Kế Toán Quản Trị Môi Trường Tại Các Doanh Nghiệp Sản Xuất Điện Ở Việt Nam

Nghiên cứu kế toán quản trị môi trường trong các doanh nghiệp sản xuất điện ở Việt Nam. Phân tích thực trạng và đề xuất giải pháp hoàn thiện.

• Tác giả: Lê Trà My
• Người hướng dẫn: PGS. Đào Thị Thu Giang
• Trường học: Trường Đại Học Ngoại Thương
• Chuyên ngành: Quản trị Kinh doanh
• Đề tài: Kế Toán Quản Trị Môi Trường Tại Các Doanh Nghiệp Sản Xuất Điện Ở Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT TIẾNG VIỆT
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT TIẾNG ANH
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC BIỂU
• DANH MỤC HÌNH
• DANH MỤC SƠ ĐỒ
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU VỀ KẾ TOÁN QUẢN TRỊ MÔI TRƯỜNG TRONG DOANH NGHIỆP
• 1.1. Các nghiên cứu lý thuyết về nội dung của kế toán quản trị môi trường áp dụng tại doanh nghiệp
• 1.2. Các nghiên cứu về những nhân tố tác động đến việc áp dụng Kế toán quản trị môi trường
• 1.2.1. Nhân tố Áp lực thể chế
• 1.2.2. Nhân tố Nhận thức của nhà quản lý cấp cao
• 1.2.3. Nhân tố Chiến lược môi trường của doanh nghiệp
• 1.2.4. Nhân tố Nhận thức về sự biến động của môi trường kinh doanh
• 1.2.5. Các nhân tố khác
• 1.3. Khoảng trống nghiên cứu và định hướng nghiên cứu
• 1.4. Tóm tắt chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ KẾ TOÁN QUẢN TRỊ MÔI TRƯỜNG TRONG DOANH NGHIỆP
• 2.1. Khái niệm chung về kế toán quản trị môi trường
• 2.1.1. Các quan điểm về kế toán quản trị môi trường
• 2.1.2. Tầm quan trọng của kế toán quản trị môi trường trong doanh nghiệp
• 2.2. Các lý thuyết căn bản liên quan đến kế toán quản trị môi trường trong doanh nghiệp
• 2.2.1. Lý thuyết hợp pháp (Legitimacy theory)
• 2.2.2. Lý thuyết về quá trình đổi mới (Diffusion of Innovations)
• 2.2.3. Lý thuyết ngẫu nhiên (Contingency theory)
• 2.2.4. Lý thuyết thể chế (Institutional theory)
• 2.3. Nội dung của kế toán quản trị môi trường
• 2.3.1. Kế toán quản trị môi trường tiền tệ
• 2.3.2. Kế toán quản trị môi trường vật chất
• 2.3.3. Phân loại doanh thu, chi phí trong kế toán quản trị môi trường
• 2.4. Các phương pháp kế toán sử dụng trong kế toán quản trị môi trường
• 2.4.1. Kế toán chi phí trên cơ sở hoạt động (Activity based accounting_ABC)
• 2.4.2. Kế toán chi phí dòng nguyên vật liệu (Material flow cost accounting_MFCA)
• 2.4.3. Kế toán chi phí đầy đủ (Full Cost Accounting_FCA)
• 2.4.4. Kế toán chi phí vòng đời sản phẩm (Lifecycle Costing_LCC)
• 2.5. Kinh nghiệm áp dụng kế toán quản trị môi trường tại một số quốc gia trên thế giới
• 2.5.1. Tổng quan hoạt động kế toán quản trị môi trường trên thế giới
• 2.5.2. Kế toán quản trị môi trường tại công ty Canon, Nhật Bản
• 2.5.3. Kế toán quản trị môi trường tại công ty Nitrokémia, Hungary
• 2.5.4. Bài học cho các doanh nghiệp ngành điện ở Việt Nam
• 2.6. Tóm tắt chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Thiết kế nghiên cứu
• 3.2. Phương pháp nghiên cứu
• 3.2.1. Phương pháp nghiên cứu định tính
• 3.2.2. Phương pháp nghiên cứu định lượng
• 3.3. Mô hình và giả thuyết nghiên cứu
• 3.3.1. Áp lực thể chế và kế toán quản trị môi trường
• 3.3.2. Nhận thức của nhà quản lý cấp cao và kế toán quản trị môi trường
• 3.3.3. Chiến lược môi trường và kế toán quản trị môi trường
• 3.3.4. Nhận thức về sự biến động của môi trường kinh doanh và kế toán quản trị môi trường
• 3.4. Xây dựng thang đo biến độc lập và các biến phụ thuộc
• 3.5. Bảng câu hỏi khảo sát
• 3.6. Phương pháp thu thập dữ liệu
• 3.6.1. Tiến hành khảo sát thu thập dữ liệu
• 3.6.2. Mô tả đặc điểm khách thể khảo sát
• 3.7. Tóm tắt chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Đặc điểm thị trường điện ở Việt Nam
• 4.1.1. Đặc điểm sản xuất và phân phối điện năng
• 4.1.2. Thị trường điện tại Việt Nam
• 4.1.3. Các doanh nghiệp sản xuất điện và tác động đến môi trường
• 4.2. Thực trạng áp dụng kế toán quản trị môi trường tại các doanh nghiệp sản xuất điện ở Việt Nam
• 4.2.1. Kết quả thống kê mô tả các biến
• 4.2.2. Các vấn đề kế toán quản trị môi trường áp dụng trong các doanh nghiệp sản xuất điện Việt Nam
• 4.3. Kết quả phân tích hồi quy và các kiểm định cần thiết
• 4.3.1. Kiểm định thang đo bằng hệ số Cronbach’s Alpha
• 4.3.2. Phân tích nhân tố khám phá EFA
• 4.3.3. Phân tích hồi quy
• 4.4. Thảo luận kết quả nghiên cứu
• 4.5. Trường hợp điển hình áp dụng KTQTMT tại Công ty nhiệt điện Thái Bình
• 4.5.1. Giới thiệu công ty
• 4.5.2. Áp dụng kế toán quản trị môi trường
• 4.5.3. So sánh Báo cáo tài chính theo kế toán truyền thống và theo kế toán quản trị môi trường
• 4.6. Đánh giá chung về thực trạng áp dụng kế toán quản trị môi trường tại các doanh nghiệp sản xuất điện ở Việt Nam
• 4.6.1. Kết quả đạt được
• 4.6.2. Hạn chế và nguyên nhân
• 4.7. TÓM TẮT CHƯƠNG 4
• 5. CHƯƠNG 5: GIẢI PHÁP TĂNG CƯỜNG ÁP DỤNG KẾ TOÁN QUẢN TRỊ MÔI TRƯỜNG TRONG CÁC DOANH NGHIỆP SẢN XUẤT ĐIỆN
• 5.1. Định hướng phát triển ngành điện
• 5.2. Đề xuất các giải pháp tăng cường áp dụng kế toán quản trị môi trường tại các doanh nghiệp điện ở Việt Nam
• 5.3. Kiến nghị với các bên liên quan
• 5.3.1. Kiến nghị đối với Chính phủ và các cơ quan quản lý Nhà nước
• 5.3.2. Kiến nghị đối với cơ sở giáo dục và đào tạo
• 5.3.3. Kiến nghị đối với các hiệp hội
• 5.4. Tóm tắt chương 5
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC 1: BẢNG CÂU HỎI PHỎNG VẤN CHUYÊN GIA
• PHỤ LỤC 2: BẢNG KHẢO SÁT DỰ KIẾN
• PHỤ LỤC 3: BẢNG KHẢO SÁT CHÍNH THỨC
• PHỤ LỤC 4: DANH SÁCH CHUYÊN GIA THAM GIA PHỎNG VẤN
• PHỤ LỤC 5: DANH SÁCH DOANH NGHIỆP GỬI BẢNG KHẢO SÁT
• PHỤ LỤC 6: KẾT QUẢ KIỂM ĐỊNH THANG ĐO
• PHỤ LỤC 7: KIỂM ĐỊNH MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ

Tóm tắt

I. Tổng quan Kế toán quản trị môi trường trong điện lực 55

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và biến đổi khí hậu, các vấn đề môi trường ngày càng trở nên cấp thiết. Các doanh nghiệp, đặc biệt là các doanh nghiệp sản xuất điện, đang đối mặt với áp lực ngày càng tăng từ khách hàng, nhà đầu tư và cộng đồng về trách nhiệm xã hội doanh nghiệp (CSR) và phát triển bền vững. Kế toán quản trị môi trường nổi lên như một công cụ quan trọng để các doanh nghiệp đo lường, quản lý và báo cáo về các khía cạnh môi trường trong hoạt động của mình. Tại Việt Nam, nhận thức về kế toán quản trị môi trường còn khá mới mẻ, đặc biệt trong ngành điện, nơi tiềm ẩn nhiều tác động môi trường. Việc nghiên cứu và áp dụng kế toán quản trị môi trường trong doanh nghiệp sản xuất điện không chỉ giúp nâng cao hiệu quả hoạt động mà còn góp phần vào sự phát triển kinh tế xanh và bảo vệ môi trường.

