CHƯƠNG I CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ KẾ TOÁN THU NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC TẠI KHO BẠC NHÀ NƯỚC 1.1 TỔNG QUAN VỀ THU NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC 1.1 Khái niệm Thu Ngân sách nhà nước NSNN là phạm trù kinh tế - lịch sử gắn liền với sự hình thành và phát triển của Nhà nước ở các quốc gia trên thế giới. Để đáp ứng nhu cầu chi tiêu của mình, Nhà nước huy động các nguồn lực trong xã hội. Trong buổi đầu, nguồn đóng góp chủ yếu dưới dạng hiện vật theo phương thức cống nạp, tô thuế hoặc lao dịch của người dân. Cho đến chế độ phong kiến, các khoản thu - chi của Nhà nước không có kế hoạch, không có niên độ, không có luật điều chỉnh nên thiếu thống nhất, mang tính tuỳ tiện và không được kiểm soát chặt chẽ.
Theo Luật NSNN năm 2015 tại Điều 4 quy định: " Ngân sách nhà nước là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước được dự toán và thực hiện trong một khoảng thời gian nhất định do cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định để bảo đảm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước ". Xét về bản chất, thu ngân sách Nhà nước phản ánh các quan hệ phân phối của cải xã hội giữa Nhà nước với các chủ thể khác trong xã hội. Đó là việc nhà nước dùng quyền lực chính trị của mình để tham gia vào việc phân chia của cải xã hội được các chủ thể khác nhau trong xã hội tạo ra. Đối tượng của hoạt động thu ngân sách Nhà nước là của cải xã hội biểu hiện dưới hình thức giá trị.
Nội dung vật chất của thu ngân sách nhà nước thể hiện ở việc nhà nước tập trung vào trong tay mình những nguồn vốn tiền tệ để hình thành nên quỹ ngân sách nhà nước. Đây là quỹ tiền tệ tập trung lớn nhất của nhà nứơc nhằm đảm bảo chức năng và nhiệm vụ của bộ máy nhà nước là phục vụ lợi ích công cộng và duy trì sự tồn tại của nhà nước. Do đó, thu ngân sách nhà nước là hoạt động có vai trò quan trọng của nhà nước, góp phần tạo ra thu nhập tài chính để đáp ứng nhu cầu công cộng và nhu cầu chi tiê của bộ máy nhà nước. Trong thực tiễn đời sống xã hội, của cải xã hội được hình thành từ các nguồn 7 khác nhau, có các tính chất, đặc điểm và thuộc nhiều loại chủ thể khác nhau.
Do đó, tùy thuộc vào nội dung, tính chất của các nguồn của cải mà Nhà nước quy định các hình thức và biện pháp phù hợp nhằm tập trung một phần của cải xã hội vào quỹ ngân sách Nhà nước. Tuy nhiên, ở nước ta cũng như phổ biến ở các nước trên thế giới, các khoản thu chủ yếu của ngân sách Nhà nước được thực hiện chủ yếu theo phương thức bắt buộc mang tính quyền lực Nhà nước dưới hình thức phổ biến là thuế. Nền kinh tế càng phát triển với tốc độ cao thì nguồn thu của nhà nước từ thuế chiếm tỷ trọng càng lớn trong tổng thu ngân sách nhà nước.2 Đặc điểm cơ bản của các khoản thu Ngân sách nhà nước Theo giáo trình Quản lý Ngân sách Nhà nước- Học viện Hành chính năm 2014 của PGS.TS Trần Văn Giao thu NSNN có những đặc điểm chủ yếu sau đây: Thứ nhất, thu NSNN phản ánh các mối quan hệ kinh tế nảy sinh trong quá trình phân chia các nguồn tài chính quốc gia giữa Nhà nước với các chủ thể trong xã hội. Thứ hai, thu NSNN có phạm vi rộng, liên quan đến hầu hết các đối tượng trong xã hội.
