CHƯƠNG 1 LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ KẾ TOÁN CHI PHÍ SẢN XUẤT VÀ TÍNH GIÁ THÀNH SẢN PHẨM TRONG DOANH NGHIỆP XÂY LẮP 1. Những vấn đề chung về chi phí sản xuất và giá thành sản phẩm xây lắp trong các doanh nghiệp 1.Đặc điểm của hoạt động sản xuất xây lắp ảnh hưởng đến kế toán chi phí sản xuất và giá thành sản phẩm Xây lắp là một ngành sản xuất mang tính công nghiệp nhằm xây dựng mới, mở rộng, khôi phục cải tạo cơ sở vật chất kỹ thuật cho nền kinh tế quốc dân, góp phần hoàn thiện cơ cấu kinh tế, tạo tiền đề để thực hiện công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước. Tuy nhiên đó là một ngành sản xuất công nghiệp đặc biệt, so với các ngành sản xuất vật chất khác, ngành xây lắp có những đặc điểm riêng. Công tác kế toán trong doanh nghiệp vừa phải đáp ứng yêu cầu chung về chức năng, nhiệm vụ kế toán của một doanh nghiệp sản xuất vừa phải đảm bảo phù hợp với đặc thù của loại hình doanh nghiệp xây lắp.
Do đó những đặc điểm riêng của ngành sản xuất xây lắp đã ảnh hưởng đến công tác kế toán chi phí sản xuất và giá thành sản phẩm, cụ thể như sau: Thứ nhất, sản xuất xây lắp là một loại sản xuất công nghiệp đặc biệt theo đơn đặt hàng. Sản phẩm xây lắp mang tính chất đơn chiếc, riêng lẻ. Mỗi sản phẩm xây lắp có yêu cầu về mặt thiết kế, kết cấu, hình thức, địa điểm xây dựng,. khác nhau theo bản vẽ thiết kế và dự toán thi công riêng biệt.
Chính vì vậy, mỗi sản phẩm xây lắp đều có yêu cầu về mặt tổ chức quản lý, tổ chức thi công và biện pháp thi công phù hợp với đặc điểm của từng công trình, hạng mục công trình, có như vậy việc sản xuất thi công mới mang lại hiệu quả cao, đảm bảo đúng tiến độ và yêu cầu về kỹ thuật, chất lượng công trình theo đơn đặt hàng. Do sản phẩm có tính chất đơn chiếc và được sản xuất theo đơn đặt hàng nên chi phí tập hợp sản xuất thi công cũng hoàn toàn khác nhau giữa các công trình, ngay cả khi công trình thi công theo cùng một bản vẽ thiết kế nhưng được xây dựng ở những địa điểm khác nhau với các điều kiện thi công khác nhau thì chi phí sản xuất cũng khác nhau. Luan van 8 Chính vì vậy việc tập hợp chi phí sản xuất và tính giá thành sản phẩm xây lắp phải được tính cho từng sản phẩm xây lắp riêng biệt (theo từng công trình, hạng mục công trình) hoặc theo nhóm sản phẩm nếu chúng được sản xuất theo cùng thiết kế, thi công ở cùng một địa điểm và cùng nằm trong một đơn đặt hàng của khách hàng. Bên cạnh đó công tác tập hợp chi phí sản xuất thực tế phải bám sát vào dự toán thi công đã được duyệt nhằm kiếm soát chi phí và đảm bảo chi phí được hạch toán đầy đủ, chính xác và kịp thời.
Thứ hai, hoạt động xây lắp mang tính chất lưu động, tiến hành chủ yếu ngoài trời. Còn phương tiện sản xuất (máy móc thi công, công nhân) phải di chuyển theo địa điểm sản xuất. Sản phẩm xây lắp được cố định tại nơi sản xuất, khi hoàn thành không nhập kho như các ngành sản xuất công nghiệp khác. Do đặc điểm của ngành xây lắp là sản xuất những thiết bị, kết cấu thép phi tiêu chuẩn và địa điểm xây dựng, lắp đặt theo địa bàn thi công nên hầu hết các công việc được tiến hành ngoài trời, trên công trường thi công, chịu tác động trực tiếp của điều kiện thiên nhiên, môi trường, thời tiết và do đó việc thi công xây lắp ở một mức độ nào đó mang tính chất thời vụ.
