TỔNG QUAN HỌC THUẬT VÀ MÔ TẢ NỘI DUNG GIÁO TRÌNH TRẢ CÔNG LAO ĐỘNG TRONG DOANH NGHIỆP

Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Trả công lao động trong doanh nghiệp do TS. Chu Thị Thủy làm chủ biên, cùng tập thể giảng viên Bộ môn Kinh tế nguồn nhân lực thuộc Khoa Quản trị nhân lực, Trường Đại học Thương mại biên soạn, được Nhà xuất bản Hà Nội phát hành năm 2019. Đây là học liệu chính thức phục vụ công tác đào tạo bậc đại học cho ngành Quản trị nhân lực, chuyên ngành Quản trị nhân lực doanh nghiệp theo Quyết định số 81/QĐ-ĐHTM ngày 10 tháng 02 năm 2017 của Hiệu trưởng Trường Đại học Thương mại.

+-----------------------------------------------------------------------------------+
|               GIÁO TRÌNH TRẢ CÔNG LAO ĐỘNG TRONG DOANH NGHIỆP                    |
| Chủ biên: TS. Chu Thị Thủy | NXB Hà Nội (2019) | Đơn vị: Trường Đại học Thương mại |
+-----------------------------------------------------------------------------------+
Chương 1 & 3:       Chương 2:                           Chương 4 & 5:       Chương 6:
Tổng quan &         Trả lương & Phụ cấp                 Trả thưởng &        Chính sách & Chế độ
Quản lý trả lương   (Hình thức, 3Ps, HAY)               Trả phúc lợi        Tiền lương Việt Nam

Về mặt vị trí chương trình, học phần thuộc khối kiến thức chuyên ngành chuyên sâu, gắn liền với các nghiệp vụ then chốt của quản trị nhân sự. Mục tiêu học tập cốt lõi của giáo trình là trang bị cho người học hệ thống lý luận khoa học, phương pháp luận nghiên cứu và các kỹ năng nghiệp vụ thực hành về thiết kế, tổ chức và quản lý các thành phần đãi ngộ tài chính trong doanh nghiệp thuộc mọi thành phần kinh tế, bao gồm: trả lương, trả phụ cấp, trả thưởng và thực hiện chế độ phúc lợi.

Về cấu trúc và cách tiếp cận, giáo trình gồm 6 chương logic, phát triển tuần tự từ cơ sở lý luận kinh tế học lao động, các nguyên tắc đãi ngộ cơ bản, phương pháp kỹ thuật tính toán đến quy trình quản lý quỹ lương, thiết kế thang bảng lương và hệ thống văn bản pháp quy tiền lương tại Việt Nam. Điểm đặc thù của tài liệu là sự kết hợp giữa khung pháp lý trong nước (các quy định của Bộ luật Lao động, các Nghị quyết của Đảng và Chính phủ) với các mô hình quản trị thù lao hiện đại trên thế giới (mô hình 3Ps, phương pháp đánh giá giá trị công việc HAY, khung năng lực ASK).

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương/chủ đề chính

Nội dung giáo trình được triển khai qua 6 chương chuyên đề với sự phân công biên soạn cụ thể từ các tác giả:

  • Chương 1: Tổng quan về trả công lao động trong doanh nghiệp (biên soạn: PGS. Phạm Công Đoàn). Trình bày các khái niệm tiền lương theo quy ước quốc tế (Công ước bảo vệ tiền lương 1949, định nghĩa của ILO, Susan M. Heath Field, George T. Milkovich, WorldatWork); làm rõ cơ cấu thù lao tài chính và phi tài chính; phân tích 4 vai trò của trả công (Tái sản xuất sức lao động, Kích thích tạo động lực, Thăng bằng tài chính doanh nghiệp, Duy trì và phát triển nguồn nhân lực); xác lập 5 nguyên tắc trả công và các yếu tố ảnh hưởng từ môi trường bên trong lẫn bên ngoài.
  • Chương 2: Trả lương và phụ cấp lương trong doanh nghiệp (biên soạn: TS. Chu Thị Thủy và ThS. Vũ Thị Yến). Phân tích bản chất kinh tế và 5 chức năng của tiền lương; hệ thống hóa các hình thức trả lương theo thời gian (giản đơn, có thưởng; tính theo giờ, ngày, tháng), trả lương theo sản phẩm (trực tiếp cá nhân, tập thể, gián tiếp, có thưởng, khoán, lũy tiến, hỗn hợp); quy định chi trả trong các trường hợp đặc biệt (sản phẩm hỏng, ngừng việc, nghỉ lễ tết theo Điều 115, nghỉ việc riêng theo Điều 116 Bộ luật Lao động 2012, đi học); chi tiết các phương pháp trả lương hiện đại (theo kết quả công việc, theo giá trị công việc, theo năng lực ASK, phương pháp hỗn hợp 3Ps, phương pháp điểm HAY) và chế độ phụ cấp lương.
  • Chương 3: Quản lý trả lương trong doanh nghiệp (biên soạn: PGS. Phạm Công Đoàn). Cung cấp quy trình trả lương, kỹ thuật xác định đơn giá tiền lương, lập kế hoạch và quản lý quỹ tiền lương, quy trình xây dựng thang bảng lương, ngạch bậc lương và xây dựng hệ thống chỉ số đánh giá hiệu quả công việc (KPIs).
  • Chương 4: Trả thưởng trong doanh nghiệp (biên soạn: TS. Chu Thị Thủy và ThS. Phạm Thị Thanh Hà). Khái quát bản chất của tiền thưởng như một đòn bẩy kinh tế bổ sung; phân loại các hình thức thưởng (thưởng hoàn thành nhiệm vụ, thưởng tiết kiệm vật tư, thưởng nâng cao tỷ lệ hàng chất lượng cao, thưởng sáng kiến cải tiến kỹ thuật, thưởng cuối năm) và quy trình xét duyệt, chi trả tiền thưởng.
  • Chương 5: Trả phúc lợi trong doanh nghiệp (biên soạn: TS. Chu Thị Thủy và ThS. Vương Thị Huệ). Phân tích vai trò của phúc lợi trong tái sản xuất sức lao động mở rộng; phân định chi tiết hai nhóm phúc lợi: phúc lợi bắt buộc theo luật định (Bảo hiểm xã hội, Bảo hiểm y tế, Bảo hiểm thất nghiệp, Bảo hiểm tai nạn lao động - bệnh nghề nghiệp) và phúc lợi tự nguyện (bảo hiểm sức khỏe, bảo hiểm nhân thọ, các dịch vụ xã hội, hỗ trợ thời gian làm việc linh hoạt).
  • Chương 6: Chính sách và chế độ tiền lương của Việt Nam (biên soạn: PGS. Phạm Công Đoàn và ThS. Đinh Thị Hương). Khái quát tiến trình 4 lần cải cách tiền lương tại Việt Nam (1960, 1985, 1993, 2003); cập nhật tinh thần cải cách tiền lương theo Nghị quyết số 27-NQ/TW ngày 21/5/2018; phân tích quy định lương tối thiểu chung và lương tối thiểu vùng từ năm 1995 đến 2019; cấu trúc thang bảng lương theo Nghị định số 47/2017/NĐ-CP và Nghị quyết số 70/2018/QH14.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Giáo trình thiết lập nền tảng lý thuyết thông qua việc kế thừa và tổng hợp các học thuyết kinh tế và quản trị nhân sự:

  • Lý thuyết kinh tế học lao động: Học thuyết giá trị sức lao động của Chủ nghĩa Mác - Lênin; các quy luật kinh tế thị trường chi phối tiền công (quy luật giá trị, quy luật cung - cầu lao động, quy luật cạnh tranh nhân lực).
  • Học thuyết về động lực làm việc: Vận dụng Học thuyết kỳ vọng của Victor Vroom (1990) để luận giải mối liên hệ trực tiếp giữa sự nỗ lực, thành tích và mức thù lao; nghiên cứu của Lazear (1999), Bradley T. Ewing (1996), Brown (1992) về tác động của phương pháp trả lương theo hiệu quả đối với năng suất lao động.
  • Các khung chuẩn mực quản trị thù lao:
    • Khung cấu thành lương theo kết quả với tỷ lệ lương cứng (50% - 80%) và lương biến động (20% - 50%) theo nghiên cứu của Đỗ Thị Tươi (2013).
    • Khung mô hình năng lực ASK dựa trên các nghiên cứu của Benjamin Bloom (1956 - Kiến thức), Dave (1975 - Kỹ năng), và Harrow (1972 - Thái độ/Phẩm chất).
    • Mô hình đãi ngộ toàn diện 3Ps (Pay for Position - Vị trí công việc, Pay for Person - Năng lực cá nhân, Pay for Performance - Kết quả thực hiện).
    • Phương pháp định giá công việc quốc tế HAY kết hợp đánh giá vị trí với khảo sát thị trường.
                     +---------------------------------------+
                     | CƠ CẤU TRẢ LƯƠNG THEO KẾT QUẢ CÔNG VIỆC|
                     +---------------------------------------+
       +--------------------+                        +--------------------+
       |     LƯƠNG CỨNG     |                        |    LƯƠNG BIẾN ĐỘNG  |
       |     (50% - 80%)    |                        |     (20% - 50%)    |
       | Mức hoàn thành (A) |                        | Theo KPIs/Thành tích|
       +--------------------+                        +--------------------+

