hệ Việt-Trung trong gần 2200 năm lịch sử của nó đã trải qua nhiều thăng trầm biến đổi. Có những thời điểm quan hệ Việt Nam – Trung Quốc tƣởng chừng “đóng băng”, nhƣng hầu hết thời gian, Việt Nam – Trung Quốc có mối quan hệ giao thƣơng hữu hảo. Việt Nam và Trung Quốc có đƣờng biên giới chung trên đất liền dài chừng 1350 km chạy qua 6 tỉnh (31 huyện) của Việt Nam và 2 tỉnh gồm 6 thành phố, địa khu, châu (14 huyện) của Trung Quốc. Trên biên giới chung của hai nƣớc có 25 cửa khẩu (4 cặp cửa khẩu quốc tế, 7 cửa khẩu quốc gia và 14 cặp cửa khẩu tiểu ngạch).
Điều này tạo điều kiện thuận lợi cho mối quan hệ hai nƣớc nói chung và mối quan hệ kinh tế, thƣơng mại nói riêng. Quan hệ buôn bán qua biên giới giữa Việt Nam và Trung Quốc đã đƣợc hình thành từ lâu, nhƣng thật sự phát triển mới 50 năm, đặc biệt là 10 năm sau khi hai nƣớc đƣợc bình thƣờng hoá. Do đó, chúng ta có đủ cơ sở để tin tƣởng rằng, bƣớc sang thế kỷ XXI - thế kỷ của Châu Á - Thái Bình Dƣơng, quan hệ hợp tác kinh tế nói chung và quan hệ buôn bán qua biên giới nói riêng giữa hai nƣớc vẫn còn nhiều tiềm năng để phát triển hơn nữa. Đặc biệt là khi Trung Quốc, tiếp đến là Việt Nam đã tham gia vào tổ chức thƣơng mại lớn nhất thế giới, WTO, mối quan hệ kinh tế thƣơng mại giữa hai nƣớc lại đƣợc nâng lên một i LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Khóa luận tốt nghiệp: Quan hệ Việt Nam – Trung Quốc và định hướng đến năm 2015 tầm cao mới.
Chính vì lẽ đó, việc nghiên cứu cẩn thận và sâu sắc về mối quan hệ hai nƣớc cũng nhƣ triển vọng hợp tác trong những năm tới là một yêu cầu cấp thiết. Xuất phát từ thực tế đó, trên cơ sở hệ thống lý luận đã đƣợc học tập nghiên cứu tại trƣờng đại học Ngoại Thƣơng, cùng sự giúp đỡ, hƣớng dẫn tận tình của Thạc sỹ Đào Thị Thu Giang, tôi chọn đề tài: “Quan hệ kinh tế thƣơng mại Việt Nam - Trung Quốc và định hƣớng đến năm 2015” với mong muốn đóng góp một phần nhỏ trong chƣơng trình nghiên cứu về quan hệ kinh tế thƣơng mại của Việt Nam và Trung Quốc. Mục tiêu nghiên cứu: Mục tiêu nghiên cứu của đề tài bao gồm hệ thống hóa những kiến thức chung nhất về quan hệ kinh tế thƣơng mại Việt Nam – Trung Quốc trong giai đoạn hiện nay, đồng thời đƣa ra một số nhận định về xu hƣớng phát triển mối quan hệ này trong thời gian tới, từ đó đƣa ra các giải pháp để phát triển quan hệ Việt – Trung. Mục đích cuối cùng là trang bị cho mình nền tảng kiến thức cần thiết phục vụ cho công việc sau này.
Phạm vi nghiên cứu: Dựa trên những tài liệu sƣu tầm đƣợc, tôi xin tập trung nghiên cứu mối quan hệ kinh tế thƣơng mại Việt Nam – Trung Quốc, đặc biệt là mối quan hệ thƣơng mại giữa hai nƣớc trong những năm gần đây (chủ yếu từ khi hai nƣớc bình thƣờng hóa quan hệ đến nay). Qua đó, xin đƣa ra một số nhân tố ảnh hƣởng đến mối quan hệ hai nƣớc trong tƣơng lai bao gồm các nhân tố toàn cầu, nhân tố khu vực và bản thân hai nƣớc. Cuối cùng tôi xin đƣợc đƣa ra quan điểm cũng nhƣ một số giải pháp nhằm phát triển quan hệ hợp tác giữa hai nƣớc đến năm 2015. ii LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Khóa luận tốt nghiệp: Quan hệ Việt Nam – Trung Quốc và định hướng đến năm 2015 Nội dung của đề tài: Nội dung đề tài chủ yếu xoay quanh mối quan hệ kinh tế thƣơng mại Việt Nam – Trung Quốc.