1.1. Tầm quan trọng của KTQTMT trong ngành sản xuất điện

Việc áp dụng kế toán quản trị môi trường (KTQTMT) giúp các doanh nghiệp sản xuất điện xác định, đo lường và quản lý các chi phí môi trường liên quan đến hoạt động của mình. Điều này cho phép doanh nghiệp đưa ra các quyết định sáng suốt hơn về đầu tư vào công nghệ sạch, quản lý chất thải và giảm thiểu phát thải khí nhà kính, hướng đến phát triển bền vững. Theo Cổng thông tin điện tử Bộ Công Thương, chi phí phát điện chiếm gần 80% cơ cấu giá thành, phần lớn là chi phí nguyên nhiên liệu. KTQTMT giúp kiểm soát và tối ưu hóa các chi phí này.

1.2. Mục tiêu của luận án tiến sĩ về KTQTMT trong doanh nghiệp

Luận án tiến sĩ này tập trung vào việc nghiên cứu thực trạng áp dụng kế toán quản trị môi trường tại các doanh nghiệp sản xuất điện ở Việt Nam. Nghiên cứu nhằm mục đích xác định các nhân tố ảnh hưởng đến việc áp dụng KTQTMT và đề xuất các giải pháp để tăng cường việc áp dụng này, góp phần vào việc nâng cao hiệu quả hoạt động và giảm thiểu tác động môi trường của ngành điện. Đề tài cũng tập trung kiểm định các nhân tố tác động từ góc độ quản lý doanh nghiệp.

II. Thách thức Doanh nghiệp điện đối mặt rủi ro môi trường 58

Mặc dù có tiềm năng lớn, việc áp dụng kế toán quản trị môi trường trong doanh nghiệp sản xuất điện ở Việt Nam vẫn còn nhiều thách thức. Các doanh nghiệp thường thiếu thông tin, kiến thức và kỹ năng cần thiết để triển khai KTQTMT một cách hiệu quả. Ngoài ra, khung pháp lý về môi trường còn chưa hoàn thiện và thiếu các chính sách khuyến khích các doanh nghiệp đầu tư vào công nghệ sạch và thực hành kế toán trách nhiệm. Các nhà máy điện, đặc biệt là điện than, tạo ra lượng lớn chất thải và khí thải gây ảnh hưởng đến hệ sinh thái. Theo tài liệu gốc, phần lớn các doanh nghiệp sản xuất và khai khoáng chưa nắm bắt được ưu điểm của kế toán quản trị môi trường.

2.1. Thiếu hụt kiến thức và kỹ năng về kế toán môi trường

Nhiều doanh nghiệp sản xuất điện ở Việt Nam chưa nhận thức đầy đủ về lợi ích của việc áp dụng kế toán quản trị môi trường. Các cán bộ kế toán và quản lý thường thiếu kiến thức và kỹ năng cần thiết để thu thập, phân tích và báo cáo thông tin môi trường một cách chính xác và hiệu quả, từ đó ảnh hưởng đến quá trình ra quyết định liên quan đến tài chính xanh và đầu tư xanh.

2.2. Khung pháp lý và chính sách hỗ trợ còn hạn chế

Mặc dù Chính phủ Việt Nam đã ban hành một số quy định về bảo vệ môi trường, nhưng khung pháp lý vẫn còn chưa hoàn thiện và thiếu tính đồng bộ. Các chính sách khuyến khích các doanh nghiệp đầu tư vào công nghệ sạch và thực hành kế toán trách nhiệm còn hạn chế, gây khó khăn cho việc triển khai kế toán quản trị môi trường trong doanh nghiệp sản xuất điện.

2.3. Nhận thức về áp lực thể chế và quản lý cấp cao

Các nghiên cứu chỉ ra rằng, việc áp dụng KTQTMT phụ thuộc vào quy định pháp luật và vai trò của ban quản trị doanh nghiệp. Mỗi ngành có quan điểm khác nhau về áp lực thể chế. Do đó, nghiên cứu này đánh giá tác động của các yếu tố này đến việc áp dụng KTQTMT, cung cấp kinh nghiệm cho các ngành khác.

III. Phương pháp Nghiên cứu định tính và định lượng KTQTMT 59

Luận án sử dụng kết hợp phương pháp nghiên cứu định tính và định lượng để đánh giá thực trạng và các nhân tố ảnh hưởng đến việc áp dụng kế toán quản trị môi trường trong doanh nghiệp sản xuất điện. Phương pháp định tính được sử dụng để phỏng vấn chuyên gia và nghiên cứu trường hợp điển hình, trong khi phương pháp định lượng được sử dụng để khảo sát và phân tích dữ liệu thống kê. Việc kết hợp các phương pháp này giúp cung cấp một cái nhìn toàn diện và sâu sắc về vấn đề nghiên cứu, đảm bảo tính khách quan và độ tin cậy của kết quả.

3.1. Phỏng vấn chuyên gia và nghiên cứu trường hợp điển hình

Phương pháp phỏng vấn chuyên gia được sử dụng để thu thập thông tin về thực trạng áp dụng kế toán quản trị môi trường và các yếu tố ảnh hưởng. Nghiên cứu trường hợp điển hình tại một doanh nghiệp sản xuất điện cụ thể (Công ty nhiệt điện Thái Bình) được thực hiện để làm rõ vai trò của việc áp dụng KTQTMT trong quản trị doanh nghiệp. Phương pháp phỏng vấn chuyên gia đánh giá sự phù hợp của mô hình nghiên cứu, còn phương pháp phỏng vấn sâu đánh giá thực trạng áp dụng KTQTMT.

3.2. Khảo sát và phân tích dữ liệu định lượng về KTQTMT

Phương pháp khảo sát được sử dụng để thu thập dữ liệu từ các doanh nghiệp sản xuất điện về mức độ áp dụng kế toán quản trị môi trường và các nhân tố ảnh hưởng. Dữ liệu sau đó được mã hóa, nhập liệu và phân tích bằng phần mềm thống kê để kiểm định các giả thuyết nghiên cứu và đo lường mức độ tác động của các nhân tố, khẳng định các nhân tố ảnh hưởng và đo lường mức độ ảnh hưởng của các nhân tố này đến việc áp dụng KTQTMT.

3.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu trong luận án

Đối tượng nghiên cứu là kế toán quản trị môi trường tại các doanh nghiệp sản xuất điện. Phạm vi nghiên cứu bao gồm các doanh nghiệp sản xuất điện tại Việt Nam, điển hình là Công ty Nhiệt điện Thái Bình. Dữ liệu thu thập từ năm 2014-2022, khảo sát thực trạng áp dụng trong 3 năm 2021-2023. Nghiên cứu tập trung vào thực trạng áp dụng và các nhân tố ảnh hưởng.

IV. Kết quả Tác động của các nhân tố đến KTQTMT 54

Kết quả nghiên cứu cho thấy rằng một số nhân tố như áp lực thể chế, nhận thức của nhà quản lý cấp cao và chiến lược môi trường có tác động đáng kể đến việc áp dụng kế toán quản trị môi trường trong doanh nghiệp sản xuất điện. Các doanh nghiệp chịu áp lực lớn từ các quy định pháp luật và yêu cầu của các bên liên quan thường có xu hướng áp dụng KTQTMT mạnh mẽ hơn. Nhận thức của nhà quản lý về lợi ích của KTQTMT cũng đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy việc áp dụng. Ngoài ra, các doanh nghiệp có chiến lược môi trường rõ ràng thường có xu hướng tích hợp KTQTMT vào hoạt động kinh doanh của mình.

4.1. Áp lực thể chế và ảnh hưởng đến kế toán môi trường

Áp lực từ các quy định pháp luật, tiêu chuẩn môi trường và yêu cầu của các bên liên quan (khách hàng, nhà đầu tư, cộng đồng) có tác động mạnh mẽ đến việc áp dụng kế toán quản trị môi trường. Các doanh nghiệp cần tuân thủ các quy định này và đáp ứng yêu cầu của các bên liên quan để duy trì giấy phép hoạt động và uy tín trên thị trường. Các doanh nghiệp chịu áp lực lớn từ các quy định pháp luật và yêu cầu của các bên liên quan thường có xu hướng áp dụng KTQTMT mạnh mẽ hơn.

