Phân tích kết quả chăm sóc dược trên bệnh nhân đái tháo đường típ 2 ngoại trú

Nghiên cứu đánh giá hiệu quả chăm sóc dược lâm sàng cho bệnh nhân đái tháo đường típ 2, cải thiện kiểm soát đường huyết và chất lượng điều trị.

• Tác giả: Bùi Thị Thu Hà
• Người hướng dẫn: ThS. Nguyễn Thị Thảo
• Trường học: Trường Đại học Dược Hà Nội
• Chuyên ngành: Dược
• Đề tài: Phân Tích Kết Quả Của Hoạt Động Chăm Sóc Dược Toàn Diện Trên Bệnh Nhân Đái Tháo Đường Típ 2 Điều Trị Ngoại Trú Tại Bệnh Viện Hữu Nghị
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2025
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Khái Niệm và Tầm Quan Trọng Chăm Sóc Dược cho Bệnh Nhân Đái Tháo Đường Típ 2

Chăm sóc dược là một hoạt động quan trọng trong hệ thống y tế hiện đại, nhằm tối ưu hóa kết quả điều trị cho bệnh nhân. Đối với bệnh nhân đái tháo đường típ 2, chăm sóc dược toàn diện đóng vai trò then chốt trong việc kiểm soát đường huyết, giảm các biến chứng, và cải thiện chất lượng cuộc sống. Theo Bộ Y tế và các nghiên cứu lâm sàng, hoạt động chăm sóc dược bao gồm điều soát thuốc, xem xét sử dụng thuốc, và tư vấn sử dụng thuốc. Tại Bệnh viện Hữu Nghị, mô hình chăm sóc dược toàn diện được triển khai từ năm 2022 với những cải tiến đáng kể vào giai đoạn 2024-2025. Việc phát hiện và giải quyết các vấn đề liên quan đến sử dụng thuốc (DRP) giúp giảm tỉ lệ phản ứng có hại, tăng tuân thủ điều trị, và nâng cao hiệu quả sử dụng thuốc.

1.1. Định Nghĩa Chăm Sóc Dược

Chăm sóc dược là quá trình dược sĩ cung cấp các dịch vụ liên quan đến thuốc và sức khỏe bệnh nhân. Hoạt động này bao gồm điều soát thuốc (kiểm tra tương tác, liều lượng), xem xét sử dụng thuốc (đánh giá tính hợp lý), và tư vấn sử dụng thuốc (hướng dẫn bệnh nhân). Mục tiêu là tối ưu hóa kết quả điều trị, giảm biến cố bất lợi, và cải thiện tuân thủ điều trị cho bệnh nhân.

1.2. Ý Nghĩa trong Điều Trị Đái Tháo Đường

Bệnh nhân đái tháo đường típ 2 thường sử dụng nhiều loại thuốc liên quan đến kiểm soát đường huyết, huyết áp, và lipid. Chăm sóc dược toàn diện giúp phát hiện các vấn đề liên quan đến thuốc, tối ưu hóa phác đồ điều trị, và nâng cao hiệu quả lâm sàng, từ đó giảm tỉ lệ biến chứng mạn tính.

II. Các Nội Dung Chính của Hoạt Động Chăm Sóc Dược

Hoạt động chăm sóc dược toàn diện trên bệnh nhân đái tháo đường típ 2 tại Bệnh viện Hữu Nghị bao gồm ba nội dung chính. Thứ nhất là điều soát thuốc, một quá trình kiểm tra chi tiết từng loại thuốc trên đơn chữa bệnh, đánh giá liều lượng, tương tác thuốc, và khả năng gây phản ứng có hại. Thứ hai là xem xét sử dụng thuốc, bao gồm phân tích tính hợp lý của phác đồ, kiểm tra xem thuốc có phù hợp với tình trạng bệnh nhân không. Thứ ba là tư vấn sử dụng thuốc, nơi dược sĩ trực tiếp hướng dẫn bệnh nhân cách sử dụng thuốc đúng cách, thời gian, và những lưu ý quan trọng. Những nội dung này được triển khai một cách hệ thống trong giai đoạn 2024-2025, giúp nâng cao kết quả chăm sóc dược cho bệnh nhân.

2.1. Điều Soát Thuốc

Điều soát thuốc là bước đầu tiên trong chăm sóc dược, bao gồm kiểm tra tương tác thuốc, đánh giá liều lượng phù hợp, kiểm tra chỉ định từng loại thuốc. Dược sĩ sẽ xác định các vấn đề liên quan đến thuốc như liều quá cao, liều quá thấp, tương tác nguy hiểm, hoặc việc sử dụng một loại thuốc không phù hợp với bệnh nhân đái tháo đường.

