Luận án: Kế toán trách nhiệm tại các doanh nghiệp sản xuất ô tô ở Việt Nam - ĐH Thương mại

Trong bối cảnh toàn cầu hóa, hội nhập kinh tế quốc tế thúc đẩy cạnh tranh khốc liệt, đòi hỏi doanh nghiệp (DN)… 251 trang · Trường Đại Học Thương Mại · 2022.

• Tác giả: Chu Thị Huyến
• Người hướng dẫn: PGS, TS. Phạm Đức Hiếu
• Trường học: Trường Đại Học Thương Mại
• Chuyên ngành: Kế toán
• Đề tài: Kế Toán Trách Nhiệm Tại Các Doanh Nghiệp Sản Xuất Ô Tô Ở Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VÀ NHẬN DIỆN KHOẢNG TRỐNG NGHIÊN CỨU
• 1.1. Các nghiên cứu về nội dung kế toán trách nhiệm trong doanh nghiệp
• 1.2. Nội dung kế toán trách nhiệm trước năm 1965
• 1.3. Nội dung kế toán trách nhiệm từ 1965 đến 1985
• 1.4. Nội dung kế toán trách nhiệm từ 1985 đến nay
• 1.5. Các nghiên cứu về các yếu tố ảnh hưởng đến kế toán trách nhiệm trong doanh nghiệp
• 1.6. Khoảng trống nghiên cứu
• KẾT LUẬN CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ KẾ TOÁN TRÁCH NHIỆM TRONG DOANH NGHIỆP
• 2.1. Phân cấp quản lý – cơ sở của kế toán trách nhiệm
• 2.2. Khái niệm và vai trò của kế toán trách nhiệm
• 2.2.1. Khái niệm kế toán trách nhiệm
• 2.2.2. Vai trò của kế toán trách nhiệm trong doanh nghiệp
• 2.3. Nội dung kế toán trách nhiệm trong doanh nghiệp
• 2.4. Nhận diện và xác định trách nhiệm kế toán ở từng trung tâm trách nhiệm
• 2.5. Lập dự toán
• 2.6. Thu thập, xử lý thông tin thực hiện
• 2.7. Báo cáo kế toán trách nhiệm
• 2.8. Đánh giá thành quả ở các trung tâm trách nhiệm
• 2.9. Một số lý thuyết nền tảng và các yếu tố ảnh hưởng đến áp dụng kế toán trách nhiệm trong doanh nghiệp
• 2.9.1. Một số lý thuyết nền tảng
• 2.9.2. Các yếu tố ảnh hưởng đến kế toán trách nhiệm trong doanh nghiệp
• 2.10. Mô hình và giả thuyết nghiên cứu
• KẾT LUẬN CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Tổng quan về phương pháp nghiên cứu
• 3.2. Lựa chọn phương pháp nghiên cứu
• 3.3. Phương pháp thu thập dữ liệu sơ cấp
• 3.4. Phương pháp thu thập dữ liệu thứ cấp
• 3.5. Quy trình nghiên cứu
• 3.6. Thiết kế nghiên cứu
• 3.6.1. Thiết kế nghiên cứu định tính
• 3.6.2. Thiết kế nghiên cứu định lượng
• 3.7. Phương pháp xử lý dữ liệu
• KẾT LUẬN CHƯƠNG 3
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU THỰC TRẠNG KẾ TOÁN TRÁCH NHIỆM TẠI CÁC DOANH NGHIỆP SẢN XUẤT Ô TÔ Ở VIỆT NAM
• 4.1. Tổng quan về các doanh nghiệp sản xuất ô tô ở Việt Nam
• 4.2. Lịch sử hình thành và phát triển của các doanh nghiệp sản xuất ô tô ở Việt Nam
• 4.3. Đặc điểm quy trình công nghệ sản xuất và hình thành trung tâm trách nhiệm tại các doanh nghiệp sản xuất ô tô ở Việt Nam
• 4.4. Đặc điểm tổ chức bộ máy quản lý tại các doanh nghiệp sản xuất ô tô ở Việt Nam
• 4.5. Đặc điểm tổ chức bộ máy kế toán quản trị
• 4.6. Kết quả nghiên cứu thực trạng kế toán trách nhiệm tại các doanh nghiệp sản xuất ô tô ở Việt Nam
• 4.6.1. Mô tả mẫu nghiên cứu
• 4.6.2. Thực trạng kế toán trách nhiệm tại các doanh nghiệp sản xuất ô tô ở Việt Nam
• 4.6.3. Kết quả nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng đến áp dụng kế toán trách nhiệm tại các doanh nghiệp sản xuất ô tô ở Việt Nam
• 4.6.3.1. Phân tích nhân tố khám phá
• 4.6.3.2. Đánh giá độ tin cậy của thang đo
• 4.6.3.3. Phân tích hồi quy bội
• KẾT LUẬN CHƯƠNG 4
• 5. CHƯƠNG 5: BÀN LUẬN VÀ CÁC KHUYẾN NGHỊ TỪ KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 5.1. Bàn luận kết quả nghiên cứu về thực trạng áp dụng kế toán trách nhiệm tại các doanh nghiệp sản xuất ô tô ở Việt Nam
• 5.2. Bàn luận kết quả về các yếu tố ảnh hưởng đến áp dụng kế toán trách nhiệm tại các doanh nghiệp sản xuất ô tô ở Việt Nam
• 5.3. Các khuyến nghị từ kết quả nghiên cứu
• 5.3.1. Khuyến nghị về áp dụng KTTN tại các doanh nghiệp sản xuất ô tô ở Việt Nam
• 5.3.2. Khuyến nghị về các yếu tố ảnh hưởng đến áp dụng kế toán trách nhiệm tại các doanh nghiệp sản xuất ô tô ở Việt Nam
• 5.3.3. Điều kiện thực hiện các khuyến nghị
• 5.3.3.1. Về phía Nhà nước
• 5.3.3.2. Về phía doanh nghiệp
• 5.3.3.3. Về phía các cơ sở đào tạo
• 5.3.3.4. Về phía các Hiệp hội nghề nghiệp
• 5.4. Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp theo
• 5.4.1. Những hạn chế của luận án
• 5.4.2. Hướng nghiên cứu tiếp theo
• KẾT LUẬN CHƯƠNG 5
• DANH MỤC CÁC BÀI BÁO, CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan về Kế Toán Trách Nhiệm và Ứng Dụng tại DN Ô Tô

Trong bối cảnh toàn cầu hóa, hội nhập kinh tế quốc tế thúc đẩy cạnh tranh khốc liệt, đòi hỏi doanh nghiệp (DN) phải không ngừng nâng cao hiệu quả hoạt động. Kế toán trách nhiệm (KTTN) nổi lên như một công cụ quản lý đắc lực, giúp DN ra quyết định chính xác và kiểm soát hiệu quả. KTTN cung cấp thông tin kịp thời, khuyến khích quản lý các cấp phát huy năng lực. Nó không chỉ cải thiện lợi nhuận và hiệu quả hoạt động, mà còn tạo điều kiện kiểm soát để đạt mục tiêu tổ chức. Nhiều nhà quản lý và giới nghiên cứu thừa nhận tầm quan trọng của KTTN cho sự phát triển bền vững của DN. Mặc dù KTTN có vai trò quan trọng, việc áp dụng đòi hỏi điều kiện nhất định như: phân cấp quản lý cao, đội ngũ quản trị tương xứng, và thông tin kế toán kịp thời. Các DN cần phải nghiêm túc xem xét và triển khai KTTN để có thể cạnh tranh một cách hiệu quả.

1.1. Khái niệm và vai trò của Kế Toán Trách Nhiệm trong doanh nghiệp

Kế toán trách nhiệm (KTTN) là một bộ phận của kế toán quản trị, dựa trên cơ sở phân cấp, phân quyền cho các nhà quản trị, các bộ phận, đơn vị trong doanh nghiệp, sử dụng tổng hợp các phương pháp kế toán chi phí và phương pháp đánh giá thành quả để đo lường, đánh giá thành quả đạt được nhằm cung cấp thông tin hữu ích cho nhà quản trị các cấp, qua đó kiểm soát hoạt động sản xuất kinh doanh để đạt được mục tiêu đề ra (Ngô Thế Chi, 2018).

