Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN CHUNG VỀ KẾ TOÁN TẬP HỢP CHI PHÍ SẢN XUẤT VÀ TÍNH GIÁ THÀNH SẢN PHẨM TRONG DOANH NGHIỆP SẢN XUẤT 1. Những vấn đề chung về chi phí sản xuất và giá thành sản phẩm trong doanh nghiệp sản xuất Kế toán chi phí sản xuất và tính giá thành sản phẩm là cơ sở để xác định kết quả sản xuất kinh doanh. Giá thành cao hay thấp ảnh hưởng trực tiếp đến kết quả hoạt động kinh doanh lỗ hay lãi của doanh nghiệp. Kế toán chi phí sản xuất với chức năng ghi chép, phản ánh giám sát một cách thường xuyên biến động của vật tư, tài sản, tiền vốn…để có thể cung cấp kịp thời những tài liệu cần thiết về các chi phí bỏ ra trong quá trình sản xuất giúp các nhà quản lý doanh nghiệp biết được tình hình sử dụng các yếu tố chi phí là tiết kiệm hay lãng phí so với chi phí định mức và chi phí thực tế, là cơ sở để kiểm soát chi phí.
Từ đó các nhà lãnh đạo doanh nghiệp cần đề ra các biện pháp thích hợp nhằm tiết kiệm chi phí, hạ giá thành sản phẩm và có quyết định phù hợp cho sự phát triển và yêu cầu quản lý doanh nghiệp. Trong cơ chế thị trường, doanh nghiệp sẽ đứng vững và nâng cao uy tín của mình nếu tiết kiệm được chi phí sản xuất, hạ giá thành trong khi chất lượng không giảm. Vì vậy, kế toán chi phí sản xuất và tính giá thành giữ vai trò quan trọng, là một phần không thể thiếu được khi thực hiện chế độ hạch toán kinh tế. Để làm tốt công tác kế toán này, trước tiên cần hiểu rõ chi phí sản xuất là gì, giá thành sản phẩm là gì, và các phương pháp hạch toán các khoản mục này như thế nào.
Khái niệm về chi phí sản xuất và giá thành sản phẩm 1. Khái niệm và phân loại chi phí sản xuất a. Khái niệm chi phí sản xuất Chi phí sản xuất là toàn bộ hao phí về lao động sống, lao động vật hóa, và các chi phí bằng tiền khác mà doanh nghiệp đã chi ra để tiến hành sản xuất, chế tạo sản phẩm hoặc thực hiện cung cấp lao vụ, dịch vụ trong một thời kỳ nhất định (tháng, quý, năm). Lưu Thị Hương Thụ Lớp KTDNA – K12 Khóa luận tốt nghiệp 4 Học viện Ngân hàng Để hiểu rõ bản chất của CPSX, cần phân biệt chi phí và chi tiêu.
Vì chi phí sản xuất kinh doanh kỳ không trùng với chỉ tiêu đầu tư kỳ đó. Có những khoản đã chi tiêu trong kỳ nhưng không được tính là chi phí sản xuất kinh doanh của kỳ đó (chi mua nguyên vật liệu về nhập kho nhưng chưa sử dụng) hoặc có những khoản chưa chi tiêu trong kỳ nhưng lại được tính là chi phí sản xuất kinh doanh trong kỳ đó (chi phí trích trước). Chi phí là biểu hiện bằng tiền của toàn bộ hao phí về lao động sống và lao động vật hóa cần thiết cho quá trình hoạt động sản xuất kinh doanh. Như vậy, chỉ được tính là chi phí của kỳ hạch toán những hao phí về tài sản và lao động có liên quan đến khối lượng sản phẩm sản xuất ra trong kỳ chứ không phải mọi khoản chi ra trong kỳ hạch toán.