2.2. Xem Xét và Tư Vấn Sử Dụng Thuốc

Xem xét sử dụng thuốc đánh giá tính hợp lý của toàn bộ phác đồ, kiểm tra tính phù hợp với hướng dẫn lâm sàng. Tư vấn sử dụng thuốc trực tiếp tại quầy dược hoặc qua các chương trình giáo dục bệnh nhân, giúp bệnh nhân hiểu rõ cách sử dụng thuốc, thời gian, cách bảo quản, và những tác dụng phụ có thể gặp phải.

III. Kết Quả Chăm Sóc Dược trên Bệnh Nhân Đái Tháo Đường Típ 2

Nghiên cứu tại Bệnh viện Hữu Nghị trong giai đoạn 2024-2025 đã chứng minh rõ ràng hiệu quả của hoạt động chăm sóc dược toàn diện. Các bệnh nhân tham gia hoạt động này cho thấy cải thiện đáng kể về kiểm soát đường huyết, giảm số lần hỗn loạn đường máu, tăng tuân thủ với phác đồ điều trị, và giảm tỉ lệ phản ứng có hại của thuốc. Mô hình chăm sóc dược đã phát hiện và giải quyết thành công những vấn đề liên quan đến sử dụng thuốc (DRP) trên hàng trăm bệnh nhân. Kết quả cho thấy mức độ giải quyết DRP cao, với những can thiệp dược lâm sàng mang ý nghĩa lâm sàng được đánh giá bởi các bác sĩ tim mạch và nội tiết. Bệnh nhân cũng báo cáo sự cải thiện chất lượng cuộc sống, tăng sự hài lòng, và giảm chi phí điều trị trong dài hạn.

3.1. Những Cải Thiện về Các Chỉ Số Lâm Sàng

Hoạt động chăm sóc dược đã giúp bệnh nhân đái tháo đường típ 2 đạt được kiểm soát đường huyết tốt hơn, với các chỉ số HbA1c giảm, huyết áp được kiểm soát tốt, và mỡ máu trong phạm vi bình thường. Việc tư vấn và điều soát thuốc cũng giúp giảm số bệnh nhân gặp phản ứng có hại của thuốc, tăng an toàn sử dụng thuốc.

3.2. Tăng Tuân Thủ Điều Trị

Nhờ chăm sóc dược toàn diện, tỉ lệ bệnh nhân tuân thủ với phác đồ điều trị tăng lên rõ rệt. Bệnh nhân có sự hiểu biết rõ ràng hơn về cách sử dụng thuốc, tầm quan trọng của việc uống thuốc đều đặn, và những biến cố bất lợi cần chú ý. Điều này dẫn đến kết quả điều trị tốt hơn và giảm tỉ lệ nhập viện.

IV. Ưu Điểm và Triển Vọng của Mô Hình Chăm Sóc Dược

Mô hình chăm sóc dược toàn diện tại Bệnh viện Hữu Nghị đã chứng tỏ những ưu điểm vượt trội trong việc cải thiện kết quả điều trị bệnh nhân đái tháo đường típ 2. Sự hợp tác chặt chẽ giữa dược sĩ, bác sĩ nội tiết, và bác sĩ tim mạch tạo ra một hệ thống chăm sóc toàn diện giúp phát hiện sớm những vấn đề liên quan đến thuốc và can thiệp kịp thời. Mô hình này không chỉ mang lại lợi ích lâm sàng mà còn có tác động kinh tế đáng kể, giảm chi phí điều trị do giảm biến chứng và nhập viện. Triển vọng trong tương lai là mở rộng mô hình này đến các bệnh viện khác, nâng cao nhận thức về chăm sóc dược tại cộng đồng, và phát triển những can thiệp dược lâm sàng mới dựa trên bằng chứng khoa học.

4.1. Ưu Điểm của Mô Hình Chăm Sóc Dược

Mô hình chăm sóc dược tạo ra hệ thống quản lý thuốc toàn diện, từ điều soát đến tư vấn. Ưu điểm chính là phát hiện sớm vấn đề, tối ưu hóa phác đồ, giảm phản ứng có hại, tăng tuân thủ bệnh nhân, và cải thiện kết quả lâm sàng tổng thể. Sự hợp tác liên chuyên khoa giữa dược sĩ, bác sĩ tạo ra chăm sóc bệnh nhân chất lượng cao nhất.