4.2. Vai trò của nhận thức nhà quản lý cấp cao trong KTQTMT

Nhận thức của nhà quản lý cấp cao về tầm quan trọng và lợi ích của kế toán quản trị môi trường đóng vai trò then chốt trong việc thúc đẩy việc áp dụng. Khi nhà quản lý nhận thức được rằng KTQTMT có thể giúp nâng cao hiệu quả hoạt động, giảm thiểu rủi ro môi trường và cải thiện hình ảnh doanh nghiệp, họ sẽ đầu tư nhiều hơn vào việc triển khai KTQTMT.

4.3. Liên kết giữa chiến lược môi trường và kế toán quản trị

Các doanh nghiệp có chiến lược môi trường rõ ràng, hướng đến phát triển bền vững thường có xu hướng tích hợp kế toán quản trị môi trường vào hoạt động kinh doanh của mình. KTQTMT giúp các doanh nghiệp này đo lường và đánh giá hiệu quả của các hoạt động môi trường, từ đó đưa ra các quyết định điều chỉnh và cải thiện chiến lược.

V. Giải pháp Tăng cường áp dụng KTQTMT ngành điện lực 57

Để tăng cường việc áp dụng kế toán quản trị môi trường trong doanh nghiệp sản xuất điện ở Việt Nam, cần có sự phối hợp đồng bộ từ các bên liên quan, bao gồm Chính phủ, cơ sở giáo dục, hiệp hội ngành nghề và bản thân các doanh nghiệp. Chính phủ cần hoàn thiện khung pháp lý về môi trường và ban hành các chính sách khuyến khích các doanh nghiệp đầu tư vào công nghệ sạch. Các cơ sở giáo dục cần tăng cường đào tạo về KTQTMT cho sinh viên và cán bộ kế toán. Các hiệp hội ngành nghề cần tổ chức các hội thảo, khóa đào tạo và chia sẻ kinh nghiệm về KTQTMT. Bản thân các doanh nghiệp cần nâng cao nhận thức về lợi ích của KTQTMT và đầu tư vào việc triển khai KTQTMT.

5.1. Kiến nghị với Chính phủ và cơ quan quản lý nhà nước

Chính phủ cần hoàn thiện khung pháp lý về môi trường, ban hành các tiêu chuẩn môi trường cụ thể và rõ ràng cho ngành điện. Bên cạnh đó, cần có các chính sách ưu đãi về thuế, tín dụng và hỗ trợ tài chính cho các doanh nghiệp đầu tư vào công nghệ sạch và thực hành kế toán trách nhiệm. Chính phủ cần có chính sách khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào công nghệ sạch.

5.2. Vai trò của cơ sở giáo dục và đào tạo về KTQTMT

Các cơ sở giáo dục cần tích hợp nội dung về kế toán quản trị môi trường vào chương trình đào tạo ngành kế toán, kiểm toán và quản trị kinh doanh. Cần có các khóa đào tạo ngắn hạn và dài hạn về KTQTMT cho cán bộ kế toán và quản lý trong ngành điện. Cơ sở giáo dục cần tăng cường đào tạo KTQTMT.

5.3. Hợp tác và chia sẻ kinh nghiệm từ các hiệp hội

Các hiệp hội ngành nghề (như Hiệp hội Năng lượng Việt Nam, Hội Kế toán Việt Nam) cần tổ chức các hội thảo, khóa đào tạo và chia sẻ kinh nghiệm về kế toán quản trị môi trường cho các doanh nghiệp sản xuất điện. Cần có sự hợp tác giữa các doanh nghiệp, cơ quan quản lý và chuyên gia để thúc đẩy việc áp dụng KTQTMT.

VI. Kết luận KTQTMT Hướng tới phát triển bền vững 56

Kế toán quản trị môi trường đóng vai trò quan trọng trong việc giúp các doanh nghiệp sản xuất điện ở Việt Nam quản lý hiệu quả các khía cạnh môi trường trong hoạt động kinh doanh. Việc áp dụng KTQTMT không chỉ giúp doanh nghiệp tuân thủ các quy định pháp luật và giảm thiểu rủi ro môi trường, mà còn giúp nâng cao hiệu quả hoạt động, cải thiện hình ảnh doanh nghiệp và đóng góp vào sự phát triển bền vững của ngành điện Việt Nam. Luận án này cung cấp các giải pháp và khuyến nghị cụ thể để tăng cường việc áp dụng KTQTMT trong doanh nghiệp sản xuất điện, góp phần vào việc xây dựng một ngành điện xanh và bền vững.

6.1. Đóng góp mới của luận án tiến sĩ về KTQTMT

Luận án này đã nghiên cứu về kế toán quản trị môi trường trong các doanh nghiệp sản xuất điện tại Việt Nam và có những đóng góp về mặt học thuật và lý luận. Luận án nghiên cứu, tổng hợp khung lý thuyết về kế toán quản trị môi trường và cơ sở lý thuyết của các nhân tố ảnh hưởng đến việc áp dụng KTQTMT trong doanh nghiệp. Luận án tìm hiểu và phân tích tình huống điển hình, đồng thời xây dựng mô hình nghiên cứu.

6.2. Hướng nghiên cứu tiếp theo về kế toán chi phí môi trường

Các nghiên cứu tiếp theo có thể tập trung vào việc phát triển các phương pháp đo lường và đánh giá hiệu quả hoạt động môi trường cụ thể cho ngành điện Việt Nam. Cần có các nghiên cứu về tác động của KTQTMT đến hiệu quả tài chính và giá trị doanh nghiệp trong ngành điện. Các nghiên cứu tiếp theo có thể tập trung vào việc phát triển các phương pháp đo lường và đánh giá hiệu quả hoạt động môi trường cụ thể cho ngành điện Việt Nam.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Vấn đề môi trường, biến đổi khí hậu, suy giảm hệ sinh thái và cạn kiệt tài nguyên đang trở thành thách thức lớn đối với sự phát triển bền vững trên phạm vi toàn cầu cũng như tại Việt Nam. Trong giai đoạn 2021–2030, chiến lược phát triển kinh tế của Việt Nam đặt trọng tâm vào tăng trưởng bền vững, bảo vệ môi trường và giải quyết hài hòa các mối quan hệ kinh tế – xã hội – sinh thái. Đối với ngành điện lực Việt Nam, khâu phát điện chiếm tỷ trọng xấp xỉ 80% trong cơ cấu giá thành sản xuất, trong đó phần lớn là chi phí nguyên nhiên liệu (đặc biệt ở các nhà máy nhiệt điện than và nhiệt điện khí). Hoạt động sản xuất điện từ nhiên liệu hóa thạch tạo ra lượng phát thải khí, xỉ than, nước thải và các chất thải nguy hại lớn, gây áp lực trực tiếp lên hệ sinh thái xung quanh.

Mặc dù kế toán quản trị môi trường (KTQTMT) đã được nghiên cứu và áp dụng rộng rãi trên thế giới trong hơn hai thập kỷ qua, tại Việt Nam, công cụ này vẫn còn khá mới mẻ và chưa được triển khai đồng bộ. Phần lớn các doanh nghiệp sản xuất điện chưa nhận diện đầy đủ các chi phí môi trường ẩn trong quá trình vận hành, dẫn đến việc thiếu hụt thông tin chính xác để kiểm soát chi phí nguyên nhiên liệu đầu vào, phân bổ chi phí chung và tối ưu hóa các quyết định quản trị trong bối cảnh thị trường điện cạnh tranh.

Khoảng trống nghiên cứu được xác định bao gồm:

• Thiếu các công trình nghiên cứu chuyên sâu về KTQTMT trong đặc thù ngành sản xuất điện tại Việt Nam – ngành có quy mô vốn lớn, công nghệ đặc thù và tác động môi trường sâu rộng so với các ngành sản xuất khác.
• Các nghiên cứu kế toán môi trường trong nước trước đây chủ yếu tiếp cận dưới góc độ kế toán tài chính phục vụ công bố thông tin ra bên ngoài hoặc chỉ tập trung vào chi phí môi trường mà bỏ qua khía cạnh doanh thu môi trường và thước đo vật chất.
• Kết quả kiểm định các nhân tố ảnh hưởng đến việc áp dụng KTQTMT trong các nghiên cứu trước đây trên thế giới và tại Việt Nam chưa có sự đồng nhất khi áp dụng vào các bối cảnh ngành nghề khác nhau.

