Hướng Dẫn Thực Hành Mô Học Tại Trường Đại Học Y Hà Nội

Giáo trình thực hành mô học cung cấp kiến thức và kỹ năng cần thiết cho sinh viên ngành y, giúp nâng cao khả năng thực hành và nghiên cứu.

• Tác giả: pgS. Nguyễn Thị Bình
• Trường học: Trường Đại Học Y Hà Nội
• Chuyên ngành: Mô Học
• Đề tài: Hướng Dẫn Thực Hành Mô Học
• Loại tài liệu: Sách
• Năm xuất bản: 2011
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Mô Học Tại Đại Học Y Hà Nội

Mô học là một trong những môn học quan trọng tại Đại Học Y Hà Nội, giúp sinh viên hiểu rõ về cấu trúc và chức năng của các tế bào và mô trong cơ thể. Môn học này không chỉ cung cấp kiến thức lý thuyết mà còn yêu cầu sinh viên thực hành để nắm vững các kỹ thuật nhuộm và quan sát mô. Việc học mô học tại đây được thiết kế để sinh viên có thể áp dụng kiến thức vào thực tiễn lâm sàng.

1.1. Mục Đích Của Mô Học Trong Đào Tạo Y Khoa

Mô học giúp sinh viên nhận biết cấu trúc tế bào và mô, từ đó hiểu rõ hơn về các bệnh lý. Kiến thức này là nền tảng cho việc chẩn đoán và điều trị bệnh.

1.2. Các Môn Học Liên Quan Đến Mô Học

Ngoài mô học, sinh viên còn học các môn như sinh lý học, giải phẫu học và bệnh học, tạo thành một hệ thống kiến thức liên hoàn.

II. Thách Thức Trong Việc Học Mô Học Tại Đại Học Y Hà Nội

Việc học mô học không chỉ đơn thuần là tiếp thu lý thuyết mà còn đòi hỏi sinh viên phải thực hành nhiều kỹ thuật phức tạp. Một trong những thách thức lớn nhất là khả năng ghi nhớ và phân biệt các loại mô khác nhau. Sinh viên thường gặp khó khăn trong việc áp dụng lý thuyết vào thực tế.

2.1. Khó Khăn Trong Việc Nhớ Cấu Trúc Mô

Nhiều sinh viên gặp khó khăn trong việc ghi nhớ các đặc điểm của từng loại mô, điều này ảnh hưởng đến khả năng thực hành và chẩn đoán.

2.2. Thiếu Kinh Nghiệm Thực Hành

Sinh viên thường thiếu kinh nghiệm thực hành, dẫn đến việc không tự tin khi thực hiện các kỹ thuật nhuộm và quan sát mô.

III. Phương Pháp Học Mô Học Hiệu Quả Tại Đại Học Y Hà Nội

Để vượt qua những thách thức trong việc học mô học, sinh viên cần áp dụng các phương pháp học tập hiệu quả. Việc kết hợp giữa lý thuyết và thực hành là rất quan trọng. Các buổi thực hành mô học được tổ chức thường xuyên giúp sinh viên củng cố kiến thức và kỹ năng.

3.1. Kết Hợp Giữa Lý Thuyết Và Thực Hành

Việc học lý thuyết cần được áp dụng ngay trong các buổi thực hành để sinh viên có thể hiểu rõ hơn về các khái niệm.

3.2. Sử Dụng Tài Liệu Học Tập Đầy Đủ

Tài liệu mô học phong phú và đa dạng giúp sinh viên có thêm nguồn thông tin để nghiên cứu và ôn tập.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Mô Học Trong Y Khoa

Mô học có vai trò quan trọng trong việc chẩn đoán và điều trị bệnh. Kiến thức về mô học giúp bác sĩ hiểu rõ hơn về các bệnh lý và đưa ra phương pháp điều trị phù hợp. Việc áp dụng mô học vào thực tiễn lâm sàng là rất cần thiết.

4.1. Chẩn Đoán Bệnh Qua Mô Học

Mô học giúp bác sĩ xác định các bệnh lý thông qua việc phân tích cấu trúc mô và tế bào.

4.2. Nghiên Cứu Và Phát Triển Thuốc

Kiến thức mô học hỗ trợ trong việc nghiên cứu và phát triển các loại thuốc mới, từ đó nâng cao hiệu quả điều trị.

V. Kết Luận Về Mô Học Tại Đại Học Y Hà Nội

Mô học là một môn học không thể thiếu trong chương trình đào tạo y khoa tại Đại Học Y Hà Nội. Việc học mô học không chỉ giúp sinh viên nắm vững kiến thức mà còn trang bị cho họ những kỹ năng cần thiết để trở thành bác sĩ giỏi. Tương lai của mô học tại trường sẽ tiếp tục phát triển và cải tiến để đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của ngành y tế.