1.2. Lịch sử hình thành và phát triển của Kế Toán Trách Nhiệm

Trên thế giới, bắt đầu từ nghiên cứu của Higgins (1952), KTTN đã được nghiên cứu và áp dụng trong các DN từ hơn 70 năm nay. Thực tế chỉ ra rằng KTTN đã có những đóng góp đáng kể vào sự thành công của nhiều DN hoạt động trong các lĩnh vực khác nhau trên khắp thế giới như sản xuất (Lin và Yu, 2002; Akenbor và cộng sự, 2013), ngân hàng (Pajrok, 2014), y tế (Nyakuwanik và cộng sự, 2012; Karasioghu và cộng sự, 2012)… song không phải DN, quốc gia nào cũng có thể áp dụng thành công KTTN.

II. Thách Thức Áp Dụng Kế Toán Trách Nhiệm tại DN Sản Xuất Ô Tô VN

Tại Việt Nam, kiến thức về Kế toán quản trị (KTQT) nói chung và KTTN nói riêng còn khá mới mẻ. Dù KTTN được đề cập trong Thông tư 53/2006/TT-BTC, hướng dẫn còn chung chung, chỉ đưa ra khái niệm về các trung tâm trách nhiệm (TTTN). Điều này gây khó khăn cho việc hiểu và vận dụng KTTN tại các DN Việt Nam. Về mặt thực tiễn, KTTN mới chỉ được nghiên cứu và từng bước áp dụng. Tuy nhiên, số lượng nghiên cứu còn hạn chế, nội dung áp dụng chưa triệt để. Các nghiên cứu vận dụng còn dừng lại ở việc vận dụng từng nội dung cụ thể vào từng ngành, lĩnh vực mà chưa có hướng dẫn cụ thể. Việc tìm ra điểm chung và đặc thù bổ sung cho lý luận và thực tiễn về KTTN ở Việt Nam là cần thiết. Điều này tạo ra một khoảng trống nghiên cứu, một cơ hội để tìm hiểu sâu hơn.

2.1. Những khó khăn trong việc triển khai Kế Toán Trách Nhiệm

KTTN - một bộ phận của KTQT có yêu cầu cao hơn nên khi áp dụng cũng đòi hỏi những điều kiện nhất định như: Phân cấp quản lý ở trình độ cao nghĩa là gắn liền với trách nhiệm và quyền hạn; Đi liền với đó là đội ngũ các nhà quản trị tương xứng để thực thi trách nhiệm được giao phó hay phân cấp; Cùng với đó là yêu cầu của nhà quản trị về cung cấp thông tin kế toán để giúp họ nắm bắt được tình hình, đánh giá thành quả hoạt động, báo cáo lên cấp cao hơn và cũng là cơ sở để cấp quản trị cao hơn đánh giá thành tích của các nhà quản trị cấp thấp hơn…

2.2. Thiếu Hướng Dẫn Chi Tiết và Thống Nhất về Kế Toán Trách Nhiệm

Về mặt pháp lý, KTTN được đề cập trong thông tư 53/2006/TT-BTC ban hành ngày 12/06/2006 của Bộ Tài Chính về hướng dẫn áp dụng KTQT trong DN. Song hướng dẫn của thông tư này chỉ dừng lại ở việc đưa ra bốn khái niệm về các TTTN gồm TTCP, TTDT, TTLN và TTĐT. Điều này khiến cho việc hiểu và vận dụng KTTN tại các DN Việt Nam không tránh khỏi những khó khăn và vướng mắc.

2.3. Đặc điểm ngành sản xuất ô tô tại Việt Nam

Đối chiếu với các DN sản xuất Việt Nam nói chung và các đơn vị trong ngành ô tô nói riêng, DN sản xuất ô tô có nhiều yếu tố đặc thù như vốn đầu tư lớn, công nghệ sản xuất tiên tiến, phức tạp, gồm nhiều khâu do đó thường hình thành các TTTN có tính phân tầng trong DN cũng như đòi hỏi kiểm soát chi phí tới từng công đoạn vì vậy phù hợp cho nghiên cứu KTTN.

III. Phương Pháp Tiếp Cận Giải Pháp Kế Toán Trách Nhiệm cho DN Ô Tô

Để áp dụng hiệu quả KTTN, DN cần phân cấp quản lý rõ ràng, xác định các TTTN phù hợp với quy trình sản xuất. Điều này đòi hỏi xây dựng hệ thống thông tin kế toán chi tiết, cung cấp dữ liệu chính xác về chi phí, doanh thu, lợi nhuận và đầu tư cho từng TTTN. DN cần đào tạo đội ngũ kế toán và quản lý để hiểu rõ và vận dụng KTTN vào hoạt động hàng ngày. Việc đánh giá hiệu quả hoạt động của từng TTTN cần dựa trên các chỉ số KPI (Key Performance Indicators) phù hợp, khuyến khích các nhà quản lý TTTN chịu trách nhiệm về kết quả của mình. Việc sử dụng các phương pháp nghiên cứu để hiểu rõ hơn tình hình áp dụng KTTN cũng là một điều quan trọng.

3.1. Phân Cấp Quản Lý và Xác Định Trung Tâm Trách Nhiệm Phù Hợp

DN sản xuất ô tô cần phân cấp quản lý một cách rõ ràng và xác định các TTTN phù hợp với quy trình sản xuất và đặc thù của ngành. Cần xác định rõ vai trò và trách nhiệm của từng TTTN để có thể đánh giá hiệu quả hoạt động một cách chính xác.

3.2. Xây Dựng Hệ Thống Thông Tin Kế Toán Chi Tiết và Chính Xác

Để áp dụng KTTN hiệu quả, DN cần xây dựng một hệ thống thông tin kế toán chi tiết và chính xác, cung cấp dữ liệu về chi phí, doanh thu, lợi nhuận và đầu tư cho từng TTTN. Hệ thống này cần được cập nhật thường xuyên và phải đảm bảo tính minh bạch.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Kết Quả Nghiên Cứu Kế Toán Trách Nhiệm tại VN

Nghiên cứu thực tiễn về áp dụng KTTN tại các DN sản xuất ô tô Việt Nam cho thấy việc triển khai KTTN vẫn còn chưa rõ ràng. Các DN gặp khó khăn trong việc xác định các TTTN và ranh giới giữa các TTTN. Các dự toán hoạt động sản xuất kinh doanh hằng năm đều được lập tại doanh nghiệp song lại chưa được chi tiết tới từng TTTN. Nhận thức của các nhà quản lý về KTTN vẫn còn nhiều hạn chế. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng các yếu tố như trình độ quản lý, hệ thống thông tin kế toán và sự hỗ trợ của lãnh đạo có ảnh hưởng đáng kể đến việc áp dụng KTTN.

4.1. Thực Trạng Triển Khai Kế Toán Trách Nhiệm ở Các Doanh Nghiệp

Qua khảo sát thực trạng KTTN tại các DN sản xuất ô tô ở Việt Nam cho thấy, việc áp dụng KTTN tại các DN sản xuất ô tô ở Việt Nam đã bắt đầu được triển khai nhưng biểu hiện của KTTN còn chưa rõ ràng. Các đơn vị gặp phải những khó khăn nhất định trong việc xác định các TTTN cũng như ranh giới giữa các TTTN.

4.2. Các yếu tố ảnh hưởng đến việc áp dụng Kế Toán Trách Nhiệm

Các yếu tố như trình độ quản lý, hệ thống thông tin kế toán và sự hỗ trợ của lãnh đạo có ảnh hưởng đáng kể đến việc áp dụng KTTN. Các yếu tố này cần được xem xét khi triển khai KTTN.

V. Giải Pháp và Khuyến Nghị Hoàn Thiện Kế Toán Trách Nhiệm tại VN

Để thúc đẩy áp dụng KTTN, cần có sự hỗ trợ từ Nhà nước, các cơ sở đào tạo và hiệp hội nghề nghiệp. Nhà nước cần ban hành hướng dẫn chi tiết và cụ thể về KTTN. Các cơ sở đào tạo cần tăng cường giảng dạy về KTQT và KTTN. Các hiệp hội nghề nghiệp cần tổ chức các khóa đào tạo, hội thảo để nâng cao nhận thức về KTTN cho các nhà quản lý và kế toán. Bên cạnh đó, các DN cần đầu tư vào hệ thống thông tin kế toán, đào tạo nhân lực và xây dựng văn hóa trách nhiệm.