4.2. Triển Vọng và Khuyến Nghị

Cần mở rộng hoạt động chăm sóc dược đến các khoa khác, phát triển công nghệ hỗ trợ cho dược sĩ lâm sàng, tăng cường đào tạo về chăm sóc dược cho dược sĩ, và xây dựng hướng dẫn thực hành tốt dựa trên bằng chứng khoa học từ những nghiên cứu thành công này.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Đái tháo đường là một bệnh lý mạn tính thường gặp, có xu hướng ngày càng gia tăng và trở thành gánh nặng y tế toàn cầu. Theo thống kê của Liên đoán Đái tháo đường quốc tế IDF vào năm 2025, ước tính có 589 triệu người từ 20 đến 79 tuổi đang phải chung sống với bệnh Đái tháo đường vào năm 2024 và ước tính lên đến 853 triệu người vào năm 2050 [1]. Tại Việt Nam, khoảng hơn 5 triệu người hiện mắc Đái tháo đường, dự kiến sẽ tăng lên gần 6,3 triệu người vào năm 2045 [2]. Đái tháo đường không chỉ là nguyên nhân gây ra nhiều biến chứng nguy hiểm như mù lòa, suy thận, cắt cụt chi mà còn là nguyên nhân hàng đầu gây bệnh tim mạch [2]- nguyên nhân tử vong của gần 80% bệnh nhân Đái tháo đường típ 2 [3].

Do đó, điều trị Đái tháo đường típ 2 không chỉ đơn thuần là kiểm soát glucose máu mà cần một cách tiếp cận toàn diện như kiểm soát huyết áp, lipid máu cũng như kết hợp các liệu pháp có bằng chứng lợi ích trên tim mạch như sử dụng thuốc SGLT2i, ACEI/ARB, statin và thuốc chống kết tập tiểu cầu để giúp giảm thiểu các nguy cơ biến chứng vi mạch, thận, thần kinh và tim mạch. Việc điều trị đồng thời nhiều bệnh lý đi kèm đòi hỏi phải phối hợp nhiều thuốc, từ đó làm gia tăng tính phức tạp và đặt ra nhiều thách thức trong sử dụng thuốc. Để hỗ trợ bệnh nhân đạt được mục tiêu điều trị, cần có sự hợp tác, phối hợp giữa các thành viên trong nhóm chăm sóc đa ngành trong đó dược sĩ lâm sàng đóng vai trò then chốt. Các can thiệp của dược sĩ lâm sàng được ghi nhận là mang lại kết quả tích cực: giảm các vấn đề liên quan đến thuốc [4], giảm tỷ lệ nhập viện liên quan đến thuốc [5], giảm chi phí chăm sóc y tế [6] và thậm chí góp phần giảm tỷ lệ tử vong [7].

Những đóng góp này được các bác sĩ và điều dưỡng đánh giá cao [8]. Vai trò của hoạt động chăm sóc dược trên bệnh nhân Đái tháo đường típ 2 đã được công nhận rộng rãi trên thế giới và tại Việt Nam. Các Hiệp hội uy tín hàng đầu thế giới như IDF, ADA đều nhấn mạnh sự cần thiết của phương pháp tiếp cận đa ngành, phối hợp giữa các nhân viên y tế trong đó đặc biệt nhấn mạnh vai trò quan trọng của dược sĩ lâm sàng [1], [9]. Dược sĩ lâm sàng – thành viên nhóm chăm sóc đa ngành có trách nhiệm thực hiện hoạt động chăm sóc dược, hỗ trợ bác sĩ trong quá trình kê đơn và tư vấn bệnh nhân sử dụng thuốc an toàn, hiệu quả.

Tại Việt Nam, vai trò của dược sĩ lâm sàng trong quản lý bệnh Đái tháo đường típ 2 ngày càng được củng cố bởi các văn bản pháp lý quan trọng như Hướng dẫn thực hành dược lâm sàng trong các bệnh không lây nhiễm được Bộ Y tế ban hành năm 2019, trong đó có bệnh Đái tháo đường típ 2 [10] cũng như nghị định 131/2020/ NĐ-CP quy định về tổ chức, hoạt động dược lâm sàng của cơ sở khám bệnh, chữa bệnh được ban hành năm 2020 [11]. Những văn bản này đã tạo nên hành lang pháp lý vô cùng quan trọng để các bệnh viện triển khai hoạt động chăm sóc dược trên bệnh nhân Đái tháo đường típ 2. 1 Bệnh viện Hữu Nghị là một bệnh viện đa khoa hạng I trực thuộc Bộ Y tế với đối tượng khám chữa bệnh chủ yếu là bệnh nhân cao tuổi, mắc nhiều bệnh lý mạn tính, trong đó có bệnh lý Đái tháo đường típ 2. Với đặc thù về bệnh nhân và mặt bệnh, đơn vị Dược lâm sàng – khoa Dược đã phân công 1 dược sĩ lâm sàng chuyên trách ngoại trú hướng đến tối ưu sử dụng thuốc cho bệnh nhân mạn tính.