Do đặc điểm này, trong quá trình thi công cần tổ chức quản lý lao động, vật tư chặt chẽ, đảm bảo thi công nhanh, đúng tiến độ, khi điều kiện môi trường thời tiết thuận lợi. Trong điều kiện thời tiết không thuận lợi ảnh hưởng đến chất lượng thi công, có thể sẽ phát sinh các khối lượng công trình phải phá đi làm lại và các thiệt hại phát sinh do người sản xuất, doanh nghiệp cần có kế hoạch tổ chức sản xuất phù hợp nhằm tiết kiệm chi phí, hạ giá thành. Bên cạnh đó, địa điểm xây dựng luôn thay đổi theo địa bàn thi công. Như vậy sẽ phát sinh các chi phí như: chi phí điều động công nhân, điều động máy móc thi công, chi phí xây dựng nhà tạm, lán trại, các công trình phụ trợ chuẩn bị mặt bằng cho thi công, san dọn mặt bằng và vận chuyển công cụ dụng cụ, máy móc sau khi thi công.
Cụ thể là trong một khoảng thời gian nhất định, con người và công cụ lao động luôn phải di chuyển từ công trình này đến công trình khác, một phương tiện máy móc thi công có thể dùng cho nhiều công trình khác nhau, một đặc điểm hiếm thấy ở các ngành sản xuất khác. Đặc điểm này làm cho công tác quản lý, kế Luan van 9 toán tài sản, vật tư lao động phức tạp, đồng thời lại chịu tác động của môi trường tự nhiên dễ làm tài sản mất mát, hư hỏng. Do vậy cần tính toán, khảo sát, kiểm tra giám sát thật kỹ trước mắt cũng như lâu dài. Khi công trình hoàn thành, điều đó có nghĩa là người công nhân không còn làm việc ở đó nữa, phải chuyển đến thi công ở một công trình khác.
Vì vậy kế toán cần theo dõi chặt chẽ các khoản chi phí phát sinh này, cần tính toán kỹ để đưa ra kế hoạch điều động công nhân, máy móc, hoặc đi thuê tại chỗ nơi thi công công trình hoặc điều động nhân lực, vật lực tại doanh nghiệp để giảm chi phí di dời. Đồng thời phải xác định và phản ánh chi phí chính xác, đầy đủ, lựa chọn tiêu thức phân bổ để phân bổ chi phí cho các công trình hợp lý, từ đó tính giá thành sản phẩm được chính xác. Sản phẩm được hoàn thành, nghiệm thu, và bàn giao theo giai đoạn hoặc quyết toán theo công trình, hạng mục công trình nên hầu hết các sản phẩm xây lắp không qua nhập kho. Thứ ba, sản phẩm xây lắp được tiêu thụ theo giá doanh nghiệp đã trúng thầu hoặc theo đơn đặt hàng trọn gói của khách hàng đã có giá từ trước.
Như vậy doanh thu của sản phẩm đã được xác định từ trước khi sản xuất sản phẩm (trước khi phát sinh chi phí sản xuất). Đây là một đặc điểm khác biệt so với các ngành sản xuất khác chỉ xác định được doanh thu khi bán ra sản phẩm. Do vậy phương thức khoán gọn trong xây lắp cần được khuyến khích song song với việc quản lý thi công, giám sát công trình chặt chẽ nhằm thiết kiệm chi phí, hạ giá thành mà vẫn đảm bảo chất lượng, kỹ thuật công trình. Kế toán cần bám sát dự toán khoán thi công để kiểm soát chi phí và xác định lợi nhuận dự kiến của doanh nghiệp đề ra.