5.1. Khuyến nghị về áp dụng KTTN tại các doanh nghiệp sản xuất ô tô ở Việt Nam

Việc nghiên cứu nhằm đưa ra những khuyến nghị giúp các đơn vị này thực hiện đầy đủ, có hiệu quả KTTN qua đó đạt được mục tiêu của tổ chức là yêu cầu bức thiết trong điều kiện hiện nay.

5.2. Vai trò của Nhà Nước Cơ Sở Đào Tạo và Hiệp Hội Nghề Nghiệp

Cần có sự hỗ trợ từ Nhà nước, các cơ sở đào tạo và hiệp hội nghề nghiệp để thúc đẩy áp dụng KTTN. Nhà nước cần ban hành hướng dẫn chi tiết và cụ thể về KTTN. Các cơ sở đào tạo cần tăng cường giảng dạy về KTQT và KTTN.

VI. Tương Lai và Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo về Kế Toán Trách Nhiệm

KTTN tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong quản lý DN, đặc biệt trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gay gắt. Các nghiên cứu trong tương lai có thể tập trung vào việc ứng dụng KTTN trong các lĩnh vực mới, phát triển các mô hình KTTN phù hợp với đặc thù của từng ngành và đánh giá hiệu quả của KTTN trong việc nâng cao hiệu quả hoạt động của DN. Nghiên cứu sâu hơn về KTTN xã hội và KTTN môi trường cũng là một hướng đi tiềm năng.

6.1. Các Hướng Nghiên Cứu Tiềm Năng về Kế Toán Trách Nhiệm

Các nghiên cứu trong tương lai có thể tập trung vào việc ứng dụng KTTN trong các lĩnh vực mới, phát triển các mô hình KTTN phù hợp với đặc thù của từng ngành và đánh giá hiệu quả của KTTN trong việc nâng cao hiệu quả hoạt động của DN.

6.2. Kế Toán Trách Nhiệm Xã Hội và Môi Trường

Nghiên cứu sâu hơn về KTTN xã hội và KTTN môi trường cũng là một hướng đi tiềm năng. Các vấn đề về trách nhiệm xã hội và môi trường ngày càng được quan tâm, đòi hỏi các DN phải có trách nhiệm hơn với cộng đồng và môi trường.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ kinh tế "Kế toán trách nhiệm tại các doanh nghiệp sản xuất ô tô ở Việt Nam" được thực hiện bởi nghiên cứu sinh Chu Thị Huyến tại Trường Đại học Thương mại, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. TS. Phạm Đức Hiếu và PGS. TS. Hà Thị Thúy Vân, bảo vệ năm 2022 thuộc chuyên ngành Kế toán, mã số 934.01.

Về tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu, tác giả chỉ ra rằng trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập kinh tế quốc tế, mức độ cạnh tranh giữa các doanh nghiệp ngày càng khốc liệt. Kế toán trách nhiệm (KTTN) là một bộ phận của kế toán quản trị (KTQT), đóng vai trò công cụ quản trị kiểm soát hoạt động và hỗ trợ ra quyết định. Tại Việt Nam, sau khi chuyển đổi sang kinh tế thị trường, các kiến thức về KTQT và KTTN còn tương đối mới mẻ. Về cơ sở pháp lý, KTTN được đề cập trong Thông tư 53/2006/TT-BTC ngày 12/06/2006 của Bộ Tài chính hướng dẫn áp dụng KTQT trong doanh nghiệp, song văn bản này mới chỉ dừng lại ở việc đưa ra 4 định nghĩa khái niệm về các trung tâm trách nhiệm (TTTN) gồm trung tâm chi phí (TTCP), trung tâm doanh thu (TTDT), trung tâm lợi nhuận (TTLN) và trung tâm đầu tư (TTĐT), chưa có các hướng dẫn thực hiện cụ thể. Về mặt thực tiễn, ngành sản xuất ô tô Việt Nam có đặc thù quy mô vốn đầu tư lớn, công nghệ sản xuất phức tạp gồm nhiều khâu, tạo ra các TTTN có tính phân tầng và đòi hỏi kiểm soát chi phí tới từng công đoạn. Tuy nhiên, việc áp dụng KTTN tại các đơn vị này bộc lộ nhiều hạn chế: việc xác định ranh giới các TTTN chưa rõ ràng, dự toán chưa được chi tiết đến từng TTTN, hệ thống tài khoản và sổ kế toán chưa hạch toán bóc tách dữ liệu theo TTTN, và nhận thức của nhà quản lý về KTTN còn hạn chế.

Mục tiêu nghiên cứu tổng quát của luận án là phân tích, đánh giá thực trạng KTTN tại các doanh nghiệp sản xuất ô tô ở Việt Nam; xác định và đánh giá mức độ ảnh hưởng của các yếu tố đến việc áp dụng KTTN; từ đó đề xuất các khuyến nghị nhằm hoàn thiện và thúc đẩy áp dụng KTTN tại các đơn vị này.

Luận án xác định và trả lời 4 câu hỏi nghiên cứu:

1. Nội dung KTTN và các yếu tố ảnh hưởng đến áp dụng KTTN trong DN nói chung?
2. Thực trạng KTTN tại các DN sản xuất ô tô ở Việt Nam hiện nay như thế nào?
3. Các yếu tố nào ảnh hưởng đến áp dụng KTTN tại các DN sản xuất ô tô ở Việt Nam? Mức độ tác động của các yếu tố này?
4. Cần có những giải pháp, khuyến nghị nào nhằm thúc đẩy hơn nữa việc áp dụng KTTN tại các DN sản xuất ô tô ở Việt Nam?

Về đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: KTTN trên các khía cạnh lý luận, thực trạng áp dụng và các yếu tố ảnh hưởng đến áp dụng KTTN tại các doanh nghiệp sản xuất ô tô ở Việt Nam.
• Phạm vi nội dung: Luận án nghiên cứu KTTN gắn với chức năng cung cấp thông tin cho nhà quản lý để đo lường, kiểm soát và đánh giá thành quả của từng TTTN cũng như trách nhiệm của nhà quản lý bộ phận; không đi sâu vào các vấn đề kỹ thuật hạch toán chi tiết tại từng TTTN cụ thể; không nghiên cứu KTTN xã hội và KTTN môi trường.
• Phạm vi không gian: Các doanh nghiệp sản xuất ô tô tại Việt Nam, bao gồm cả các doanh nghiệp có vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI).
• Phạm vi thời gian: Nghiên cứu được thực hiện trong khoảng thời gian từ năm 2017 đến năm 2021.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan tài liệu trong luận án được phân chia theo hai hướng nghiên cứu chính: nội dung của KTTN theo tiến trình lịch sử và các yếu tố ảnh hưởng đến việc áp dụng KTTN trong doanh nghiệp.