Mục tiêu nghiên cứu của luận án được xác định gồm:

• Mục tiêu chung: Xác định các nhân tố ảnh hưởng và đề xuất hệ thống giải pháp nhằm tăng cường việc áp dụng KTQTMT tại các doanh nghiệp sản xuất điện ở Việt Nam.
• Mục tiêu cụ thể:
  1. Tổng hợp cơ sở lý luận về KTQTMT trong doanh nghiệp, làm rõ nội dung, các công cụ kỹ thuật và vai trò của KTQTMT trong quản trị doanh nghiệp.
  2. Đánh giá thực trạng áp dụng KTQTMT tại các doanh nghiệp sản xuất điện ở Việt Nam; phân tích trường hợp nghiên cứu điển hình tại Công ty nhiệt điện Thái Bình để làm rõ vai trò của KTQTMT trong kiểm soát chi phí và ra quyết định.
  3. Xác định các nhân tố ảnh hưởng và kiểm định mức độ tác động của các nhân tố này đến việc áp dụng KTQTMT tại các doanh nghiệp sản xuất điện.
  4. Đề xuất các giải pháp và kiến nghị đối với doanh nghiệp và các cơ quan quản lý nhằm thúc đẩy áp dụng KTQTMT trong ngành điện.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Hoạt động kế toán quản trị môi trường tại các doanh nghiệp sản xuất điện.
• Phạm vi không gian: Các doanh nghiệp sản xuất điện tại Việt Nam, trong đó nghiên cứu trường hợp điển hình được thực hiện tại Công ty nhiệt điện Thái Bình.
• Phạm vi thời gian: Thu thập dữ liệu tổng quan ngành điện giai đoạn 2014–2022; khảo sát và thu thập dữ liệu thực trạng áp dụng KTQTMT tại các doanh nghiệp trong giai đoạn 2021–2023.
• Phạm vi nội dung: Thực trạng áp dụng các kỹ thuật KTQTMT (thước đo tiền tệ và vật chất) và kiểm định mô hình các nhân tố ảnh hưởng đến việc áp dụng KTQTMT.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án tổng hợp các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước theo ba hướng nghiên cứu chính:

Hướng thứ nhất: Nghiên cứu lý thuyết về nội dung và khuôn khổ KTQTMT.

• Birkin (1996) đặt nền móng khái niệm KTQTMT như một bước phát triển của kế toán quản trị truyền thống. Bouma và cộng sự (2003, 2013) cùng IFAC (2005) xác định KTQTMT là hệ thống cung cấp thông tin tài chính và phi tài chính liên quan đến môi trường phục vụ việc ra quyết định.
• Burritt và cộng sự (2002) và Schaltegger & Burritt (2000) xây dựng khung phân tích toàn diện kết hợp hai chiều kích: thước đo tiền tệ (Monetary EMA - MEMA) và thước đo vật chất (Physical EMA - PEMA) theo khung thời gian ngắn hạn và dài hạn.
• Hướng dẫn của Ủy ban Phát triển Bền vững Liên Hợp Quốc (UNDSD, 2001) và Jasch (2003, 2008) chuẩn hóa hệ thống phân loại gồm 4 nhóm chi phí môi trường và 1 nhóm doanh thu môi trường.
• Tại Việt Nam, Nguyễn Mạnh Hiền (2008) và Lê Kim Ngọc (2013) giới thiệu các hướng dẫn kế toán môi trường quốc tế (như hướng dẫn của Bộ Môi trường Nhật Bản) và thảo luận về việc áp dụng các biểu mẫu báo cáo môi trường.

Hướng thứ hai: Nghiên cứu về các công cụ và phương pháp hạch toán KTQTMT.

• Senthil Kumaran và cộng sự (2001) phân tích mô hình chi phí vòng đời sản phẩm (LCC) tích hợp chi phí sinh thái.
• Dự án của Tổ chức Phát triển Công nghiệp Liên Hợp Quốc (UNIDO) tổng kết thực hành KTQTMT tại các nước châu Âu; Chang (2007) nghiên cứu mô hình KTQTMT trong các trường đại học tại Úc; Jasch, Ayres & Bernaudat (2010) khảo sát tại Honduras; Che Zuriana Muhammad Jamil và cộng sự (2014) khảo sát doanh nghiệp vừa và nhỏ tại Malaysia.
• Lê Thị Minh Huệ (2020) khảo sát thực trạng kế toán quản trị chi phí môi trường tại 10 doanh nghiệp sản xuất ở tỉnh Thanh Hóa.

Hướng thứ ba: Nghiên cứu các nhân tố tác động đến việc áp dụng KTQTMT.

• Nhóm nhân tố áp lực thể chế: DiMaggio & Powell (1983) phân loại ba dạng áp lực thể chế (cưỡng ép, quy chuẩn, học hỏi). Jalaludin và cộng sự (2011), Bennett (2011), Jamil và cộng sự (2015), Iredele & Ogunleye (2018), Avylin Roziana & Mohd Ariffin (2020) khẳng định vai trò của áp lực pháp lý và quy chuẩn nghề nghiệp đến việc triển khai KTQTMT. Phạm Đức Hiếu (2010) chỉ ra việc thiếu chế tài pháp lý cản trở áp dụng kế toán môi trường tại Việt Nam.
• Nhóm nhân tố nhận thức của nhà quản lý: Latan và cộng sự (2018), Setthasakko (2010), Wilmshurst & Frost (2001), Adams (2002), Lodhia (2003), Gale (2006) chỉ rõ nhận thức và cam kết của ban quản lý là yếu tố thúc đẩy hoặc rào cản chính. Nguyễn Thị Nga (2017) trong ngành thép và Nguyễn Thành Tài (2020) trong ngành dệt may tại Việt Nam cũng ghi nhận vai trò quyết định của ban lãnh đạo.
• Nhóm nhân tố chiến lược môi trường và biến động môi trường kinh doanh: Guenther và cộng sự (2016), Rodrigue (2013), Cadman (2017), Lewis & Harvey (2001), Soleimani & Majbouri (2019), Yusheng Kong và cộng sự (2022) chứng minh mối quan hệ giữa chiến lược chủ động bảo vệ môi trường, mức độ bất định của môi trường kinh doanh với mức độ vận dụng các kỹ thuật KTQTMT.

Khoảng trống nghiên cứu luận án lựa chọn giải quyết: Luận án định vị nghiên cứu vào khoảng trống về việc đánh giá thực trạng và kiểm định mô hình các nhân tố ảnh hưởng đến việc áp dụng đồng thời cả KTQTMT tiền tệ và vật chất trong bối cảnh cụ thể của các doanh nghiệp sản xuất điện tại Việt Nam – một ngành phát thải lớn nhưng chưa có công trình nghiên cứu hệ thống nào trước đó tiếp cận toàn diện theo các lý thuyết thể chế và ngẫu nhiên.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Các lý thuyết nền tảng

Luận án sử dụng 4 lý thuyết căn bản để xây dựng khung nghiên cứu và giải thích hiện tượng:

1. Lý thuyết hợp pháp (Legitimacy Theory): Khởi nguồn từ Max Weber (1922) và phát triển bởi Deegan (2002). Hoạt động của doanh nghiệp cần đảm bảo "hợp đồng xã hội" với cộng đồng. Doanh nghiệp sản xuất điện áp dụng KTQTMT để chứng minh sự tuân thủ các chuẩn mực xã hội về môi trường nhằm duy trì tính hợp pháp cho sự tồn tại của mình.
2. Lý thuyết về quá trình đổi mới (Diffusion of Innovations): Rogers (1962, 2003) phân tích cách thức các ý tưởng, công nghệ mới lan tỏa thông qua truyền thông, thời gian, đặc tính đổi mới và hệ thống xã hội. KTQTMT được xem là một sự đổi mới quản trị cần được truyền thông nội bộ và lãnh đạo tiếp nhận.
3. Lý thuyết ngẫu nhiên (Contingency Theory): Phát triển từ Burns & Stalker (1961), Woodward (1965), Lawrence & Lorsch (1967), Perrow (1967) và Otley (1980). Hiệu quả hệ thống kế toán quản trị phụ thuộc vào sự phù hợp với các yếu tố ngữ cảnh: công nghệ sản xuất, nhận thức lãnh đạo, chiến lược và mức độ biến động của môi trường kinh doanh.
4. Lý thuyết thể chế (Institutional Theory): Tiếp cận theo trường phái thể chế mới (DiMaggio & Powell, 1983; Scott, 1995; Peters, 2000). Luận án phân tích ba dạng áp lực từ môi trường bên ngoài: áp lực cưỡng ép (quy định pháp luật, chế tài của Nhà nước), áp lực quy chuẩn (chuẩn mực nghề nghiệp, đào tạo từ các hiệp hội) và áp lực học hỏi/bắt chước (mô phỏng các mô hình doanh nghiệp thành công).