Với bệnh lý Đái tháo đường, giai đoạn 2022-2023, bệnh viện đã bước đầu triển khai hoạt động chăm sóc dược tập trung vào vấn đề kiểm soát đường huyết tại Khoa Nội tiết – Đái tháo đường. Kết quả triển khai đã ghi nhận những thay đổi tích cực về tuân thủ điều trị và kết quả HbA1c trên bệnh nhân đồng thời cũng có phản hồi tích cực cả từ bác sĩ và bệnh nhân. Từ thành công đó, năm 2024, bệnh viện tiếp tục triển khai hoạt động chăm sóc dược lần 2 tại Khoa Nội tiết – Đái tháo đường, mở rộng phạm vi can thiệp của dược sĩ toàn diện trên cả nhóm thuốc kiểm soát đường huyết và nhóm thuốc quản lý nguy cơ tim mạch. Bên cạnh đó, với hoạt động chăm sóc dược lần 2 này, mô hình nhóm đa ngành bên cạnh sự tham gia của dược sĩ lâm sàng và bác sĩ còn có sự phối hợp của điều dưỡng.

Quan trọng hơn, tại bệnh viện, hoạt động chăm sóc dược được triển khai theo hướng cải tiến chất lượng liên tục. Đối với mỗi lần triển khai hoạt động, bệnh viện luôn mong muốn nhìn nhận và phân tích kết quả nhằm cải thiện quy trình, hướng tới tối ưu hóa hiệu quả điều trị một cách bền vững. Xuất phát từ nhu cầu này, nhóm nghiên cứu thực hiện đề tài “Phân tích kết quả của hoạt động chăm sóc dược toàn diện trên bệnh nhân Đái tháo đường típ 2 điều trị ngoại trú tại Bệnh viện Hữu Nghị” với 2 mục tiêu: - Mô tả đặc điểm triển khai hoạt động chăm sóc dược trên bệnh nhân ĐTĐ típ 2 giai đoạn 2024-2025 tại Khoa Nội tiết – Đái tháo đường. - Phân tích kết quả của hoạt động chăm sóc dược trên bệnh nhân ĐTĐ típ 2 giai đoạn 2024-2025 tại Khoa Nội tiết – Đái tháo đường.

Tổng quan về hoạt động chăm sóc dược 1. Định nghĩa hoạt động chăm sóc dược Chăm sóc dược là sự chăm sóc mà từng bệnh nhân yêu cầu và nhận được khi trị liệu bằng thuốc, giúp đảm bảo việc sử dụng thuốc an toàn và hợp lý. Khác với hoạt động dược lâm sàng chung, chăm sóc dược chỉ tập trung vào bệnh nhân cụ thể, nói cách khác chăm sóc dược là tập trung vào thực hành dược lâm sàng trên từng người bệnh [10]. Điều này được thể hiện rõ qua nghị định 131/2020/NĐ-CP được ban hành năm 2020, hoạt động chăm sóc dược tương đồng với hoạt động dược lâm sàng tại khoa lâm sàng, khoa, phòng khám bệnh được quy định tại điều 7 và hoạt động dược lâm sàng tại nhà thuốc trong khuôn viên cơ sở khám bệnh, chữa bệnh được quy định trong điều 9 của nghị định [11].