Về nội dung KTTN, luận án điểm lại các giai đoạn phát triển:

• Giai đoạn trước năm 1965: Các nghiên cứu khởi xướng bởi Diemer và Hugo (1924), Weger (1926). Higgins (1952) khẳng định TTTN xác định dựa vào sơ đồ tổ chức, gồm 3 loại (chi phí, doanh thu, lợi nhuận) và xác lập nguyên tắc nhà quản lý chỉ chịu trách nhiệm về các khoản mục thuộc quyền kiểm soát trực tiếp hoặc có ảnh hưởng đáng kể. Kellogg (1962) và Gordon (1963) nghiên cứu việc phân chia bộ phận chức năng gắn với giao quyền. Ferrara (1964) phân tích trách nhiệm trực tiếp và gián tiếp của quản đốc nhà máy, chia 3 cấp độ trách nhiệm (công nhân, phòng ban, nhà máy). Trong khi đó, Clarke (1961) cho rằng số lượng cấp trách nhiệm phụ thuộc vào nhu cầu kiểm soát của từng đơn vị. Lập dự toán giai đoạn này là dự toán chi phí tĩnh theo bộ phận (Scapens và cộng sự, 1984; Hansen và Mowen, 2007). Thu thập và báo cáo dữ liệu tập trung chủ yếu vào chi phí (Phillippe, 1959; Kwang và Slavin, 1962; Zannetos, 1963; Weber, 1963; Anthony, 1965).
• Giai đoạn từ 1965 đến 1985: Gắn liền với sự xuất hiện của các phương pháp quản trị như sản xuất đúng thời điểm (JIT), quản lý chất lượng toàn diện (TQM) và quản trị dựa trên hoạt động (ABM) (Maccoville, 1993; IFAC, 1998). Nghiên cứu của Liao (1973), Toy (1978), Reece và Cool (1978) đã bổ sung TTĐT vào hệ thống TTTN. Anstine và Scott (1980), Callen và Livnat (1989) bổ sung trách nhiệm của nhà quản lý đối với các khoản chi phí chung được phân bổ từ cấp trên. KTTN bắt đầu áp dụng kỹ thuật dự toán linh hoạt với tiêu chuẩn động (Belkaoui, 1981; Hansen và Mowen, 2007), chi phí mục tiêu (Kato, 1993; Johnson và Kaplan, 1987), thiết lập hệ thống tài khoản riêng cho KTTN (Vos và O'Connell, 1968; Sethi, 1977; Muthulakshmi, 2014) và đánh giá thành quả đầu tư bằng các chỉ tiêu tài chính như tỷ suất hoàn vốn đầu tư (ROI), tỷ suất sinh lời trên tổng tài sản (ROA), tỷ lệ thu nhập trên vốn sử dụng (ROCE) và lãi thặng dư (RI) (Ferrara, 1964; Toy, 1978; Reece và Cool, 1978).
• Giai đoạn từ 1985 đến nay: Trước tác động của cạnh tranh toàn cầu và công nghệ thông tin (Dixon và cộng sự, 1990; Sulaiman và cộng sự, 2008; Cooper và Dart, 2009; Kariyawasam, 2009; Talha và cộng sự, 2010), KTTN bổ sung thêm trung tâm lợi nhuận gộp (Muthulakshmi, 2014) và trung tâm nghiên cứu và phát triển (Mahmud và cộng sự, 2018). Lập dự toán vốn cho TTĐT sử dụng các phương pháp giá trị hiện tại thuần (NPV), chỉ số sinh lời (PI), tỷ suất hoàn vốn nội bộ (IRR) (Pike, 1988; Ryan và Ryan, 2002; Elumilade và cộng sự, 2006; Maquieira và cộng sự, 2012; Nurullah, 2015). Đánh giá thành quả TTĐT bổ sung thước đo giá trị kinh tế tăng thêm (EVA) (Stern và cộng sự, 1991; Stewart, 1994; Biddle và cộng sự, 1998) và các chỉ tiêu phi tài chính (Porter, 1992; Kaplan và Norton, 1996; Trần Trung Tuấn, 2015; Ngô Thế Chi, 2018; Ngô Văn Lượng, 2019), kết hợp các mô hình hiện đại như thẻ điểm cân bằng (BSC), mô hình SMART, ma trận R&DM.

Về các yếu tố ảnh hưởng đến KTTN, luận án tổng hợp 9 yếu tố từ các nghiên cứu tiền nhiệm trong và ngoài nước:

STT	Yếu tố ảnh hưởng	Các công trình nghiên cứu tiêu biểu ghi nhận
1	Phân cấp quản lý	Vlogel (1962), Gordon (1963), Anderson (1995), Atkinson và cộng sự (1997), Casey và cộng sự (2008), Fowzia (2009), Smith và cộng sự (2012), Hồ Mỹ Hạnh (2014), Ngô Văn Lượng và Vũ Thị Hằng Nga (2017), Ngô Thế Chi và Ngô Văn Lượng (2018), Trần Văn Tùng và Lý Phát Cường (2018), Huỳnh Đức Lộng và Tạ Thị Chúc Quân (2018), Ma Văn Viên và Trần Văn Long (2019), Nguyễn Ngọc Tiến và cộng sự (2019), Cao Thị Huyền Trang (2020), Nguyễn Thị Diện và cộng sự (2020).
2	Quy mô doanh nghiệp	Nowak (2000), Zimnicki (2016), Rajan (2011), Kamilah (2012), Alshomaly (2013), Trần Trung Tuấn (2015), Quesado và cộng sự (2016), Ngô Thế Chi và Ngô Văn Lượng (2018), Lê Thị Thu Hồng và Phạm Ngọc Toàn (2018), Cao Thị Huyền Trang (2020).
3	Trình độ, nhận thức của nhà quản lý	Gordon (1963), Holmes và Nicholls (1989), Nyakuwanika (2012), Shixian (2014), Pajrok (2014), Mohammad (2014), Koske và Muturi (2015), Trần Trung Tuấn (2015), Ngô Văn Lượng và Vũ Thị Hằng Nga (2017), Trần Văn Tùng và Lý Phát Cường (2018), Ngô Thế Chi và Ngô Văn Lượng (2018), Huỳnh Đức Lộng và Tạ Thị Chúc Quân (2018), Ma Văn Viên và Trần Văn Long (2019), Nguyễn Thị Diện và Lê Thị Quí (2019), Nguyễn Thị Diện và cộng sự (2020).
4	Trình độ, nhận thức của người làm kế toán	Haldma và Laats (2002), Alomiri (2003), Ismail và King (2007), McChlery và cộng sự (2004), Nawaiseh và cộng sự (2014), Ern và cộng sự (2016), Trần Văn Tùng và Lý Phát Cường (2018), Lê Thị Thu Hồng và Phạm Ngọc Toàn (2018), Huỳnh Đức Lộng và Tạ Thị Chúc Quân (2018), Nguyễn Thị Diện và Lê Thị Quí (2019), Nguyễn Thị Diện (2019), Ma Văn Viên và Trần Văn Long (2019), Nguyễn Thị Diện và cộng sự (2020).
5	Đặc điểm doanh nghiệp	Nowak (2000), Venkatrathnam và Reddy (2008), Fowzia (2011), Bùi Thị Xuân Hà (2019), Nguyễn Ngọc Tiến và cộng sự (2019).
6	Chi phí tổ chức KTTN	Đào Khánh Trí (2015), Huỳnh Đức Lộng và Tạ Thị Chúc Quân (2018), Ma Văn Viên và Trần Văn Long (2019), Cao Thị Huyền Trang (2020).
7	Ứng dụng công nghệ thông tin	Chang (2001), Choe (2004), Huỳnh Đức Lộng và Tạ Thị Chúc Quân (2018), Ma Văn Viên và Trần Văn Long (2019).
8	Môi trường pháp lý	Nguyễn Thị Lan Anh (2015), Bùi Thị Xuân Hà (2019), Nguyễn Ngọc Tiến và cộng sự (2019).
9	Mức độ cạnh tranh	Libby và Waterhouse (1996), Cooper (1998), Ahmad (2012), Lê Thị Thu Hồng và Phạm Ngọc Toàn (2018), Cao Thị Huyền Trang (2020).

Trên cơ sở tổng quan tài liệu, luận án xác định 4 khoảng trống nghiên cứu cụ thể:

• Thứ nhất, các công trình trước đây về nội dung KTTN còn rời rạc, chưa có công trình nào bao quát đầy đủ cả 5 nội dung: (1) Nhận diện và xác định trách nhiệm kế toán ở từng TTTN; (2) Lập dự toán; (3) Thu thập, xử lý thông tin thực hiện; (4) Báo cáo KTTN; và (5) Đánh giá thành quả ở các TTTN.
• Thứ hai, các nghiên cứu về các yếu tố ảnh hưởng chưa có sự thống nhất về danh mục các yếu tố, chiều hướng tác động và mức độ ảnh hưởng đến việc áp dụng KTTN.
• Thứ ba, các kết quả nghiên cứu ở nước ngoài cần được kiểm chứng trong bối cảnh cụ thể của Việt Nam và đặc thù của ngành công nghiệp sản xuất ô tô.
• Thứ tư, tại Việt Nam chưa có công trình nào nghiên cứu chuyên sâu về KTTN tại các doanh nghiệp sản xuất ô tô, trong khi năm 2020 nhiều doanh nghiệp sản xuất ô tô ghi nhận tăng trưởng doanh thu nhưng lợi nhuận không tăng tương ứng do cạnh tranh gay gắt, đòi hỏi phải có công cụ kiểm soát nội bộ hữu hiệu.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Về cơ sở lý luận, luận án xác định phân cấp quản lý là nền tảng hình thành KTTN (Garner, 1947; Warren và cộng sự, 2005; Edmonds và cộng sự, 2006; Gadave, 2017). Quá trình phân cấp quản lý và phân cấp tài chính dẫn tới việc chia tách doanh nghiệp thành các TTTN và phát sinh nhu cầu thông tin kế toán riêng biệt tại từng cấp.