Khung phân loại và phương pháp kỹ thuật KTQTMT

Luận án hệ thống hóa nội dung KTQTMT theo hai thước đo:

• KTQTMT tiền tệ: Thu thập và phân tích chi phí tiêu thụ tài nguyên, chi phí xử lý và phòng ngừa ô nhiễm, lập dự toán môi trường, phân bổ chi phí môi trường vào sản phẩm, đánh giá dự án đầu tư môi trường.
• KTQTMT vật chất: Theo dõi dòng chảy năng lượng, nước, nguyên vật liệu và chất thải; xây dựng các chỉ số hoạt động môi trường (EPIs); phân tích dòng cân bằng vật chất đầu vào – đầu ra.

Phân loại chi phí và doanh thu môi trường theo khung UNDSD (Jasch, 2008) được tổng hợp trong bảng sau:

STT	Phân loại	Nội dung chi tiết
1	Chi phí xử lý chất thải	Khấu hao thiết bị xử lý cuối đường ống; bảo trì và vận hành; nhân công xử lý chất thải; thuế, phí môi trường; tiền phạt vi phạm; bảo hiểm rủi ro; dự phòng dọn dẹp môi trường.
2	Chi phí ngăn ngừa rủi ro và quản lý môi trường	Thuê dịch vụ tư vấn, quan trắc; nhân sự quản lý môi trường; nghiên cứu và phát triển (R&D) công nghệ sạch; chi phí duy trì hệ thống quản lý môi trường (EMS).
3	Chi phí phân bổ cho đầu ra phi sản phẩm	Giá trị mua sắm nguyên vật liệu thô, vật liệu phụ, bao bì, năng lượng, nước bị thất thoát hoặc biến thành phế thải, khí thải, xỉ thải trong quá trình vận hành.
4	Chi phí tái chế	Khấu hao hệ thống tái chế nội bộ, nhân công thu gom tái chế xỉ/nước thải, chi phí vận hành hoạt động tái sử dụng tài nguyên.
5	Doanh thu môi trường	Tiền bán tro xỉ, phế phẩm tái chế; các khoản tiền thưởng, trợ cấp môi trường từ cơ quan quản lý nhà nước.

Luận án làm rõ bốn phương pháp kế toán chi phí môi trường:

• Kế toán chi phí trên cơ sở hoạt động (Activity-Based Costing - ABC).
• Kế toán chi phí dòng nguyên vật liệu (Material Flow Cost Accounting - MFCA).
• Kế toán chi phí đầy đủ (Full Cost Accounting - FCA).
• Kế toán chi phí vòng đời sản phẩm (Lifecycle Costing - LCC).

Phương pháp nghiên cứu

Luận án kết hợp phương pháp nghiên cứu định tính và định lượng:

• Phương pháp định tính: Tiến hành phỏng vấn chuyên gia (giảng viên chuyên ngành kế toán, kiểm toán tại các trường đại học và các cán bộ quản lý tại doanh nghiệp sản xuất điện) nhằm hiệu chỉnh bảng hỏi khảo sát và xây dựng khung thang đo; phỏng vấn sâu để thu thập dữ liệu nghiên cứu trường hợp điển hình.
• Phương pháp định lượng:
  • Khảo sát bằng bảng câu hỏi cấu trúc gửi tới các cán bộ quản lý (ban giám đốc, phòng kế toán, phòng kỹ thuật, phòng an toàn môi trường) tại các doanh nghiệp sản xuất điện tại Việt Nam trong giai đoạn 2021–2023.
  • Sử dụng thang đo Likert 5 mức độ để đo lường các biến quan sát.
  • Công cụ xử lý: Phần mềm SPSS và Excel.
  • Kỹ thuật phân tích: Thống kê mô tả, kiểm định độ tin cậy thang đo bằng hệ số Cronbach's Alpha, phân tích nhân tố khám phá (EFA), phân tích tương quan Pearson và phân tích hồi quy đa biến.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan các công trình nghiên cứu về kế toán quản trị môi trường trong doanh nghiệp

Chương 1 hệ thống hóa các tài liệu học thuật quốc tế và trong nước liên quan đến KTQTMT. Tác giả phân chia bức tranh nghiên cứu thành ba luồng chính: nghiên cứu nội dung lý thuyết, nghiên cứu các kỹ thuật/công cụ tính toán chi phí, và nghiên cứu thực nghiệm các nhân tố tác động. Chương 1 làm rõ các kết quả nghiên cứu tiêu biểu của Burritt (2002), UNDSD (2001), IFAC (2005), DiMaggio & Powell (1983), Latan và cộng sự (2018), cùng các công trình tại Việt Nam của Lê Kim Ngọc (2013), Nguyễn Thị Nga (2017), Nguyễn Thành Tài (2020). Trên cơ sở đó, chương này xác lập 3 khoảng trống nghiên cứu chính và định hướng mô hình nghiên cứu cho ngành sản xuất điện.

Chương 2: Cơ sở lý luận về kế toán quản trị môi trường trong doanh nghiệp

Chương 2 trình bày có hệ thống các khái niệm, vai trò và khuôn khổ của KTQTMT trong doanh nghiệp. Nội dung chương phân tích sâu 4 lý thuyết nền tảng (hợp pháp, đổi mới, ngẫu nhiên, thể chế); cấu trúc hai phân hệ KTQTMT tiền tệ và KTQTMT vật chất; bảng phân loại chi phí/doanh thu môi trường 5 nhóm theo UNDSD. Chương 2 phân tích chi tiết quy trình triển khai 4 phương pháp hạch toán: ABC (6 bước), MFCA (7 bước), FCA và LCC. Đồng thời, tác giả phân tích kinh nghiệm thực tiễn áp dụng KTQTMT tại Công ty Canon (Nhật Bản - áp dụng MFCA cho sản xuất ống kính) và Công ty hóa chất Nitrokémia 2000 (Hungary - phân tích chi phí môi trường và dòng nguyên liệu cho các sản phẩm Fumaric acid, Ferrous Fumarate, Phthalimide), từ đó rút ra bài học kinh nghiệm cho các doanh nghiệp điện tại Việt Nam.

Chương 3: Phương pháp nghiên cứu

Chương 3 xây dựng quy trình nghiên cứu hỗn hợp và thiết lập mô hình nghiên cứu. Các giả thuyết nghiên cứu được phát biểu dựa trên mối quan hệ giữa các biến độc lập và biến phụ thuộc (Mức độ áp dụng KTQTMT):

• Nhóm áp lực thể chế bên ngoài: Áp lực cưỡng ép, Áp lực quy chuẩn, Áp lực học hỏi.
• Nhóm nhân tố bên trong: Nhận thức của nhà quản lý cấp cao, Chiến lược môi trường của doanh nghiệp, Nhận thức về sự biến động của môi trường kinh doanh.

Chương này trình bày chi tiết cấu trúc bảng câu hỏi khảo sát, quy trình thử nghiệm qua ý kiến chuyên gia, phương pháp chọn mẫu, thu thập dữ liệu sơ cấp tại các doanh nghiệp phát điện (nhiệt điện than, nhiệt điện khí, thủy điện, năng lượng tái tạo) và quy trình xử lý dữ liệu qua Cronbach's Alpha, EFA và hồi quy đa biến.

Chương 4: Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Chương 4 cung cấp bức tranh toàn diện về thị trường điện lực Việt Nam, đặc điểm phát điện và tác động môi trường.