Kỹ năng phát triển

  • Kỹ năng kỹ thuật nghiệp vụ (Technical skills): Tính toán chính xác các bảng lương thời gian (theo giờ, ngày, tháng), lương sản phẩm (cá nhân, tập thể, lũy tiến, gián tiếp); tính chế độ lương nghỉ phép năm, nghỉ lễ tết, nghỉ việc riêng theo quy định pháp luật; tính tỷ lệ trích nộp các quỹ bảo hiểm bắt buộc theo tỷ lệ hiện hành (người lao động đóng: 8% BHXH, 1,5% BHYT, 1% BHTN); kỹ thuật xây dựng đơn giá tiền lương ($ĐG_{sp} = ML_{cv} / M_{sl}$ hoặc $ĐG_{sp} = ML_{cv} \times M_{tg}$) và quỹ tiền lương.
  • Kỹ năng phân tích (Analytical skills): Đánh giá giá trị công việc thông qua phương pháp thang điểm 100 và bảng phân ngạch công việc; phân tích tương quan tốc độ tăng tiền lương bình quân với tốc độ tăng năng suất lao động xã hội và hiệu quả kinh doanh; thống kê - phân tích quỹ lương để phát hiện các bất hợp lý trong phân phối thu nhập.
  • Kỹ năng thực thi và giải quyết vấn đề (Practical competencies): Xây dựng quy chế trả lương, trả thưởng, quy chế phúc lợi doanh nghiệp; thiết lập hệ thống chỉ tiêu KPIs cho từng vị trí chức danh; xử lý các tình huống tranh chấp lao động liên quan đến tiền lương ngừng việc, bồi thường chi phí do sản phẩm hỏng, và giải quyết chế độ thù lao khi cử nhân sự đi đào tạo.

Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình định hình phương pháp luận tiếp cận môn học dựa trên sự kết hợp đồng bộ giữa lý luận và thực nghiệm:

+---------------------------------------------------------------------------------+
|                    PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU VÀ DẠY - HỌC                           |
+---------------------------------------------------------------------------------+
  1. Phương pháp tiếp cận sư phạm: Vận dụng phương pháp duy vật biện chứng và duy vật lịch sử để phân tích chính sách tiền lương gắn với các chính sách kinh tế vĩ mô (chính sách tài chính, thị trường lao động, cung - cầu nhân lực). Sử dụng phương pháp điều tra xã hội học (thiết kế phiếu khảo sát tiền lương) và phương pháp thống kê - phân tích dữ liệu tiền lương để làm căn cứ ra quyết định quản trị.
  2. Bài tập tình huống và bài tập thực hành: Cuối mỗi chương đều tích hợp hệ thống bài tập thực hành tính toán và bài tập tình huống thực tế. Tiêu biểu như tình huống doanh nghiệp sản xuất máy tính xách tay Quang Anh (Chương 1), yêu cầu người học phân tích đặc thù công việc để đề xuất phương án trả lương phù hợp cho ba vị trí lao động khác biệt: Chị Hoa (thợ đóng gói làm việc độc lập), Chị Oanh (chuyên viên phòng nhân sự phụ trách đào tạo) và Bác Long (công nhân lắp ráp linh kiện theo dây chuyền tập thể gồm 5 người).
  3. Phương pháp đánh giá và tự học: Giáo trình thiết kế các câu hỏi ôn tập nhằm kiểm tra mức độ ghi nhớ lý thuyết, các chủ đề thảo luận mở rộng nhằm rèn luyện kỹ năng làm việc nhóm, tư duy phản biện, kỹ năng ra quyết định và kỹ năng thuyết trình. Danh mục tài liệu tham khảo phong phú ở cuối mỗi chương cung cấp định hướng rõ ràng cho sinh viên thực hiện hoạt động tự nghiên cứu.