Luận án hệ thống hóa 4 loại TTTN truyền thống:

Loại TTTN	Phạm vi quyền hạn của nhà quản lý	Trách nhiệm quản lý chính	Trọng tâm kiểm soát
Trung tâm chi phí (TTCP)	Ra quyết định ảnh hưởng trực tiếp đến các yếu tố chi phí phát sinh tại bộ phận.	Chịu trách nhiệm về chi phí kiểm soát được và chi phí phân bổ từ cấp trên.	Chi phí định mức, chi phí dự toán, tỷ lệ sản phẩm hỏng, thời gian ngừng máy.
Trung tâm doanh thu (TTDT)	Ra quyết định ảnh hưởng đến hoạt động tiêu thụ, giá bán hoặc sản lượng bán.	Chịu trách nhiệm về doanh thu bán hàng của bộ phận.	Doanh thu theo mặt hàng, thị trường, số đơn hàng hoàn thành, tỷ lệ đơn hàng thành công.
Trung tâm lợi nhuận (TTLN)	Quyết định cả về mặt chi phí và doanh thu hoạt động của bộ phận.	Chịu trách nhiệm về kết quả lãi, lỗ phát sinh tại trung tâm.	Lợi nhuận gộp, EBIT, EBITDA, tỷ suất lợi nhuận trên doanh thu/chi phí, thị phần.
Trung tâm đầu tư (TTĐT)	Quyết định về doanh thu, chi phí, lợi nhuận và việc sử dụng vốn đầu tư.	Chịu trách nhiệm về kết quả kinh doanh và hiệu quả sử dụng vốn đầu tư.	ROI, ROA, ROCE, RI, EVA, danh mục dự án đầu tư mới.

Quy trình tổ chức KTTN được chuẩn hóa thành 5 nội dung: (1) Nhận diện và xác định trách nhiệm kế toán ở từng TTTN; (2) Lập dự toán (tĩnh, linh hoạt, dự toán vốn); (3) Thu thập, xử lý thông tin thực hiện (tài chính và phi tài chính); (4) Lập hệ thống báo cáo KTTN; và (5) Đánh giá thành quả quản lý thông qua so sánh thực hiện với dự toán/định mức.

Về phương pháp nghiên cứu:

• Phương pháp luận: Luận án sử dụng phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử.
• Phương pháp nghiên cứu định tính: Tiến hành thảo luận nhóm và phỏng vấn chuyên sâu với các chuyên gia trong lĩnh vực KTQT và quản trị doanh nghiệp nhằm điều chỉnh các biến độc lập, hiệu chỉnh thang đo nháp (Bảng 3.1) và hoàn thiện bảng câu hỏi khảo sát thực tế.
• Phương pháp nghiên cứu định lượng: Thu thập dữ liệu sơ cấp thông qua phát phiếu điều tra khảo sát các nhà quản lý và kế toán tại các doanh nghiệp sản xuất ô tô ở Việt Nam; thu thập dữ liệu thứ cấp từ tài liệu, báo cáo nội bộ và văn bản pháp luật ngành.
• Kỹ thuật phân tích dữ liệu: Thống kê mô tả (tần số, tỷ lệ phần trăm, giá trị trung bình); kiểm định độ tin cậy của thang đo bằng hệ số Cronbach's Alpha; phân tích nhân tố khám phá (EFA) với kiểm định KMO và Bartlett's Test of Sphericity, trích phương sai và phân tích ma trận xoay thành phần chính (xoay lần 4 đối với biến độc lập); phân tích hệ số tương quan Pearson; phân tích hồi quy tuyến tính bội (ước lượng lần đầu, lần 2 và mô hình hồi quy chính thức) để kiểm định các giả thuyết nghiên cứu; đánh giá mức độ phù hợp mô hình thông qua hệ số xác định và kiểm tra phân phối phần dư (Histogram).

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan nghiên cứu và nhận diện khoảng trống nghiên cứu

Chương 1 hệ thống hóa các tài liệu nghiên cứu về KTTN trong và ngoài nước theo hai nhánh: nội dung KTTN qua 3 mốc lịch sử (trước 1965, 1965-1985, từ 1985 đến nay) và các yếu tố ảnh hưởng đến việc áp dụng KTTN trong doanh nghiệp. Chương này tổng hợp 9 yếu tố tác động thường gặp trong y văn và chỉ ra 4 khoảng trống nghiên cứu: sự thiếu vắng khung phân tích tích hợp 5 nội dung, sự thiếu thống nhất về tác động của các yếu tố ảnh hưởng, nhu cầu kiểm chứng trong bối cảnh thực tế Việt Nam, và khoảng trống thực nghiệm đối với ngành sản xuất ô tô tại Việt Nam.

Chương 2: Cơ sở lý luận về kế toán trách nhiệm trong doanh nghiệp

Chương 2 trình bày bản chất của phân cấp quản lý như một tiền đề dẫn đến việc phân chia các TTTN và phân cấp thông tin kế toán. Tác giả tổng hợp 10 khái niệm KTTN tiêu biểu từ các tác giả trong nước và quốc tế để đưa ra định nghĩa KTTN hoàn chỉnh, phân tích vai trò và hạn chế của KTTN. Chương này đi sâu làm rõ đặc điểm quyền hạn, trách nhiệm kế toán tại 4 loại TTTN (TTCP, TTDT, TTLN, TTĐT) theo 5 nội dung: nhận diện trách nhiệm, lập dự toán, thu thập/xử lý dữ liệu, lập báo cáo KTTN và đánh giá thành quả. Đồng thời, chương 2 phân tích các lý thuyết nền tảng và thiết lập mô hình lý thuyết nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng đến áp dụng KTTN trong doanh nghiệp (Hình 2.3).

Chương 3: Phương pháp nghiên cứu

Chương 3 trình bày tổng quan quy trình nghiên cứu hỗn hợp kết hợp định tính và định lượng (Sơ đồ 3.1). Tác giả mô tả chi tiết phương pháp thu thập dữ liệu sơ cấp qua phỏng vấn chuyên gia và khảo sát bảng hỏi, thu thập dữ liệu thứ cấp từ tài liệu doanh nghiệp. Thiết kế nghiên cứu định tính được sử dụng để điều chỉnh thang đo nháp dựa trên các nghiên cứu tiền nhiệm (Bảng 3.1) cho phù hợp với đặc điểm nhóm ngành sản xuất ô tô Việt Nam (Bảng 3.2). Thiết kế nghiên cứu định lượng xác định mô hình nghiên cứu thực nghiệm (Hình 3.1) cùng các bước xử lý dữ liệu: thống kê mô tả, kiểm định Cronbach's Alpha, phân tích nhân tố khám phá EFA và phân tích hồi quy tuyến tính bội.

Chương 4: Kết quả nghiên cứu thực trạng kế toán trách nhiệm tại các doanh nghiệp sản xuất ô tô ở Việt Nam

Chương 4 mở đầu bằng việc giới thiệu lịch sử hình thành, quy trình công nghệ sản xuất, đặc điểm tổ chức bộ máy quản lý và tổ chức bộ máy KTQT tại các doanh nghiệp sản xuất ô tô ở Việt Nam. Tác giả mô tả mẫu khảo sát về doanh nghiệp (Bảng 4.1) và đối tượng trả lời phiếu (Bảng 4.2). Thực trạng KTTN được phân tích chi tiết thông qua các bảng thống kê mô tả:

• Mức độ phân chia đơn vị thành các TTTN (Bảng 4.3, Bảng 4.4);
• Việc phân quyền và giao trách nhiệm cho nhà quản lý các TTTN (Bảng 4.5, Bảng 4.6);
• Trách nhiệm kế toán tại các TTTN (Bảng 4.7);
• Thực trạng lập dự toán (Bảng 4.8, Biểu đồ 4.2);
• Thu thập, xử lý thông tin thực hiện (Bảng 4.9);
• Báo cáo KTTN (Bảng 4.10);
• Đánh giá thành quả tại các TTTN (Bảng 4.11).