• Kết quả thống kê mô tả: Phản ánh thực trạng nhận diện chi phí môi trường tại các doanh nghiệp điện; phần lớn doanh nghiệp chỉ mới nhận diện chi phí xử lý phát thải cuối đường ống theo quy định bắt buộc, tỷ lệ áp dụng MFCA, FCA và theo dõi dòng phi sản phẩm còn thấp.
• Kết quả kiểm định mô hình:
  • Hệ số Cronbach's Alpha của các thang đo thành phần (Áp lực cưỡng ép, Áp lực quy chuẩn, Áp lực học hỏi, Nhận thức lãnh đạo cấp cao, Chiến lược môi trường, Biến động môi trường kinh doanh, Áp dụng KTQTMT) đều đạt độ tin cậy yêu cầu.
  • Phân tích EFA trích xuất được các nhân tố phù hợp với cấu trúc lý thuyết đặt ra, kiểm định KMO và Bartlett đều có ý nghĩa thống kê.
  • Kết quả phân tích hồi quy khẳng định các nhân tố thuộc nhóm áp lực thể chế (cưỡng ép, quy chuẩn, học hỏi) cùng với nhận thức của nhà quản lý cấp cao và chiến lược môi trường có tác động tích cực, có ý nghĩa thống kê đến mức độ áp dụng KTQTMT trong các doanh nghiệp sản xuất điện.
• Nghiên cứu điển hình tại Công ty nhiệt điện Thái Bình:
  • Tác giả phân tích nguyên lý hoạt động và quy trình phát điện của nhà máy nhiệt điện Thái Bình.
  • Thực hiện bóc tách, phân loại chi phí môi trường theo 4 loại: Chi phí xử lý phát thải (Loại 1), Chi phí phòng ngừa và quản lý môi trường (Loại 2), Chi phí tái chế (Loại 4) và Doanh thu môi trường (bán tro xỉ thô, thạch cao).
  • So sánh báo cáo tài chính truyền thống và báo cáo theo KTQTMT: Báo cáo kế toán truyền thống gộp các chi phí môi trường vào chi phí sản xuất chung dẫn đến làm sai lệch giá thành thực tế của từng phân xưởng; trong khi áp dụng KTQTMT cho thấy rõ quy mô chi phí hao phí dòng nhiên liệu và chi phí bảo vệ môi trường, giúp ban lãnh đạo kiểm soát định mức tiêu hao than, dầu và tối ưu hóa việc tiêu thụ tro xỉ.

Chương 5: Giải pháp tăng cường áp dụng kế toán quản trị môi trường tại các doanh nghiệp sản xuất điện

Dựa trên định hướng phát triển ngành điện lực và kết quả kiểm định định lượng, Chương 5 đề xuất hệ thống giải pháp và kiến nghị cụ thể:

• Nhóm giải pháp nội bộ tại doanh nghiệp sản xuất điện:
  • Nâng cao nhận thức và cam kết của ban lãnh đạo cấp cao đối với công tác quản trị môi trường; lồng ghép mục tiêu môi trường vào chiến lược kinh doanh dài hạn.
  • Tổ chức hệ thống tài khoản và chứng từ kế toán chi tiết để bóc tách chi phí môi trường tiền tệ và theo dõi cân bằng vật chất đầu vào - đầu ra (than, dầu, nước, hóa chất xử lý).
  • Từng bước áp dụng phương pháp ABC và MFCA để xác định chính xác các điểm thất thoát dòng vật chất trong các tổ máy phát điện.
• Nhóm kiến nghị đối với các bên liên quan:
  • Đối với Chính phủ và cơ quan quản lý (Bộ Tài chính, Bộ Công Thương, Bộ Tài nguyên và Môi trường): Hoàn thiện hành lang pháp lý, ban hành hướng dẫn hạch toán kế toán môi trường thống nhất cho ngành sản xuất điện; hoàn thiện cơ chế thị trường mua bán phát thải và tiêu thụ tro xỉ.
  • Đối với các cơ sở giáo dục, đào tạo: Đưa nội dung KTQTMT vào chương trình đào tạo chuyên ngành kế toán, kiểm toán và quản trị kinh doanh.
  • Đối với các hiệp hội nghề nghiệp (Hiệp hội Kế toán và Kiểm toán Việt Nam, Hiệp hội Năng lượng): Tổ chức các khóa đào tạo chuyên môn, chia sẻ mô hình thực hành KTQTMT tiêu chuẩn cho các hội viên.

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt học thuật và lý luận

1. Hệ thống hóa và hoàn thiện khung lý thuyết toàn diện về KTQTMT trong doanh nghiệp sản xuất điện, tích hợp hai chiều kích đo lường tiền tệ và vật chất cùng các phương pháp hạch toán hiện đại (ABC, MFCA, FCA, LCC).
2. Xây dựng và kiểm định thành công mô hình lý thuyết giải thích việc áp dụng KTQTMT dựa trên sự kết hợp của 4 lý thuyết: lý thuyết hợp pháp, lý thuyết về quá trình đổi mới, lý thuyết ngẫu nhiên và lý thuyết thể chế mới.
3. Xác định rõ mối quan hệ tác động tích cực cùng chiều của các nhân tố bên trong (nhận thức của nhà quản lý cấp cao, chiến lược môi trường) và các nhân tố bên ngoài (áp lực cưỡng ép, áp lực quy chuẩn, áp lực học hỏi) đến mức độ thực hành KTQTMT tại các doanh nghiệp sản xuất điện ở Việt Nam.

Đóng góp về mặt thực tiễn

1. Phản ánh bức tranh thực trạng triển khai KTQTMT tại các doanh nghiệp sản xuất điện ở Việt Nam trong giai đoạn 2021–2023, chỉ ra những hạn chế trong việc nhận diện chi phí môi trường ẩn và dòng phi sản phẩm.
2. Thiết kế mô hình ứng dụng thử nghiệm KTQTMT tại Công ty nhiệt điện Thái Bình; xây dựng bảng so sánh thực nghiệm giữa báo cáo kế toán truyền thống và báo cáo KTQTMT, chứng minh khả năng bóc tách chi phí phát thải và ghi nhận doanh thu từ phụ phẩm (tro xỉ).
3. Đề xuất hệ thống giải pháp phân cấp cụ thể cho nội bộ doanh nghiệp sản xuất điện và các kiến nghị chính sách cho Chính phủ, Bộ ban ngành, cơ sở đào tạo và hiệp hội nghề nghiệp nhằm thúc đẩy lộ trình chuyển đổi xanh trong ngành năng lượng.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của luận án:

• Phạm vi khảo sát tập trung chủ yếu vào các doanh nghiệp sản xuất điện, do đó kết quả định lượng có thể chưa bao quát hoàn toàn cho các phân ngành năng lượng khác (như truyền tải hoặc phân phối điện).
• Nghiên cứu trường hợp điển hình mới chỉ thực hiện chuyên sâu tại một đơn vị đại diện cho nhiệt điện than (Công ty nhiệt điện Thái Bình), chưa so sánh đối ứng chi tiết với các loại hình phát điện khác như thủy điện hay điện mặt trời, điện gió.

Hướng nghiên cứu tiếp theo:

• Mở rộng phạm vi khảo sát định lượng sang các phân ngành khác trong chuỗi cung ứng năng lượng và các ngành công nghiệp nặng có phát thải lớn (như xi măng, hóa chất).
• Nghiên cứu so sánh chuyên sâu việc áp dụng KTQTMT giữa các loại hình công nghệ phát điện khác nhau (nhiệt điện than, nhiệt điện khí, thủy điện, năng lượng tái tạo).
• Khảo sát tác động trực tiếp của mức độ áp dụng KTQTMT đến hiệu quả tài chính và chỉ số kết quả hoạt động môi trường (CEP) của doanh nghiệp trong dài hạn.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo hữu ích cho các nhóm đối tượng:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và giảng viên chuyên ngành: Cung cấp cơ sở lý thuyết chuẩn hóa về KTQTMT, phương pháp phân loại chi phí môi trường theo UNDSD, quy trình thực hiện MFCA/ABC và quy trình nghiên cứu kết hợp định tính - định lượng xử lý trên SPSS.
• Lãnh đạo và kiểm soát viên, kế toán trưởng các doanh nghiệp sản xuất điện: Cung cấp phương pháp bóc tách chi phí môi trường ra khỏi chi phí sản xuất chung, phương pháp thiết lập báo cáo phân tích dòng năng lượng/vật chất và các biểu mẫu báo cáo chi phí - doanh thu môi trường để hỗ trợ định giá và kiểm soát giá thành phát điện.
• Nhà hoạch định chính sách (Bộ Tài chính, Bộ Tài nguyên và Môi trường, Bộ Công Thương): Cung cấp dữ liệu thực chứng phục vụ việc ban hành thông tư hướng dẫn hạch toán kế toán môi trường và hoàn thiện khung pháp lý về quản trị môi trường doanh nghiệp.