Điểm nổi bật và cập nhật

  • Cập nhật các mốc cải cách chính sách và văn bản quy phạm pháp luật mới: Giáo trình phản ánh toàn diện tinh thần của Nghị quyết số 27-NQ/TW ngày 21 tháng 5 năm 2018 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XII về cải cách chính sách tiền lương đối với cán bộ, công chức, viên chức, lực lượng vũ trang và người lao động trong doanh nghiệp. Đây là nghị quyết chuyên đề đặt nền tảng cho việc thực hiện cơ chế trả lương bình đẳng giữa khối doanh nghiệp nhà nước và ngoài nhà nước.
  • Hệ thống hóa dữ liệu tiền lương thực tiễn của Việt Nam: Cung cấp chuỗi số liệu lịch sử về lương tối thiểu chung (1995 - 2019) và lương tối thiểu vùng (2009 - 2019). Cập nhật mức lương tối thiểu vùng áp dụng từ ngày 01/01/2019 (Vùng I: 4,18 triệu đồng; Vùng II: 3,71 triệu đồng; Vùng III: 3,25 triệu đồng; Vùng IV: 2,92 triệu đồng); tích hợp mức lương cơ sở theo Nghị quyết số 70/2018/QH14 và bảng hệ số lương theo Nghị định số 47/2017/NĐ-CP.
Vùng áp dụng (Năm 2019) Mức lương tối thiểu vùng (VNĐ/tháng)
Vùng I 4.180.000
Vùng II 3.710.000
Vùng III 3.250.000
Vùng IV 2.920.000
  • Chuẩn hóa các phương pháp quản trị tiền lương tiên tiến: Chuyển giao các công cụ kỹ thuật hiện đại vào quản trị doanh nghiệp tại Việt Nam như: phương pháp phân ngạch lương, thang điểm 100, quy trình xây dựng KPIs cho từng chức danh, cơ chế trả lương 3Ps giúp loại bỏ tư duy bình quân chủ nghĩa "lâu năm lên lão làng", và phương pháp định giá công việc theo hệ thống tiêu chuẩn điểm HAY (kiến thức chuyên môn, trình độ quản lý, kỹ năng quan hệ, năng lực giải quyết vấn đề).
  • Dẫn chứng thực tiễn điển hình: Giáo trình đưa vào các minh họa thực tế từ các đơn vị kinh doanh cụ thể, tiêu biểu như Hộp 2.1 phân tích bảng tiêu chuẩn bậc công việc của Công ty Cấp nước Sài Gòn.

Đối tượng sử dụng giáo trình

                      +------------------------------------------+
                      |         ĐỐI TƯỢNG SỬ DỤNG GIÁO TRÌNH     |
                      +------------------------------------------+
+--------------------+           +--------------------+           +--------------------+
|  SINH VIÊN ĐẠI HỌC  |           |     GIẢNG VIÊN     |           | CÁN BỘ THỰC TIỄN   |
| Chuyên ngành QTNL, |           | Giảng dạy học phần |           | Quản trị nhân sự,  |
| Quản trị kinh doanh|           | & Nghiên cứu KTNL  |           | Chuyên viên C&B    |
+--------------------+           +--------------------+           +--------------------+
  • Sinh viên đại học: Giáo trình là tài liệu học tập bắt buộc đối với sinh viên năm thứ ba và năm thứ tư thuộc ngành Quản trị nhân lực, chuyên ngành Quản trị nhân lực doanh nghiệp tại Trường Đại học Thương mại; đồng thời là tài liệu học tập chuyên sâu cho sinh viên các ngành Quản trị kinh doanh, Kinh tế lao động, Quản lý kinh tế.
  • Kiến thức tiên quyết (Prerequisites): Người học cần hoàn thành các học phần cơ sở khối ngành và ngành gồm: Kinh tế học vi mô, Kinh tế học vĩ mô, Kinh tế nguồn nhân lực, Quản trị học, Pháp luật kinh tế hoặc Luật Lao động để có đủ năng lực tiếp thu các mô hình toán kinh tế và khung pháp lý đãi ngộ.
  • Giảng viên và nhà nghiên cứu: Dùng làm khung chuẩn thiết kế đề cương chi tiết học phần, xây dựng ngân hàng câu hỏi thi, đề tài nghiên cứu khoa học liên quan đến chính sách phân phối thu nhập, tiền lương, năng suất lao động và chế độ phúc lợi người lao động.
  • Cán bộ quản lý và chuyên viên nhân sự: Tài liệu tham khảo ứng dụng hữu ích cho các giám đốc nhân sự, cán bộ phụ trách tiền lương và đãi ngộ (C&B - Compensation & Benefits), cán bộ công đoàn tại các doanh nghiệp trong quá trình xây dựng quy chế lương, lập thang bảng lương và đàm phán thỏa ước lao động tập thể.