Tiếp đó, chương 4 trình bày kết quả xử lý số liệu định lượng: phân tích KMO và kiểm định Bartlett của biến độc lập (Bảng 4.12) và biến phụ thuộc (Bảng 4.15); ma trận thành phần chính xoay lần 4 (Bảng 4.13); tổng phương sai trích (Bảng 4.14, Bảng 4.16); kết quả đánh giá độ tin cậy thang đo Cronbach's Alpha (Bảng 4.17); ma trận hệ số tương quan (Bảng 4.18); kết quả ước lượng mô hình hồi quy qua các bước: lần đầu (Bảng 4.19), lần 2 (Bảng 4.20) và mô hình chính thức (Bảng 4.21); kiểm định mức độ phù hợp của mô hình (Bảng 4.22) và phân phối Histogram của phần dư (Biểu đồ 4.3).

Chương 5: Bàn luận và các khuyến nghị từ kết quả nghiên cứu

Chương 5 bàn luận sâu về kết quả nghiên cứu thực trạng và kết quả kiểm định giả thuyết về các yếu tố ảnh hưởng (Bảng 5.1, Bảng 5.2). Trên cơ sở đó, tác giả đưa ra các nhóm khuyến nghị hoàn thiện việc áp dụng KTTN và các khuyến nghị tác động vào các yếu tố chi phối. Tác giả nêu rõ 4 nhóm điều kiện thực hiện khuyến nghị: về phía Nhà nước, về phía doanh nghiệp sản xuất ô tô, về phía các cơ sở đào tạo và về phía các hiệp hội nghề nghiệp. Chương 5 kết thúc bằng việc trình bày các hạn chế của đề tài và đề xuất các hướng nghiên cứu tiếp theo.

Kết quả và những đóng góp mới

Về mặt lý luận, luận án góp phần hệ thống hóa và làm rõ cơ sở lý thuyết về KTTN trong doanh nghiệp, khẳng định mối quan hệ biện chứng giữa phân cấp quản lý và sự hình thành các TTTN. Đóng góp nổi bật là việc chuẩn hóa nội dung KTTN thành khung tích hợp 5 nội dung: nhận diện TTTN, lập dự toán, thu thập/xử lý dữ liệu, lập báo cáo KTTN và đánh giá thành quả. Khung phân tích này cung cấp cơ sở toàn diện để xem xét KTTN, khắc phục tính phân tán của các nghiên cứu trước đó.

Về mặt thực tiễn, luận án cung cấp bức tranh thực nghiệm về thực trạng áp dụng KTTN tại các doanh nghiệp sản xuất ô tô ở Việt Nam theo 5 nội dung đã xác lập. Kết quả chỉ ra những điểm còn chưa hoàn thiện như: việc phân định ranh giới giữa các TTTN còn vướng mắc; dự toán sản xuất kinh doanh hàng năm chưa được lập chi tiết tới từng TTTN; hệ thống tài khoản và sổ sách kế toán chưa được mở chi tiết theo TTTN để phục vụ kiểm soát nội bộ; việc đánh giá thành quả còn thiếu các chỉ tiêu phi tài chính và chỉ tiêu đầu tư dài hạn. Đồng thời, luận án đã xác định và lượng hóa mức độ tác động của các yếu tố ảnh hưởng đến việc áp dụng KTTN tại các doanh nghiệp ngành sản xuất ô tô thông qua mô hình hồi quy tuyến tính.

Về giải pháp và kiến nghị, luận án đề xuất hệ thống khuyến nghị đồng bộ gắn với 4 nhóm chủ thể:

• Về phía Nhà nước: Hoàn thiện môi trường pháp lý bằng cách ban hành các văn bản hướng dẫn cụ thể về tổ chức KTQT và KTTN thay thế hoặc bổ sung cho Thông tư 53/2006/TT-BTC, tạo khung pháp lý tham chiếu cho các doanh nghiệp.
• Về phía doanh nghiệp sản xuất ô tô: Hoàn thiện cơ cấu tổ chức phân cấp quản lý gắn với trách nhiệm rõ ràng; tổ chức thiết lập đầy đủ 4 loại TTTN; xây dựng quy trình lập dự toán chi tiết đến từng TTTN; mở hệ thống sổ và tài khoản chi tiết theo TTTN; bổ sung các chỉ tiêu phi tài chính và chỉ tiêu đầu tư trong đánh giá thành quả; nâng cao nhận thức quản trị và đào tạo nghiệp vụ cho đội ngũ kế toán.
• Về phía các cơ sở đào tạo: Cập nhật chương trình đào tạo chuyên ngành Kế toán, đưa nội dung KTTN vào giảng dạy theo hướng gắn kết với thực tiễn quản trị doanh nghiệp sản xuất quy mô lớn.
• Về phía các hiệp hội nghề nghiệp: Tổ chức các diễn đàn, hội thảo chuyên đề trao đổi kinh nghiệm thực tiễn về thiết lập hệ thống KTQT và KTTN trong ngành sản xuất công nghiệp.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Về hạn chế, luận án ghi nhận một số điểm giới hạn trong phạm vi thực hiện:

• Luận án tập trung nghiên cứu KTTN gắn với việc cung cấp thông tin cho nhà quản lý để đo lường, kiểm soát và đánh giá thành quả các TTTN nói chung; không đi sâu giải quyết các vấn đề kỹ thuật hạch toán chi tiết tại từng TTTN cụ thể.
• Luận án không nghiên cứu KTTN xã hội và KTTN môi trường.
• Mẫu khảo sát định lượng chỉ giới hạn trong phạm vi các doanh nghiệp sản xuất ô tô tại Việt Nam trong giai đoạn 2017 - 2021, do đó kết quả thực nghiệm gắn liền với đặc thù của ngành công nghiệp này.

Về hướng nghiên cứu tiếp theo, văn bản gợi mở:

• Mở rộng nghiên cứu sâu các khía cạnh kỹ thuật cụ thể của KTTN, như phương pháp xác định giá chuyển nhượng nội bộ (transfer pricing) giữa các TTTN trong các doanh nghiệp sản xuất đa công đoạn.
• Nghiên cứu tích hợp KTTN môi trường và KTTN xã hội vào hệ thống KTQT của doanh nghiệp sản xuất ô tô.
• Mở rộng phạm vi nghiên cứu kiểm chứng mô hình sang các ngành công nghiệp chế biến, chế tạo khác hoặc các phân khúc công nghiệp hỗ trợ ngành ô tô tại Việt Nam.

Giá trị tham khảo

Luận án có giá trị tham khảo chuyên môn đối với các nhóm đối tượng:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và nhà nghiên cứu chuyên ngành Kế toán, Kiểm toán, Quản trị kinh doanh: Tài liệu cung cấp cơ sở phương pháp luận kết hợp định tính và định lượng, quy trình thiết kế bảng hỏi và xử lý dữ liệu kiểm định các yếu tố ảnh hưởng đến KTQT/KTTN.
• Giảng viên các trường đại học khối kinh tế: Luận án là nguồn học liệu tham khảo cho các học phần Kế toán quản trị chuyên sâu, Kế toán quản trị chiến lược, cung cấp các ví dụ thực tiễn từ ngành sản xuất ô tô.
• Ban lãnh đạo, nhà quản trị và kế toán trưởng tại các doanh nghiệp sản xuất ô tô và các ngành sản xuất cơ khí: Tham khảo căn cứ thực tiễn để rà soát sơ đồ tổ chức bộ máy, phân định ranh giới các TTTN, thiết lập mẫu biểu báo cáo KTTN và xây dựng hệ thống chỉ tiêu đánh giá thành quả tích hợp tài chính và phi tài chính.
• Các cơ quan quản lý nhà nước về chính sách kế toán: Cung cấp bằng chứng thực tiễn về những khó khăn của doanh nghiệp khi áp dụng Thông tư 53/2006/TT-BTC, phục vụ việc sửa đổi, hoàn thiện thể chế hướng dẫn KTQT tại Việt Nam.