Chi tiêu là sự giảm đi đơn thuần các loại vật tư, tài sản, tiền vốn của doanh nghiệp, bất kể nó được dùng vào mục đích gì. Tổng số chi tiêu trong kỳ của doanh nghiệp bao gồm chi tiêu cho quá trình sản xuất kinh doanh (cho sản xuất, chế tạo sản phẩm, công tác quản lý… ) và chi tiêu cho quá trình tiêu thụ (chi vận chuyển, bốc dỡ, quảng cáo… ). Tóm lại, chi phí và chi tiêu là hai khái niệm khác nhau nhưng có mối quan hệ mật thiết với nhau. Chi tiêu là cơ sở phát sinh của chi phí, không có chi tiêu thì không có chi phí.
Tổng số chi phí trong kỳ của doanh nghiệp bao gồm toàn bộ giá trị tài sản hao phí hoặc tiêu dùng hết cho quá trình sản xuất kinh doanh tính vào kỳ này. Phân loại chi phí sản xuất Phân loại theo yếu tố chi phí Theo cách phân loại này, CPSX được phân theo 7 yếu tố sau: - Yếu tố nguyên liệu, vật liệu: bao gồm toàn bộ giá trị nguyên vật liệu chính, vật liệu phụ, phụ tùng thay thế, công cụ, dụng cụ mà doanh nghiệp đã sử dụng cho các hoạt động sản xuất và quản lý sản xuất trong kỳ (loại trừ số dùng không hết nhập lại kho và phế liệu thu hồi). - Yếu tố nhiên liệu, động lực sử dụng vào quá trình sản xuất kinh doanh trong kỳ (loại trừ số dùng không hết nhập lại kho và phế liệu thu hồi). Lưu Thị Hương Thụ Lớp KTDNA – K12 Khóa luận tốt nghiệp 5 Học viện Ngân hàng - Yếu tố tiền lương và các khoản phụ cấp lương: Gồm tổng số tiền lương và phụ cấp mang tính chất lương phải trả cho toàn bộ công nhân viên chức.
- Yếu tố BHXH, BHYT, KPCĐ: Phản ánh phần BHXH, BHYT, BHTN, KPCĐ trích theo tỷ lệ quy định trên tổng số tiền lương và phụ cấp lương phải trả công nhân viên chức. - Yếu tố khấu hao TSCĐ: bao gồm toàn bộ số tiền trích KHTSCĐ sử dụng ở các phân xưởng, tổ đội sản xuất trong kỳ. - Yếu tố dịch vụ mua ngoài: Phản ánh toàn bộ số tiền mà doanh nghiệp đã chi trả về các loại dịch vụ mua từ bên ngoài phục vụ cho hoạt động sản xuất ở doanh nghiệp. - Yếu tố chi phí khác bằng tiền: Bao gồm toàn bộ các chi phí khác dùng cho hoạt động sản xuất trong kỳ ngoài các yếu tố đã nêu ở trên.
Việc phân loại chi phí theo yếu tố có tác dụng cho biết tỷ trọng của từng yếu tố chi phí để phân tích, đánh giá tình hình dự toán CPSX; đồng thời là căn cứ để lập báo cáo chi phí sản xuất theo yếu tố, cung cấp tài liệu tham khảo để lập dự toán CPSX, lập kế hoạch cung ứng vật tư, kế hoạch quỹ lương và kế hoạch về vốn lưu động cho kỳ sau. Phân loại chi phí theo mối quan hệ của chi phí với các khoản mục trên báo cáo tài chính Theo cách phân loại này, chi phí sản xuất kinh doanh được chia thành chi phí sản phẩm và chi phí thời kỳ. - Chi phí sản phẩm: Là những khoản chi phí gắn liền với quá trình sản xuất sản phẩm hay quá trình mua hàng hóa để bán. Đối với doanh nghiệp sản xuất, chi phí sản phẩm bao gồm CPNVLTT, CPNCTT và CPSXC.
- Chi phí thời kỳ: Là chi phí biệt lập với quá trình sản xuất, không tạo ra sản phẩm mà chỉ phát sinh trong một thời kỳ nhất định. Chi phí này được trừ vào kết quả kinh doanh cuối kỳ của doanh nghiệp. Lưu Thị Hương Thụ Lớp KTDNA – K12 Khóa luận tốt nghiệp 6 Học viện Ngân hàng Phân loại chi phí sản xuất theo khả năng quy nạp chi phí vào các đối tượng kế toán chi phí Theo các phân loại này, chi phí sản xuất kinh doanh được chia thành 2 loại: Chi phí trực tiếp và chi phí gián tiếp. - Chi phí trực tiếp: Là những chi phí liên quan trực tiếp đến từng đối tượng kế toán tập hợp chi phí, có thể quy nạp trực tiếp cho từng đối tượng chịu chi phí.