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với những đối tượng người học nào?

Giáo trình được thiết kế chuẩn hóa cho sinh viên đại học chuyên ngành Quản trị nhân lực doanh nghiệp, sinh viên các ngành khối kinh tế - kinh doanh, học viên cao học định hướng quản trị nhân sự, cũng như cán bộ quản lý tiền lương tại các cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp.

2. Người học cần chuẩn bị kiến thức nền tảng nào trước khi nghiên cứu giáo trình?

Người học cần nắm vững lý thuyết kinh tế học cơ bản (quy luật cung - cầu, quy luật giá trị), kiến thức tổng quan về quản trị nhân lực và các quy định pháp luật lao động hiện hành (tiêu chuẩn lao động, hợp đồng lao động, thời giờ làm việc và nghỉ ngơi theo Bộ luật Lao động).

3. Giáo trình này có điểm gì khác biệt so với các tài liệu Quản trị nhân lực thông thường?

Thay vì trình bày tổng thể các chức năng nhân sự (tuyển dụng, đào tạo, đánh giá), giáo trình đi sâu chuyên biệt vào chức năng duy trì nguồn nhân lực thông qua các công cụ đãi ngộ tài chính. Tài liệu mô hình hóa chi tiết các công thức toán kinh tế về đơn giá lương, quỹ lương, cung cấp quy trình từng bước xây dựng thang bảng lương, ngạch bậc lương, kỹ thuật đánh giá công việc theo phương pháp HAY và cơ chế trả lương 3Ps.

4. Phương pháp tự học giáo trình như thế nào để đạt hiệu quả cao?

Người học cần đọc kỹ phần lý luận và công thức ở từng chương, thực hiện giải các bài tập tình huống thực hành (như tình huống doanh nghiệp Quang Anh ở Chương 1), làm việc với các bảng biểu mẫu (bảng phân ngạch, thang điểm 100, bảng tính 3Ps) và đối chiếu các điều khoản luật được trích dẫn (Điều 115, 116 Bộ luật Lao động) với thực tế vận hành tại doanh nghiệp.

5. Giáo trình có danh mục tài liệu tham khảo bổ trợ nào?

Mỗi chương đều có danh mục tài liệu tham khảo chọn lọc gồm các giáo trình trong nước (của các tác giả Trần Xuân Cầu, Trần Kim Dung, Nguyễn Vân Điềm, Nguyễn Ngọc Quân, Nguyễn Tiệp, Lê Quân) và các tài liệu chuyên khảo quốc tế chuẩn mực về đãi ngộ nhân sự (của George T. Milkovich, John W. Boudreau, Michael Armstrong, CIPD, ILO, Flinn C. J., Heneman R. L., Silva S. D.).

Kết luận

Giáo trình Trả công lao động trong doanh nghiệp do TS. Chu Thị Thủy chủ biên là công trình học thuật chuyên khảo mang tính hệ thống cao, kết hợp chặt chẽ giữa lý luận kinh tế học lao động, chuẩn mực quản trị thù lao quốc tế và thực tiễn cơ chế chính sách tiền lương tại Việt Nam. Giáo trình cung cấp lộ trình học tập logic từ việc xác lập nhận thức lý luận, nắm vững kỹ thuật tính toán, thiết kế công cụ quản trị (thang bảng lương, KPIs, 3Ps, HAY) đến năng lực hoạch định và quản lý quỹ lương trong thực tiễn kinh doanh. Đây là tài liệu học tập và nghiên cứu chuẩn mực, đóng góp giá trị khoa học và thực tiễn vào chương trình đào tạo chuyên ngành Quản trị nhân lực hiện nay.