Theo Tổ chức Y tế thế giới WHO, chăm sóc dược là một thực hành lấy bệnh nhân làm trung tâm, tập trung vào việc xác định, giải quyết và ngăn ngừa các vấn đề liên quan đến sử dụng thuốc (DRP) từ đó tối ưu hóa điều trị cho từng cá thể bệnh nhân [12]. Vấn đề liên quan đến sử dụng thuốc (DRP) được PCNE định nghĩa là “tình huống liên quan đến điều trị bằng thuốc mà thực sự gây trở ngại hoặc tiềm ẩn mối nguy hại cho sức khỏe người bệnh” [13]. So sánh với các hệ thống phân loại hiện hành, phân loại của PCNE có thể cung cấp một đánh giá có cấu trúc hơn để tối ưu hóa thuốc và cải thiện dịch vụ y tế. Theo phiên bản 9.1 của hệ thống phân loại PCNE, DRP được phân chia thành 3 loại chính cho các vấn đề (hiệu quả điều trị, an toàn điều trị, khác) và 9 loại chính cho các nguyên nhân (lựa chọn thuốc, dạng bào chế, lựa chọn liều lượng, thời gian điều trị, cấp phát, quy trình sử dụng thuốc, thuộc về bệnh nhân, thay đổi cơ sở điều trị, khác) [14].

Các nội dung bao gồm trong hoạt động chăm sóc dược Hoạt động chăm sóc dược là một quy trình toàn diện, lấy người bệnh làm trung tâm với mục tiêu tối ưu hóa việc sử dụng thuốc và cải thiện hiệu quả điều trị. Hoạt động này tương đồng với hoạt động dược lâm sàng trực tiếp trên từng bệnh nhân, cụ thể và hướng tới trực tiếp bệnh nhân được quy định tại Điều 7 của Nghị định 131/2020/NĐ- CP ban hành năm 2020. Cụ thể bao gồm: - Khai thác thông tin của người bệnh, bao gồm cả khai thác thông tin trên bệnh án, tiến hành phỏng vấn trực tiếp người bệnh. - Xem xét các thuốc được kê đơn cho người bệnh trong quá trình đi buồng bệnh hoặc xem xét y lệnh trong hồ sơ bệnh án, đơn thuốc.

- Hướng dẫn sử dụng thuốc cho điều dưỡng viên, hộ sinh viên. - Phối hợp với người hành nghề khám bệnh, chữa bệnh để cung cấp thông tin tư vấn cho người bệnh về những điều cần lưu ý trong quá trình sử dụng thuốc [11]. Như vậy hoạt động chăm sóc dược có thể tóm gọn lại thành 3 hoạt động chính: 3 - Điều soát thuốc - Xem xét sử dụng thuốc - Tư vấn sử dụng thuốc 1. Điều soát thuốc Điều soát thuốc được định nghĩa là đánh giá có hệ thống đơn thuốc đã được kê và đơn thuốc đang sử dụng, phục vụ cho việc tối ưu phác đồ cũng như tránh các sai sót có thể xảy ra khi bệnh nhân chuyển tiếp điều trị [15].

Hoạt động điều soát thuốc với bản chất là khai thác thông tin tiền sử dùng thuốc của bệnh nhân, tiến hành so sánh với đơn thuốc bệnh nhân được kê để đảm bảo tính tiếp nối khi bệnh nhân thay đổi nơi điều trị, từ đó giúp giảm thiểu được các DRP trên đơn kê liên quan đến chuyển tiếp điều trị. Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng điều soát thuốc giúp giảm thiểu biến cố bất lợi của thuốc, giảm nguy cơ gặp biến chứng [16] và giảm chi phí chăm sóc y tế [17]. Xem xét sử dụng thuốc  Khái niệm Năm 2016, Hệ thống chăm sóc dược Châu Âu (PCNE) định nghĩa xem xét sử dụng thuốc là đánh giá có cấu trúc về các thuốc mà bệnh nhân được kê đơn/ đang sử dụng nhằm tối ưu hóa việc sử dụng thuốc cũng như cải thiện hiệu quả điều trị cho bệnh nhân. Hoạt động này bao gồm việc phát hiện các vấn đề liên quan đến thuốc và đề xuất các biện pháp can thiệp nhằm giải quyết các DRP [15].

 Các mức độ thực hiện của hoạt động xem xét sử dụng thuốc Hoạt động xem xét sử dụng thuốc có thể tiến hành với các mức độ khác nhau, tùy thuộc vào từng khu vực chăm sóc sức khỏe, nguồn lực của cơ sở cũng như đối tượng bệnh nhân liên quan. Dựa vào thông tin có sẵn của bệnh nhân mà dược sĩ có thể tiếp cận được, PCNE phân loại việc đánh giá thuốc thành ba cấp độ: Ở mức độ cơ bản, dược sĩ sẽ đánh giá sử dụng thuốc thông qua nguồn thông tin từ đơn thuốc, từ đó phát hiện và đề xuất giải quyết được vấn đề [18], [19].