Câu hỏi thường gặp

1. KTTN theo hệ thống hóa của luận án gồm những nội dung cơ bản nào?
Nội dung KTTN trong doanh nghiệp được luận án tổng kết gồm 5 nội dung chính: (1) Nhận diện và xác định trách nhiệm kế toán ở từng TTTN; (2) Lập dự toán; (3) Thu thập, xử lý thông tin thực hiện; (4) Báo cáo KTTN; và (5) Đánh giá thành quả ở các TTTN.

2. Vì sao ngành sản xuất ô tô tại Việt Nam lại phù hợp để nghiên cứu KTTN?
Các doanh nghiệp sản xuất ô tô có đặc thù quy mô vốn đầu tư lớn, công nghệ sản xuất tiên tiến, quy trình phức tạp gồm nhiều khâu công nghệ nối tiếp. Đặc điểm này đòi hỏi phải phân tầng các TTTN và kiểm soát chi phí nghiêm ngặt ở từng công đoạn sản xuất, tạo điều kiện phù hợp cho việc thiết lập hệ thống KTTN.

3. Thông tư 53/2006/TT-BTC có hạn chế gì đối với việc áp dụng KTTN tại doanh nghiệp?
Thông tư 53/2006/TT-BTC ngày 12/06/2006 của Bộ Tài chính hướng dẫn áp dụng KTQT trong doanh nghiệp chỉ mới dừng lại ở việc nêu 4 khái niệm về các loại TTTN (TTCP, TTDT, TTLN, TTĐT), chưa có các văn bản và thông tư hướng dẫn chi tiết về quy trình tổ chức, lập báo cáo và đánh giá trách nhiệm, gây khó khăn cho việc triển khai thực tế.

4. Luận án sử dụng những công cụ và kỹ thuật định lượng nào để xử lý số liệu khảo sát?
Luận án sử dụng phần mềm thống kê để thực hiện: thống kê mô tả, kiểm định độ tin cậy thang đo Cronbach's Alpha, phân tích nhân tố khám phá EFA (kiểm định KMO, kiểm định Bartlett, trích phương sai, phân tích ma trận xoay thành phần chính xoay lần 4), phân tích tương quan Pearson, phân tích hồi quy tuyến tính bội qua các bước và kiểm tra phân phối phần dư bằng biểu đồ Histogram.

5. Hệ thống chỉ tiêu đánh giá thành quả tại Trung tâm đầu tư (TTĐT) được luận án tổng kết gồm những chỉ tiêu nào?
Đánh giá thành quả TTĐT bao gồm các chỉ tiêu tài chính như tỷ suất hoàn vốn đầu tư (ROI), tỷ suất sinh lời trên tổng tài sản (ROA), tỷ lệ thu nhập trên vốn sử dụng (ROCE), lãi thặng dư (RI), giá trị kinh tế tăng thêm (EVA), cùng các chỉ tiêu phi tài chính như số lượng dự án đầu tư có tỷ suất sinh lời cao và số lượng dự án đầu tư mới hoàn thành.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Chu Thị Huyến (2022) là công trình nghiên cứu chuyên khảo về kế toán trách nhiệm trong bối cảnh các doanh nghiệp sản xuất ô tô tại Việt Nam. Công trình đã làm rõ cơ sở lý thuyết về 5 nội dung KTTN và mối quan hệ với phân cấp quản lý, đồng thời đánh giá thực trạng áp dụng KTTN thông qua phương pháp nghiên cứu hỗn hợp kết hợp định tính và định lượng. Kết quả nghiên cứu chỉ ra những rào cản thực tiễn trong công tác phân chia TTTN, lập dự toán và hạch toán tại doanh nghiệp sản xuất ô tô, qua đó đưa ra hệ thống khuyến nghị cho cơ quan quản lý nhà nước, doanh nghiệp, cơ sở đào tạo và hiệp hội nghề nghiệp.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Tổng quan nghiên cứu và nhận diện khoảng trống nghiên cứu Chương 2: Cơ sở lý luận về kế toán trách nhiệm trong doanh nghiệp Chương 3: Phương pháp nghiên cứu Chương 4: Kết quả nghiên cứu thực trạng kế toán trách nhiệm tại các DN sản xuất ô tô ở Việt Nam Chương 5: Bàn luận và các khuyến nghị từ kết quả nghiên cứu 7 CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VÀ NHẬN DIỆN KHOẢNG TRỐNG NGHIÊN CỨU Trong chương này, tác giả hệ thống hóa các công trình nghiên cứu có liên quan đến chủ đề của luận án. KTTN nhận được sự quan tâm của các tác giả trong và ngoài nước cả về lý luận và thực tiễn. Tuy nhiên để phục vụ cho mục tiêu nghiên cứu, tác giả tổng quan các công trình theo hai hướng chính: (i) Các nghiên cứu về nội dung KTTN trong DN và (ii) Các nghiên cứu về các yếu tố ảnh hưởng đến KTTN trong DN. Trên cơ sở đó tác giả xác định khoảng trống nghiên cứu cho đề tài.

Các nghiên cứu về nội dung kế toán trách nhiệm trong doanh nghiệp 1. Nội dung kế toán trách nhiệm trước năm 1965 Diemer và Hugo (1924) và Weger (1926) cho rằng KTTN được khởi xướng vào những năm 1920. Tuy nhiên, chỉ đến cuối những năm 1950 và đầu những năm 1960 KTTN mới phát triển nhanh chóng (Scapens và cộng sự, 1984; Zimnicki, 2016). Trong giai đoạn này, KTTN bao gồm những nội dung cơ bản sau: - Nhận diện và xác định trách nhiệm kế toán ở từng TTTN: Higgins (1952) cho rằng các TTTN được xác định phù hợp dựa vào sơ đồ tổ chức.

Các TTTN trong DN gồm 3 loại: TTCP, TTDT và TTLN. Tương tự, Kellogg (1962) cũng khẳng định rằng để thiết lập KTTN thì DN phải được phân chia thành các bộ phận và đơn vị theo từng chức năng cụ thể. Một nghiên cứu khác của Gordon (1963) cũng cho thấy quy trình thực hiện KTTN trong tổ chức được bắt đầu từ việc nhận diện các TTTN. Tuy nhiên khác với quan điểm của Higgins (1952), tác giả cho rằng chỉ có 2 loại TTTN trong đơn vị gồm TTCP và TTLN.

Sau khi thiết lập các TTTN thì DN phải tiến hành giao quyền và trách nhiệm cho các trung tâm đó (Kellogg, 1962). Trong giai đoạn này việc giao trách nhiệm tập trung vào các bộ phận chức năng và các cá nhân trong đơn vị (Hansen và Mowen, 2007). Do vậy, TTTN được xác định thường là một đơn vị hay bộ phận trong tổ chức như nhà máy, bộ phận hoặc dây chuyền sản xuất. KTTN giai đoạn này vì vậy đặt trọng tâm vào việc tối ưu hoá kết quả tài chính ở cấp đơn vị hay bộ phận của DN.

Trách nhiệm được xác định căn cứ trên khía cạnh tài chính, trong đó chủ yếu liên quan đến chi phí (Kellogg, 1962; Vlogel, 1962). Người quản lý chỉ chịu trách nhiệm đối với những khoản chi phí thuộc quyền kiểm soát của họ (Botham, 1924). Tương tự, Higgins (1952) cũng cho rằng người quản lý chỉ phải chịu trách nhiệm đối với những công việc mà họ có mức độ ảnh hưởng đáng kể hoặc kiểm soát trực tiếp. Đồng thuận với các quan điểm trên, Ferrara (1964) cũng đưa ra nhận định rằng 8 quản đốc của một nhà máy sản xuất chỉ chịu trách nhiệm với những chi phí mà họ kiểm soát trực tiếp và những chi phí họ kiểm soát gián tiếp thông qua cấp dưới của mình.