Câu hỏi thường gặp

1. Kế toán quản trị môi trường trong luận án được cấu thành từ những phân hệ và hạng mục phân loại nào? KTQTMT được cấu thành từ hai phân hệ: KTQTMT tiền tệ (MEMA) và KTQTMT vật chất (PEMA). Theo khung chuẩn hóa của UNDSD (Jasch, 2008), chi phí và doanh thu môi trường được phân loại thành 5 hạng mục:

1. Chi phí xử lý chất thải (khấu hao thiết bị xử lý, vận hành, nhân lực, thuế/phí/tiền phạt môi trường).
2. Chi phí ngăn ngừa rủi ro và quản lý môi trường (tư vấn, nhân sự quản lý, R&D công nghệ sạch).
3. Chi phí phân bổ cho đầu ra phi sản phẩm (nguyên vật liệu thô, phụ, năng lượng, nước thất thoát thành chất thải).
4. Chi phí tái chế (khấu hao và vận hành hệ thống tái sử dụng nội bộ).
5. Doanh thu môi trường (tiền bán tro xỉ, phế phẩm tái chế, trợ cấp môi trường).

2. Vì sao ngành sản xuất điện tại Việt Nam cần áp dụng KTQTMT? Khâu phát điện chiếm gần 80% cơ cấu giá thành sản xuất điện, phần lớn là chi phí nhiên liệu (than, khí). Sản xuất điện phát sinh lượng phát thải lớn tác động nghiêm trọng đến hệ sinh thái. Việc áp dụng KTQTMT giúp nhận diện các chi phí môi trường ẩn, theo dõi tổn thất nhiên liệu trong dòng phi sản phẩm, tối ưu hóa phân bổ chi phí chung vào giá thành và cung cấp thông tin chuẩn xác cho việc ra quyết định trong thị trường điện cạnh tranh.

3. Những nhân tố nào có tác động cùng chiều đến việc áp dụng KTQTMT tại các doanh nghiệp sản xuất điện? Kết quả kiểm định định lượng của luận án chứng minh các nhóm nhân tố sau có tác động tích cực (cùng chiều) đến mức độ áp dụng KTQTMT:

• Nhóm nhân tố bên trong: Nhận thức và cam kết của nhà quản lý cấp cao; Chiến lược môi trường của doanh nghiệp.
• Nhóm nhân tố bên ngoài (áp lực thể chế): Áp lực cưỡng ép (quy định pháp luật, chế tài); Áp lực quy chuẩn (chuẩn mực đào tạo, hiệp hội kế toán); Áp lực học hỏi (mô phỏng mô hình thành công của các doanh nghiệp cùng ngành).

4. Điểm khác biệt cơ bản giữa báo cáo kế toán truyền thống và báo cáo KTQTMT tại Công ty nhiệt điện Thái Bình là gì? Trong kế toán truyền thống, các khoản chi phí liên quan đến môi trường (như xử lý nước thải, bảo dưỡng hệ thống khử lưu huỳnh FGD, lọc bụi tĩnh điện ESP, chi phí quan trắc) bị gộp chung vào tài khoản chi phí sản xuất chung hoặc chi phí quản lý, khiến ban lãnh đạo không thấy được quy mô thực tế của chi phí môi trường trên mỗi kWh điện. Báo cáo theo KTQTMT bóc tách rõ từng loại chi phí môi trường (Loại 1, Loại 2, Loại 4), đo lường hao phí nguyên vật liệu đầu vào và hạch toán riêng doanh thu từ việc bán phụ phẩm tro xỉ, thạch cao.

5. Luận án đã phân tích bốn phương pháp kế toán chi phí môi trường nào? Bốn phương pháp kế toán được luận án trình bày chi tiết gồm:

• Kế toán chi phí dựa trên hoạt động (ABC): Phân bổ chi phí môi trường gián tiếp vào các đối tượng tính giá thông qua các hoạt động và kích tố chi phí.
• Kế toán chi phí dòng nguyên vật liệu (MFCA): Đo lường dòng chảy và tổn thất vật chất qua các trung tâm chi phí để tính toán chi phí đầu ra sản phẩm và đầu ra phi sản phẩm.
• Kế toán chi phí đầy đủ (FCA): Tích hợp cả chi phí nội bộ và các chi phí ngoại ứng môi trường bên ngoài vào hệ thống tính toán.
• Kế toán chi phí vòng đời sản phẩm (LCC): Đánh giá tổng chi phí môi trường phát sinh trong toàn bộ vòng đời sản phẩm "từ cái nôi đến nấm mồ".

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Lê Trà My đã xây dựng hệ thống cơ sở lý luận toàn diện về kế toán quản trị môi trường và kiểm định thực nghiệm mô hình các nhân tố tác động đến việc áp dụng công cụ này tại các doanh nghiệp sản xuất điện ở Việt Nam. Kết quả nghiên cứu khẳng định tầm quan trọng của cả phân hệ tiền tệ và vật chất, đồng thời chứng minh các áp lực thể chế bên ngoài cùng với nhận thức của ban lãnh đạo và chiến lược môi trường nội bộ là các động lực then chốt thúc đẩy thực hành KTQTMT. Nghiên cứu điển hình tại Công ty nhiệt điện Thái Bình minh chứng rõ nét khả năng kiểm soát chi phí nguyên nhiên liệu và minh bạch hóa thông tin tài chính - môi trường khi chuyển đổi từ kế toán truyền thống sang KTQTMT. Hệ thống giải pháp và kiến nghị được đề xuất trong luận án có giá trị ứng dụng thực tế cao, đóng góp thiết thực cho quá trình quản trị chi phí và chuyển dịch năng lượng bền vững của ngành điện Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU VỀ KẾ TOÁN QUẢN TRỊ MÔI TRƯỜNG TRONG DOANH NGHIỆP Kế toán quản trị môi trường là đề tài được quan tâm chú ý đáng kể trong giới học thuật cũng như trong các tổ chức quốc tế, vì vậy đã có một số lượng lớn các công trình nghiên cứu gồm các bài báo từ tạp chí chuyên ngành, các bộ công cụ hướng dẫn của các tổ chức trên thế giới, sách giáo trình hay luận án tiến sĩ của các tác giả trong và ngoài nước. Tất cả các nghiên cứu này đều có chung một nhật định rằng kế toán quản trị môi trường là sự phát triển của kế toán truyền thống đáp ứng đòi hỏi ngày càng cao của xã hội. Bouma và cộng sự (2013) đã định nghĩa “Kế toán quản trị môi trường bao gồm hệ thống kế toán và những kỹ thuật cung cấp cho các nhà hoạch định và nhà quản lý doanh nghiệp thông tin tài chính và phi tài chính về những vấn đề liên quan đến môi trường của doanh nghiệp”. Thông qua kỹ thuật và chuyên môn của kế toán quản trị để nâng cao chất lượng thông tin môi trường liên quan đến việc ra quyết định về thẩm định đầu tư, lập dự toán và quản lý chiến lược (Everettt và Neu, 2000; IFAC, 2005).

Những nghiên cứu về kế toán quản trị môi trường trên thế giới có thể được chia ra làm hai loại lớn: nghiên cứu lý thuyết và nghiên cứu thực nghiệm. Các nghiên cứu lý thuyết dựa trên các khung học thuyết để tìm cách giải thích mối quan hệ giữa hiệu quả kinh tế và môi trường, đồng thời trình bày nội dung và cách thức vận dụng kế toán quản trị môi trường trong môi trường kinh doanh. Nghiên cứu thực nghiệm sử dụng công cụ để kiểm chứng lại các mối quan hệ được đưa ra trong lý thuyết, đó là kiểm chứng các yếu tố thúc đẩy việc áp dụng KTQTMT, hoặc kiểm chứng sự tác động của việc áp dụng KTQTMT tới hiệu quả hoạt động của các doanh nghiệp. Các nghiên cứu lý thuyết về nội dung của kế toán quản trị môi trường áp dụng tại doanh nghiệp Các nội dung của KTQTMT đã được nhắc đến rất nhiều trong các tài liệu hướng dẫn của các hiệp hội tổ chức cũng như trong các nghiên cứu của các tác giả 6 khác nhau trong và ngoài nước.

Trong đó có thể chia ra các hướng nghiên cứu chính như sau: Nghiên cứu về thông tin kế toán quản trị môi trường Burritt và cộng sự (2002) đã đề xuất một khung lý thuyết toàn diện về thông tin tiền tệ và vật chất mà hệ thống KTQTMT có thể cung cấp cho các nhà quản lý cấp cao. KTQTMT dưới thước đo vật chất là những báo cáo phân tích về dòng nguyên, nhiên liệu đầu vào và đầu ra của quy trình sản xuất. KTQTMT dưới thước đo tiền tệ là những thông tin về chi phí doanh nghiệp phải chi ra để tiêu thụ các tài nguyên thiên nhiên hay chi ra để phòng ngừa các rủi ro về môi trường kèm theo doanh thu từ việc tiết kiệm nhiên liệu. Nghiên cứu của Nguyễn Mạnh Hiền (2008) ở Việt Nam cũng bàn về các thông tin này của kế toán quản trị môi trường.