- Chi phí gián tiếp: Là những chi phí có liên quan đến nhiều đối tượng kế toán tập hợp chi phí khác nhau nên không thể quy nạp trực tiếp cho từng đối tượng tập hợp chi phí được mà phải tập hợp theo từng nơi phát sinh chi phí khi chúng phát sinh, sau đó quy nạp cho từng đối tượng theo phương pháp phân bổ gián tiếp. Thông qua cách phân loại này, các nhân viên kế toán quản trị có thể tư vấn để các nhà quản trị doanh nghiệp đưa ra và thực hiện một cơ cấu tổ chức sản xuất, kinh doanh hợp lý để đa số các khoản chi phí có thể quy nạp trực tiếp cho từng đối tượng tập hợp chi phí. Từ đó giúp cho việc kiểm soát chi phí được thuận lợi hơn. Phân loại chi phí theo mối quan hệ của chi phí với quy trình công nghệ sản xuất sản phẩm và quá trình kinh doanh Theo cách phân loại này, CPSX được phân thành các loại sau: - Chi phí cơ bản: Là các chi phí có liên quan trực tiếp đến quy trình công nghệ sản xuất chế tạo sản phẩm như chi phí nguyên vật liệu trực tiếp, chi phí nhân công trực tiếp, chi phí công cụ, dụng cụ sản xuất, chi phí KHTSCĐ dùng trực tiếp vào sản xuất sản phẩm… Đây là chi phí cơ bản để tạo ra sản phẩm và là cơ sở để tính giá thành sản xuất của sản phẩm theo biến phí.
- Chi phí chung: Là các chi phí liên quan đến phục vụ quản lý sản xuất có tính chất chung như chi phí quản lý ở các phân xưởng sản xuất, chi phí quản lý doanh nghiệp. Với cách phân loại này có thể giúp các nhà quản trị doanh nghiệp xác định được phương hướng tiết kiệm chi phí, hạ thấp giá thành sản phẩm. Phân loại chi phí sản xuất theo mối quan hệ giữa chi phí với mức độ hoạt động Theo mối quan hệ giữa chi phí với mức độ hoạt động, chi phí được chia thành: Lưu Thị Hương Thụ Lớp KTDNA – K12 Khóa luận tốt nghiệp 7 Học viện Ngân hàng - Chi phí khả biến (biến phí): Là những chi phí thay đổi về tổng số khi có sự thay đổi mức độ hoạt động của doanh nghiệp. Mức độ hoạt động có thể là số lượng sản phẩm sản xuất; số lượng sản phẩm tiêu thụ; số giờ máy hoạt động; doanh thu bán hàng thực hiện… Biến phí có thể tồn tại dưới các hình thức: biến phí tỷ lệ và biến phí thay đổi không tỷ lệ trực tiếp.
- Chi phí bất biến (định phí): Là những chi phí không thay đổi về tổng số cho dù có sự thay đổi trong mức độ hoạt động của sản xuất hoặc thay đổi khối lượng sản phẩm sản xuất trong kỳ. Định phí tồn tại dưới nhiều hình thức như: + Định phí tuyệt đối + Định phí cấp bậc + Định phí bắt buộc + Định phí không bắt buộc - Chi phí hỗn hợp: Là loại chi phí mà bản thân nó bao gồm cả các yếu tố của định phí và biến phí. Chi phí hỗn hợp tồn tại rất nhiều trong thực tế của doanh nghiệp như chi phí thuê phương tiện vận tải, chi phí điện thoại, điện năng… Cách phân loại này có tác dụng đối với việc ra các quyết định quản lý cần thiết để hạ giá thành sản phẩm và tăng hiệu quả kinh doanh .