Trƣớc tiên, tôi xin đƣa ra một cái nhìn khái quát quan hệ Việt Trung trong lịch sử, cơ sở pháp lý, cơ sở vật chất tạo tiền đề cho mối quan hệ này. Tiếp theo xin đƣợc đƣa ra những phân tích chi tiết quan hệ kinh tế thƣơng mại Việt Nam – Trung Quốc trong những năm gần đây ( từ khi bình thƣờng hóa quan hệ đến nay). Cuối cùng là những yếu tố ảnh hƣởng, định hƣớng phát triển và giải pháp nhằm phát triển mối quan hệ láng giềng hữu hảo Việt – Trung cho đến năm 2015. Theo bố cục đó, bài luận văn bao gồm ba phần: Chƣơng 1: Khái quát về quan hệ kinh tế thƣơng mại Việt Nam – Trung Quốc Chƣơng 2: Thực trạng quan hệ kinh tế thƣơng mại Việt Nam – Trung Quốc Chƣơng 3: Nhân tố tác động, quan điểm và giải pháp phát triển hợp tác kinh tế thƣơng mại Việt Nam – Trung Quốc đến năm 2015 Vì đối tƣợng nghiên cứu là một mối quan hệ kinh tế thƣơng mại lâu đời giữa hai nƣớc láng giềng hữu hảo, bài khóa luận không thể tránh khỏi những thiếu sót.
Kính mong sự quan tâm của các thầy cô giáo và các bạn để bài khóa luận đƣợc hoàn thiện hơn. iii LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Khóa luận tốt nghiệp: Quan hệ Việt Nam – Trung Quốc và định hướng đến năm 2015 CHƢƠNG 1: KHÁI QUÁT QUAN HỆ KINH TẾ THƢƠNG MẠI VỆT NAM – TRUNG QUỐC 1.1 VÀI NÉT VỀ LỊCH SỬ QUAN HỆ VIỆT NAM TRUNG QUỐC 1.1 Quan hệ kinh tế thƣơng mại Việt Nam – Trung Quốc trƣớc khi hai nƣớc giành đƣợc độc lập: Lịch sử quan hệ Việt Nam - Trung Quốc đã hình thành từ rất sớm, khoảng 2200 năm trƣớc đây. Và cũng từ ngày đó, quan hệ buôn bán giao thƣơng giữa thƣơng nhân hai quốc gia cũng đƣợc hình thành. Vào thế kỷ X, XI Việt Nam đã giao lƣu kinh tế với Trung Quốc và các nƣớc Đông Nam Á.
Đến thế kỷ XVII, giao lƣu kinh tế Việt nam với Trung Quốc và các nƣớc Đông nam á phát triển rộng. ở miền Bắc Việt Nam, tiêu biểu là hai đô thị: Kinh Kỳ (Thăng Long) và Phố Hiến (Hƣng Yên). ở miền Nam là Hội An (Faifo). Kinh Kỳ, Phố Hiến có thƣơng điếm của Trung quốc, Xiêm La (bên cạnh những thƣơng điếm của phƣơng tây: Anh, Hà Lan…), Hội An có thƣơng điếm của Trung Quốc, Nhật Bản, Xiêm la, Mã Lai, Miến Điện1… Tiếp theo các triều đại phong kiến Việt Nam: Lý, Trần, Lê, Nguyễn đã tiếp tục quan hệ buôn bán qua biên giới với các triều đại phong kiến Trung Quốc: Tống, Nguyên, Minh, Thanh.