Ngoài ra, trên thế giới có rất nhiều các tài liệu hướng dẫn về việc nhận diện cũng như phân loại các chi phí môi trường của các tổ chức quốc tế như Uỷ ban phát triển bền vững của Liên hiệp quốc UNDSD, Liên đoàn kế toán quốc tế IFAC, Viện kế toán công chứng Anh ACCA hay các quy định cụ thể của Chính phủ như ở Nhật và Úc. Những hướng dẫn cụ thể này giúp doanh nghiệp dễ dàng hơn trong việc nhận diện và thu thập các thông tin về môi trường phục vụ cho mục đích ra quyết định trong nội bộ doanh nghiệp. Nghiên cứu về các công cụ và phương pháp kế toán chi phí môi trường áp dụng trong doanh nghiệp Ngoài các hướng dẫn trên, các nghiên cứu trước năm 2010 hầu hết tập trung mô tả và đánh giá thực trạng việc áp dụng các công cụ của KTQTMT trong các doanh nghiệp, từ việc áp dụng tại các nước phát triển như Châu Âu được trình bày trong kỷ yếu “Introducing Environmental Management Accounting at enterprise level” tổng kết lại kết quả áp dụng kế toán quản trị môi trường cho 5 nước tiên phong tại Châu Âu trong khuôn khổ dự án của Tổ chức phát triển công nghiệp Liên hợp quốc UNIDO hay nghiên cứu về mô hình ứng dụng kế toán quản trị môi trường cho các trường đại học của Úc (Huei-Chun Chang, 2007). Senthil Kumaran và cộng sự (2001) đã thảo luận về mô hình phân tích chi phí môi trường vòng đời (LCC) bao gồm chi phí sinh thái trong tổng chi phí của 7 sản phẩm.

Chi phí sinh thái liên quan đến các chi phí trực tiếp và gián tiếp của tác động môi trường do sản phẩm tạo ra trong toàn bộ vòng đời của nó. Các tác giả cũng mô tả việc làm thế nào để sử dụng mô hình LCC nhằm xác định các phương án khả thi về hiệu quả chi phí, các phần/ sản phẩm thân thiện với môi trường. Điều này cố gắng kết hợp chi phí vào hoạt động đánh giá vòng đời, một đánh giá có hệ thống các nhu cầu và cơ hội để làm giảm gánh nặng về môi trường liên quan đến năng lượng, sử dụng nguyên vật liệu và thải chất thải trong suốt vòng đời của một sản phẩm, quy trình hoặc hoạt động. Ngoài ra, các tác giả cũng chỉ ra mô hình toán học của LCC nhằm xác định mối tương quan của các chi phí sinh thái khác nhau với tổng chi phí.

Mô hình này đã được chuyển đổi thành mô hình tính toán LCC để so sánh các chi phí sinh thái của các giải pháp thay thế. Giới hạn hiện tại của mô hình LCC đã được thảo luận bởi các tác giả để chứng minh rằng mô hình này không thể cung cấp hết các kết quả có thể mà sẽ dẫn đến những chênh lệch trong dự toán chi phí. Việc áp dụng công cụ đã được mở rộng ra các nước đang phát triển như Honduras (Christine Jasch, Daniel Ayres, Ludovic Bernaudat, 2010) và đến Malaysia, Che Zuriana Muhammad Jamil và cộng sự (2014) đã nghiên cứu về mô hình áp dụng kế toán quản trị môi trường tại các doanh nghiệp sản xuất vừa và nhỏ. Áp dụng kế toán quản trị môi trường đơn giản là làm kế toán quản trị tốt hơn và triệt để hơn, trong khi đội chiếc mũ môi trường sẽ mở được đôi mắt để nhận diện được những chi phí đang ẩn đi.

Việc nghiên cứu, triển khai áp dụng kế toán quản trị môi trường vào Việt Nam đặc biệt mới mẻ và đang đi những bước khởi đầu. Do vậy, những nghiên cứu trong nước về kế toán quản trị môi trường chưa phong phú. Tiêu biểu là bài viết của tác giả Lê Kim Ngọc với tiêu đề “Hướng dẫn kế toán môi trường của Nhật Bản và bài học kinh nghiệm cho việc thực hiện kế toán môi trường trong các doanh nghiệp Việt Nam” đăng trên Tạp chí Kinh tế và Phát triển, số đặc biệt tháng 10/2013, trang 91-96. Bài báo này khái quát những nội dung chính của Hướng dẫn kế toán môi trường do Bộ Môi trường Nhật Bản ban hành, là quốc gia phát triển vào bậc nhất thế giới, đồng thời cũng là một trong những nước đứng đầu về bảo vệ môi trường, nổi bật là việc 8 nhận diện bốn loại chi phí môi trường.

Thông qua đó, tác giả gợi ý một số bài học kinh nghiệm cho các doanh nghiệp Việt Nam trong việc nghiên cứu và triển khai kế toán môi trường và đề xuất hai mẫu báo cáo về kế toán môi trường cho các doanh nghiệp Việt Nam. Bên cạnh một số bài báo nghiên cứu các mô hình kế toán quản trị trên thế giới để đề xuất phương hướng áp dụng cho Việt Nam thì cũng có những nghiên cứu đã thử nghiệm áp dụng những lý luận về chi phí môi trường để nhận diện và đánh giá tác động của chi phí môi trường đến kết quả hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp, hoặc khảo sát tìm hiểu thực trạng triển khai kế toán môi trường. Điển hình có thể kể đến bài báo của TS Lê Thị Minh Huệ, Đại học Hồng Đức với tiêu đề “Kế toán quản trị chi phí môi trường tại các doanh nghiệp sản xuất tại Thanh Hoá” đăng trên tạp chí Tài Chính tháng 1/2020. Nghiên cứu đã khảo sát 10 doanh nghiệp sản xuất thuộc các ngành nghề khác nhau trên địa bàn tỉnh Thanh Hoá nhằm đánh giá thực trạng kế toán quản trị chi phí môi trường, từ đó tác giả đề xuất một số giải pháp góp phần hoàn thiện kế toán quản trị chi phí môi trường tại các doanh nghiệp này.

Các nghiên cứu về những nhân tố tác động đến việc áp dụng Kế toán quản trị môi trường Ngoài các nghiên cứu về thực tiễn áp dụng kế toán quản trị môi trường tại các loại hình doanh nghiệp như đã nêu ở trên, các công trình công bố sau đó đã rút ra các nhân tố ảnh hưởng đến việc doanh nghiệp quyết định áp dụng công cụ này. Tổng quan các công trình nghiên cứu này có thể rút ra được một số nhân tố chính như sau: 1. Nhân tố Áp lực thể chế Áp lực thể chế bao gồm áp lực cưỡng ép, áp lực quy chuẩn và áp lực học hỏi (DiMaggio và Powell, 1983). Jalaludin (2011) với nghiên cứu được thực hiện về mối quan hệ giữa áp lực thể chế và việc áp dụng KTQTMT trong các công ty sản xuất cho thấy một số ảnh hưởng của áp lực thể chế đối với việc áp dụng KTQTMT.

Trong đó, áp lực quy chuẩn về đào tạo và tư cách thành viên của các hiệp hội kế toán được cho là mạnh mẽ nhất. Áp lực ban đầu để các công ty phải hạch toán môi trường đến từ các tổ chức bên ngoài như các tổ chức môi trường, truyền thông hay các cổ đông và quản lý nhận thức được tầm quan trọng của việc quản trị môi trường và bền vững tốt sẽ 9 giúp cho hoạt động quản trị rủi ro trong ngắn hạn cũng như đạt được mục tiêu chiến lược của tổ chức (Bennett, 2011). Họ cũng khuyến nghị thêm rằng các công ty nên sử dụng hệ thống KTQTMT linh hoạt nếu công ty cần phải đáp ứng những nhu cầu về thông tin của các đối tượng bên ngoài doanh nghiệp. Jamil, Mohamed, Muhammad, Ali (2015) đã nghiên cứu các yếu tố và rào cản tác động đến việc áp dụng Kế toán quản trị môi trường.

Bài viết tập trung khảo sát các doanh nghiệp sản xuất vừa và nhỏ ở Malaysia.