Thứ ba, thu NSNN được thực hiện với nhiều phương thức khác nhau như: Tự nguyện - bắt buộc; ngang giá - không ngang giá; có đối khoản - không có đối khoản trực tiếp; kinh tế - phi kinh tế. Trong đó: bắt buộc, không ngang giá, không có đối khoản trực tiếp, phi kinh tế là rất phổ biến. Thứ tư, thu NSNN gắn chặt với thực trạng kinh tế và sự vận động của các phạm trù giá trị như giá cả, lãi suất, thu nhập. Sự vận động của các phạm trù đó vừa tác động đến sự tăng giảm mức thu, vừa đặt ra yêu cầu nâng cao tác dụng điều tiết của các công cụ thu NSNN.3 Phân loại các khoản thu Ngân sách nhà nước Nguồn thu của NSNN là tất cả các nguồn tài chính hình thành trong quá trình sản xuất, lưu thông, phân phối và tiêu dùng cả trong và ngoài nước có khả năng động viên vào NSNN để hình thành quỹ NSNN.
Tùy theo nhu cầu của việc phân tích, đánh giá phục vụ cho công tác quản lý cũng như phục vụ cho việc điều chỉnh các chính sách động viên, người ta có thể phân 8 loại nguồn thu NSNN theo các tiêu thức khác nhau: Chủ yếu bao gồm các khoản theo 4 nhóm lớn sau đây: - Thu nội địa: bao gồm các khoản thu từ thuế, phí, lệ phí; các khoản thu từ hoạt động kinh tế của Nhà nước; các khoản đóng góp của các tổ chức và cá nhân; các khoản thu thường xuyên từ thuế, phí, lệ phí do các tổ chức và cá nhân nộp theo quy định của pháp luật; các khoản thu từ hoạt động kinh tế của Nhà nước. Trong đó nguồn thu từ thuế là nguồn thu chủ yếu của NSNN. Nhà nước bằng quyền lực của mình quy định các khoản đóng góp bắt buộc đối với dân chúng và các chủ thể trong xã hội. - Thu từ hoạt động xuất, nhập khẩu: thu thuế từ hoạt động xuất, nhập khẩu, do cơ quan Hải quan thực hiện và là khoản thu ngân sách Trung ương hưởng 100%.
- Thu từ dầu thô (đối với các nước có dầu thô): là một nguồn thu tương đối lớn từ khai thác tài nguyên, khoảng sản. - Thu từ vay nợ, viện trợ: là khoản chuyển giao không bắt buộc mà quốc gia này nhận được từ quốc gia khác hoặc từ các tổ chức quốc tế. Viện trợ có thể dưới hình thức vốn đầu tư, hoặc thu thường xuyên và được cấp bằng tiền hoặc hiện vật.4 Vai trò của thu Ngân sách nhà nước Cũng theo giáo trình Quản lý Ngân sách Nhà nước- Học viện Hành chính năm 2014 của PGS.TS Trần Văn Giao thu NSNN có vai trò rất quan trọng trong toàn bộ hoạt động của Nhà nước và nền kinh tế - xã hội, cụ thể là: - Thu NSNN bảo đảm nguồn vốn để thực hiện các nhu cầu chi tiêu của Nhà nước, các kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội của Nhà nước. Vì NSNN được xem là quỹ tiền tệ tập trung quan trọng nhất của Nhà nước và được dùng để giải quyết nhung nhu cầu chung của Nhà nước về kinh tế, văn hóa, giáo dục, y tế, xã hội, hành chính, an ninh và quốc phòng.
Xuất phát từ vai trò này, việc tăng thu NSNN là rất cần thiết, được xem là một nhiệm vụ hàng đầu của hoạt động tài chính vĩ mô. Các khoản thu của NSNN chủ yếu bắt nguồn từ khu vực sản xuất kinh doanh dịch vụ dưới hình thức thuế. Do vậy, về lâu dài để tăng nguồn thu NSNN phải tăng sản phẩm quốc dân, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. 9 - Thông qua thu NSNN, Nhà nước thực hiện việc quản lý và điều tiết vĩ mô nền kinh tế - xã hội nhằm hạn chế những mặt khuyết tật, phát huy những mặt tích cực của nó và làm cho nó hoạt động ngày càng hiệu quả hơn.