Lúc bấy giờ buôn bán qua biên giới hai nƣớc Việt - Trung chỉ là sự thông thƣơng nhằm bổ sung cho nhau, với hai hình thức chủ yếu là cống nạp và dân gian. Bƣớc vào thời kỳ cận đại, Việt Nam trở thành thuộc địa, Trung Quốc trở thành nửa thuộc địa của tƣ bản phƣơng Tây, hai nƣớc Việt Nam và Trung Quốc đã ký "Điều ƣớc Việt Nam (năm 1885)" và "Chƣơng trình hợp tác biên giới (năm 1896)", trong đó, quy định 25 điểm đồn trú tuần tra dọc biên giới 1 http://www.vn/NHDLTNTQ/content/1010005_038.htm - truy cập ngày 16/4/2008 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Khóa luận tốt nghiệp: Quan hệ Việt Nam – Trung Quốc và định hướng đến năm 2015 chung giữa hai nƣớc cũng chính là điểm họp chợ chung cho cƣ dân hai bờ biên giới. Nhìn chung, quan hệ buôn bán giữa Việt Nam Trung Quốc thời kỳ này chủ yếu là cống nạp và dân gian. Ƣu thế thƣơng mại nghiêng về các thƣơng nhân Trung Quốc.2 Quan hệ kinh tế thƣơng mại Việt Nam – Trung Quốc kể từ khi hai nƣớc giành đƣợc độc lập Năm 1945, sau khi kết thúc đại chiến thế giới lần thứ hai, nƣớc Việt Nam Dân chủ Cộng hoà (nay là CHXHCN Việt Nam) ra đời (2.1945) tiếp theo nƣớc Cộng hoà Nhân dân Trung Hoa đƣợc thành lập (1.1949), và chỉ mấy tháng sau đó (18.1950) hai nƣớc Việt Nam Dân chủ Cộng hoà (dƣới đây gọi tắt là Việt Nam) và Cộng hoà Nhân dân Trung Hoa (dƣới đây gọi tắt là Trung Quốc) đã thiết lập quan hệ ngoại giao.
Điều đó đã mở ra một thời kỳ mới trong quan hệ hai nƣớc về nhiều mặt, tạo điều kiện cho sự phát triển mạnh mẽ quan hệ kinh tế - buôn bán giữa hai nƣớc, trong đó có buôn bán qua biên giới Việt - Trung. Trong khoảng thời gian, từ những năm 50 đến những năm 70, trên tinh thần "Vừa là đồng chí, vừa là anh em", hai nƣớc đã ký các bản "Nghị định thƣ buôn bán tiểu ngạch biên giới Việt - Trung" (năm 1955) và "Nghị định thƣ trao đổi hàng hoá biên giới Việt - Trung (năm 1957)" đã quy định xây dựng 26 điểm giao dịch (19 điểm trên bộ và 7 điểm trên biển) trên biên giới chung của hai nƣớc. Trong khoảng thời gian (1956 - 1969), mức buôn bán qua biên giới giữa Việt Nam với Quảng Tây trị giá 44,94 triệu Nhân dân tệ. Trong khoảng thời gian 1966 - 1976, ở Trung Quốc đang tiến hành cuộc cách mạng văn hóa, hầu nhƣ đóng cửa hoàn toàn với thế giới bên ngoài nên đã ảnh 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Khóa luận tốt nghiệp: Quan hệ Việt Nam – Trung Quốc và định hướng đến năm 2015 hƣởng tới buôn bán qua biên giới giữa Trung Quốc với các nƣớc láng giềng, trong đó có Việt Nam1.
Từ khi 2 nƣớc giành đƣợc độc lập cho đến những năm 80 của thế kỷ 20, quan hệ kinh tế giữa hai nƣớc có thể chia ra làm 5 giai đoạn chính sau đây: Giai đoạn 1950-1954 Sau chiến thắng biên giới 1950, các tỉnh Cao Bằng, Bắc Cạn, Lạng Sơn đƣợc giải phóng tạo điều kiện thuận lợi cho giao lƣu buôn bán trao đổi hàng hóa của nhân dân hai bên biên giới. Tháng 9/1951, Chính phủ hai nƣớc Việt Trung đã ký các hiệp định về mậu dịch, Hiệp định về tiền tệ và hợp đồng xuất nhập khẩu. Đồng thời thành lập các ty quản lý xuất nhập khẩu ở Lạng Sơn, Cao Bằng, và các Đồng quản lý xuất nhập khẩu ở các cửa khẩu biên giới.