Do đó KTTN giai đoạn này đặt trọng tâm vào việc kiểm soát chi phí (Phillippe, 1959). - Lập dự toán: Một trong những điều kiện để thực hiện KTTN trong DN là các nhà quản trị đứng đầu mỗi TTTN phải tham gia vào việc lập dự toán ngân sách của trung tâm mình (Higgins, 1952). Tuy nhiên, dự toán giai đoạn này chủ yếu liên quan đến khía cạnh chi phí (Kellogg, 1962). Do vậy định mức chi phí và dự toán chi phí là nội dung trọng tâm của lập dự toán ngân sách trong DN (Scapens và cộng sự, 1984).

Việc xây dựng dự toán chi phí được thiết lập cho từng bộ phận trong tổ chức (organizational unit budgets) và là dự toán tĩnh (Hansen và Mowen, 2007). - Thu thập, xử lý thông tin thực hiện: Kellog (1962) cho rằng việc thực hiện KTTN trong DN nên được hướng dẫn bởi các quy tắc tương tự như áp dụng cho kế toán chi phí bao gồm: Xác định tài khoản kế toán để phản ánh các khoản mục chi phí; Mỗi tài khoản phải đại diện cho một nhóm chi phí để thuận lợi trong việc phân tích; Tất cả các khoản chi phí phải được ghi lại chi tiết theo trách nhiệm của bộ phận và cá nhân cụ thể. Vì vậy, KTTN giai đoạn này chủ yếu đi sâu vào việc thu thập và xử lý thông tin của TTCP mà chưa đề cập đến các loại TTTN khác (Lương Thị Thanh Việt, 2018). - Báo cáo KTTN: Các báo cáo được lập nhằm mục đích chủ yếu là cung cấp thông tin tài chính mà trọng tâm là về chi phí tại các cấp trách nhiệm trong DN (Higgins, 1952).

Vì vậy KTTN giai đoạn này có liên hệ gần gũi với kế toán chi phí (Kellogg, 1962). Các báo cáo chi phí không chỉ lập thông thường mà thêm yếu tố kiểm soát chi phí và chỉ ra các bộ phận chịu trách nhiệm cụ thể. Đây cũng chính là một trong những đặc trưng của KTTN (Lương Thị Thanh Việt, 2018). Nghiên cứu sau này của Phillippe (1959) và Ferrara (1964) đã làm rõ hơn về cấp độ trách nhiệm cần báo cáo.

Các nghiên cứu này đều cho rằng có ba cấp độ trách nhiệm trong một nhà máy sản xuất gồm cấp công nhân, cấp phòng ban và cấp nhà máy. Đối với mỗi cấp độ, vấn đề chỉ đơn giản là truy nguyên các chi phí mà các cá nhân chịu trách nhiệm thực hiện ở từng cấp. Khác với các quan điểm trên, Clarke (1961) lại cho rằng DN cần xác định các cấp độ trách nhiệm một cách rõ ràng, không nhất thiết là 3 cấp độ. Đối với mỗi cấp độ, các báo cáo phải được thiết kế phù hợp với nhu cầu kiểm soát và đánh giá trách nhiệm thuộc mỗi cấp.

- Đánh giá thành quả ở các TTTN: Việc đo lường thành quả bộ phận xuất hiện ở những năm 1950 (Ashton và cộng sự, 1991). Các chỉ tiêu đo lường được xây dựng 9 phù hợp với tình trạng hiện tại và có xu hướng tương đối ổn định theo thời gian, KTTN giai đoạn này vì vậy nhấn mạnh vào đo lường thành quả tài chính thông qua khả năng đáp ứng hoặc phù hợp với tiêu chuẩn tài chính ổn định (Hansen và Mowen, 2007). Do ứng dụng của KTTN giai đoạn này đặt trọng tâm vào việc cung cấp thông tin cho nhà quản trị để hỗ trợ họ kiểm soát chi phí và kiểm soát quản lý nhằm đạt được mục tiêu của tổ chức (Anthony, 1965). Vì vậy việc đánh giá thành quả được thực hiện chủ yếu đối với TTCP (Kwang and Slavin, 1962; Zannetos, 1963; Ferrara, 1964).

KTTN vận dụng phương pháp kế toán chi phí truyền thống để phân bổ các chi phí chung liên quan đến các TTCP, cũng như tính toán và phân tích chênh lệch chi phí (chi phí nguyên vật liệu, chi phí nhân công và chi phí sản xuất chung) thực hiện so với định mức hoặc dự toán để đánh giá thành quả ở TTCP (Kwang and Slavin, 1962; Weber, 1963; Zannetos, 1963; Ferrara, 1964). Nội dung kế toán trách nhiệm từ 1965 đến 1985 Trong giai đoạn này, một loạt các kỹ thuật mới đã được phát triển bởi các DN Nhật Bản để cạnh tranh tích cực với sự thống trị của các DN nước ngoài như phương pháp đúng sản phẩm - với đúng số lượng - tại đúng nơi - vào đúng thời điểm cần thiết (just in time - JIT), quản lý chất lượng toàn diện (total quality management - TQM). Trong khi ở Mỹ, các nhà quản trị nhận ra rằng quản lý các hoạt động thay vì quản lý chi phí là chìa khóa để kiểm soát thành công cho các DN hoạt động trong môi trường cải tiến liên tục. Điều này dẫn đến sự xuất hiện và ứng dụng mô hình quản lý dựa trên hoạt động (activity - based management - ABM) vào các DN nhằm cắt giảm chi phí một cách hiệu quả (Maccoville, 1993).

Do đó, KTQT nói chung và KTTN nói riêng đã có sự liên kết nhất định vào quá trình quản trị DN, đặc biệt là đánh giá các hoạt động không tạo ra giá trị gia tăng nhằm mục tiêu cắt giảm sự lãng phí nguồn lực trong hoạt động kinh doanh (IFAC, 1998). Kết quả là KTTN ở giai đoạn này vẫn kế thừa những nội dung ở giai đoạn trước, song có sự phát triển hơn và mang những nét đặc trưng, khác biệt, được thể hiện ở một số khía cạnh cơ bản sau: - Các TTTN trong DN không chỉ có TTCP, TTDT và TTLN mà còn có cả TTĐT (Liao, 1973; Toy, 1978). Việc giao trách nhiệm tập trung vào các quy trình và các nhóm trong DN thay vì giao cho các bộ phận chức năng và cá nhân như giai đoạn trước. Do vậy KTTN giai đoạn này đặt trọng tâm vào việc tối ưu hoá kết quả tài chính của toàn bộ hệ thống (systemwide), đó là toàn bộ các quy trình và các nhóm (processes and teams) (Hansen và Mowen, 2007).

Quyền và trách nhiệm 10 được giao cho người quản lý không chỉ liên quan đến chi phí mà còn liên quan đến cả doanh thu, lợi nhuận và đầu tư (Vos và O'Connell, 1968; Liao, 1973; Toy, 1978). Tuy nhiên, việc gán trách nhiệm cho nhà quản trị liên quan đến khía cạnh đầu tư chưa thực sự được các DN chú trọng (Reece và Cool, 1978). - Khác với giai đoạn trước, nhà quản lý không chỉ chịu trách nhiệm với các chi phí họ kiểm soát mà còn chịu trách nhiệm với các chi phí phân bổ từ cấp trên (Anstine và Scott, 1980; Callen và Livnat, 1989). Việc quyết định các chi phí được tính vào một TTTN như sau (Anstine và Scott, 1980): (1) Nếu nhà quản lý có thẩm quyền với việc mua và sử dụng các hàng hóa, dịch vụ thì nhà quản lý đó sẽ chịu trách nhiệm về các chi phí mua sắm và sử dụng đó; (2) Nếu nhà quản lý chỉ sử dụng các loại hàng hóa dịch vụ thì nhà quản lý đó sẽ phải chịu trách nhiệm về mức độ tiêu hao chi phí và (3) Ngay cả khi nhà quản lý không sử dụng các khoản chi phí đó thì họ cũng phải “gánh chịu những khoản chi phí” này do các nhà quản lý cấp cao yêu cầu các nhà quản lý cấp trung gian và cấp dưới phải chia sẻ trách nhiệm bởi phần lớn những khoản chi phí phân bổ này phát sinh từ các giao dịch mang về lợi ích chung cho toàn DN.