Với công cụ thuế, Nhà nước có thể can thiệp vào hoạt động của nền kinh tế nhằm định hướng cơ cấu kinh tế, định hướng tiêu dùng. Ví dụ, đối với các ngành nghề cần ưu tiên phát triển thì Nhà nước sẽ có chế độ thuế ưu đãi, giảm nhẹ hoặc miễn thuế và ngược lại. Hoặc để định hướng tiêu dùng cho toàn xã hội theo hướng kích cầu hay hạn chế cầu tiêu dùng thì Nhà nước sẽ giảm thuế hoặc đánh thuế cao đối với loại hàng hóa đó. - Thu NSNN còn đóng vai trò quan trọng trong vấn đề điều tiết thu nhập của các cá nhân trong xã hội.
Thông qua công cụ thuế, Nhà nước đánh thuế thu nhập đối với người có thu nhập cao hoặc đánh thuế cao đối với các hàng hóa xa xỉ, hàng hóa không khuyến khích tiêu dùng… Hình 1.1: Vai trò thiết thực của thu ngân sách 1.5 Quản lý thu Ngân sách nhà nước 1.1 Khái niệm quản lý thu ngân sách nhà nước Quản lý thu Ngân sách nhà nước là quá trình Nhà nước sử dụng hệ thống các 10 công cụ chính sách,pháp luật để tiến hành quản lý thu thuế và các khoản thu ngoài thuế vào Ngân sách nhà nước nhằm đảm bảo tính công bằng khuyến khích sản xuất kinh doanh phát triển. Đây là khoản tiền Nhà nước huy động vào ngân sách mà không bị ràng buộc bởi trách nhiệm hoàn trả trực tiếp cho đối tượng nộp ngân sách. Phần lớn các khoản thu Ngân sách nhà nước đều mang tính chất cưỡng bức, bắt buộc mọi người dân, mọi thành phần kinh tế phải tuân thủ thực hiện. Trong việc quản lý các nguồn thu ngân sách, thuế là nguồn thu quan trọng nhất.
Thuế không chỉ chiếm một tỷ trọng lớn trong tổng số thu Ngân sách nhà nước hàng năm mà còn là công cụ của nhà nước để quản lý vĩ mô nền kinh tế quốc dân. Để phát huy tốt tác dụng điều tiết vĩ mô của các chính sách thuế, ở nước ta cũng như các nước khác trên thế giới, nội dung của chính sách thuế thường xuyên thay đổi cho phù hợp với diễn biến thực tế của đời sống KT-XH và phù hợp với yêu cầu của quản lý kinh tế, tài chính. Các sắc thuế chủ yếu hiện đang được áp dụng ở nước ta hiện nay gồm có: Thuế giá trị gia tăng, thuế tiêu thụ đặc biệt, thuế thu nhập doanh nghiệp, thuế xuất nhập khẩu, thuế thu nhập đối với người có thu nhập cao, thuế tài nguyên, thuế sử dụng đất nông nghiệp,thuế chuyển quyền sử dụng đất, thuế nhà,đất… 1.2 Vai trò quản lý thu NSNN Quản lý thu ngân sách nhà nước đóng vai trò rất quan trọng, thể hiện: Thứ nhất, quản lý thu ngân sách nhà nước là công cụ quản lý của Nhà nước để kiểm soát,điều tiết các hoạt động sản xuất kinh doanh của mọi thành phần kinh tế, kiểm soát thu nhập của mọi tầng lớp dân cư trong xã hội nhằm động viên sự đóng góp đảm bảo công bằng, hợp lý. Các nhà nước trong lịch sử đều sử dụng công cụ thuế để ổn định và phát triển nền kinh tế,chống lại các hành vi kinh doanh phạm pháp.
Thứ hai, quản lý thu ngân sách nhà nước là công cụ động viên, huy động các nguồn lực tài chính cần thiết nhằm tạo lập quỹ tiền tệ tập trung của ngân sách nhà nước.