Định kỳ cung cấp các báo cáo về chi phí sản xuất và tính giá thành sản phẩm, xác định đúng kỳ tính giá và thực hiện tính giá thành theo thời điểm xác định nhằm cung cấp kịp thời thông tin cho lãnh đạo doanh nghiệp. Phân tích tình hình thực hiện định mức chi phí và giá thành xây dựng để có các quyết định đúng đắn và phù hợp. Thứ tư, sản phẩm xây lắp thường có giá trị lớn và thời gian thi công tương đối dài Sản phẩm xây lắp có giá trị lớn, khối lượng công trình lớn, thời gian thi công tương đối dài, có công trình phải xây dựng nhiều năm mới xong. Trong sản xuất, thi Luan van 10 công xây lắp chưa tạo ra sản phẩm cho xã hội nhưng lại sử dụng nhiều vật tư, nhân lực của xã hội.
Do đó khi lập kế hoạch xây lắp cần cân nhắc, thận trọng, nêu rõ các yêu cầu về vật tư, tiền vốn, nhân công. Doanh nghiệp cần chú trọng kiểm tra vật liệu đầu vào, chứng chỉ test vật liệu đầu vào phải có xác nhận của bên thứ ba có chức năng chuyên môn chứng nhận để đảm bảo yếu tố kỹ thuật, chất lượng và chủ đầu tư yên tâm khi nhận bàn giao công trình. Do thời gian thi công tương đối dài nên kỳ tính giá thành thường không xác định hàng tháng như trong sản xuất công nghiệp.Chi phí phát sinh thường xuyên trong khi doanh thu chỉ phát sinh ở từng thời điểm nhất định. Do đó, kỳ tính giá thành ở các đơn vị xây lắp thường được xác định theo kỳ sản xuất.
Việc xác định đúng đắn đối tượng tính giá thành sẽ góp phần to lớn trong việc quản lý sản xuất thi công và sử dụng đồng vốn hiệu quả nhất. Thứ năm, sản phẩm xây lắp có thời gian sử dụng dài và giá trị sản phẩm công trình là lớn cho nên doanh nghiệp cần quan tâm đến bảo hành công trình. Do đặc điểm đó mà trong các hợp đồng xây dựng giữa chủ đầu tư và nhà thầu thường thỏa thuận về thời gian bảo hành, chi phí bảo hành công trình sau khi bàn giao đưa vào sử dụng, chạy thử. Theo điều khoản hợp đồng chi phí bảo hành thường được chủ đầu tư giữ lại và chỉ thanh toán hết cho nhà thầu khi hết thời gian bảo hành công trình.
Một số doanh nghiệp tiến hành trích trước chi phí bảo hành công trình nếu công trình đó hết doanh thu vào kỳ tính giá thành sau. Đây cũng là nét đặc thù riêng của ngành xây lắp, khác so với các doanh nghiệp sản xuất công nghiệp khác. Như vậy ngành xây lắp có những đặc điểm riêng so với các ngành sản xuất khác. Những đặc điểm riêng đó đã ảnh hưởng tới công tác kế toán chi phí sản xuất và giá thành sản phẩm tại doanh nghiệp, đòi hỏi công tác kế toán phải hết sức khoa học, chặt chẽ và linh hoạt giúp cho việc tập hợp chi phí, tính giá thành được đầy đủ và chính xác.
Khái niệm và phân loại chi phí sản xuất xây lắp 1. Khái niệm chi phí sản xuất Quá trình hoạt động của doanh nghiệp thực chất là sự vận động, kết hợp, tiêu dùng, chuyển đổi các yếu tố sản xuất kinh doanh đã bỏ ra để tạo thành các sản phẩm công việc, lao vụ nhất định. Luan van 11 Trên phương diện này, chi phí của doanh nghiệp có thể hiểu là toàn bộ các hao phí về lao động sống cần thiết, lao động vật hóa và các chi phí khác mà doanh nghiệp phải chi ra trong quá trình hoạt động sản xuất kinh doanh, biểu hiện bằng tiền và tính cho một kỳ nhất định.