5.1. Tương Lai Của Mô Học Trong Đào Tạo Y Khoa

Mô học sẽ tiếp tục được cải tiến và cập nhật để phù hợp với sự phát triển của y học hiện đại.

5.2. Vai Trò Của Mô Học Trong Ngành Y Tế

Mô học sẽ luôn giữ vai trò quan trọng trong việc chẩn đoán và điều trị bệnh, góp phần nâng cao chất lượng chăm sóc sức khỏe.

Nội dung chính

Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Thực hành Mô học (Sách dùng cho sinh viên) do Bộ môn Mô - Phôi học, Trường Đại học Y Hà Nội biên soạn (xuất bản tại Hà Nội, năm 2011), với sự chủ biên của PGS. Nguyễn Thị Bình cùng đội ngũ giảng viên chuyên trách gồm TS. Nguyễn Khang Sơn, TS. Ngô Duy Thìn, BS. Lưu Đình Mùi (thư ký biên soạn), ThS. Trịnh Sinh Tiên, ThS. Đào Thị Thúy Phượng và ThS. Lê Thị Hồng Nhung. Tài liệu được thiết kế nhằm phục vụ phần học thực tập vi thể trong học phần Mô học – Phôi thai học thuộc chương trình đào tạo y khoa hệ đại học.

Mục tiêu học tập cốt lõi của tài liệu bao gồm:

1. Trực quan hóa và củng cố các nội dung lý thuyết hình thái học tế bào và mô học đã được trang bị trên giảng đường.
2. Trang bị phương pháp nhận biết thành phần cấu tạo bình thường của tế bào, các mô cơ bản và cơ quan trong cơ thể người cũng như động vật thực nghiệm ở độ phóng đại hiển vi quang học.
3. Rèn luyện kỹ năng phân tích và chẩn đoán cấu trúc vi thể thông qua hệ thống tiêu bản nhuộm màu cố định.
4. Rèn luyện kỹ năng vẽ và ghi nhận cấu trúc vi thể quan sát được vào sổ tay thực hành.

Về cấu trúc, giáo trình được chia thành hai phần chính:

• Phần mở đầu: Cung cấp kiến thức đại cương về kỹ thuật xử lý mẫu mô học (cố định, đúc khối, cắt lát, nhuộm màu thông thường và đặc biệt) cùng hướng dẫn kỹ thuật thao tác kính hiển vi quang học.
• Phần hướng dẫn đọc tiêu bản: Hệ thống hóa 25 tiêu bản vi thể đại diện cho các mô cơ bản và các cơ quan chính, đi kèm ảnh chụp vi thể đối chiếu và khu vực vẽ thực hành dành riêng cho sinh viên.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương và chủ đề chính

Nội dung giáo trình phân bổ theo tiến trình logic từ các mô cơ bản đến mô học hệ thống cơ quan, cụ thể gồm các nhóm chuyên đề chính sau:

1. Đại cương kỹ thuật mô học và quang học hiển vi: Trình bày quy trình chế tác tiêu bản hiển vi từ khâu trích mẫu mô, cố định hóa học, vùi mẫu trong nến (paraffine), colloidine hoặc chất dẻo, cắt lát mỏng độ dày 4–7 $\mu$m bằng máy cắt lát (microtome), kỹ thuật nhuộm màu (phương pháp Hematoxylin - Eosin, phương pháp ngấm muối bạc $\text{AgNO}_3$, nhuộm Orcein) và hoàn thiện dán lamen bảo vệ. Hướng dẫn sử dụng vật kính $\times 10$, $\times 40$, $\times 60$, kỹ thuật chỉnh ốc vi cấp và tụ quang.

2. Hệ thống các biểu mô (Tiêu bản 1 – Tiêu bản 6):

   • Biểu mô đơn: Biểu mô vuông đơn ở ống góp vùng tủy thận chó (tháp Malpighi); biểu mô lát đơn ở lá ngoài bao Bowman của tiểu cầu thận chó; biểu mô trụ đơn ở nhung mao ruột non tá tràng chó (phân biệt tế bào trụ mâm khía và tế bào hình đài tiết nhầy); biểu mô trụ giả tầng có lông chuyển lợp niêm mạc khí quản chó.
   • Biểu mô tầng: Biểu mô lát tầng sừng hóa ở da gót chân người (khảo sát 4 lớp: lớp sinh sản/lớp đáy, lớp sợi/Malpighi, lớp hạt, lớp sừng); biểu mô lát tầng không sừng hóa (kiểu Malpighi) lợp niêm mạc thực quản chó (3 lớp: sinh sản, Malpighi, lớp tế bào dẹp còn nhân).

3. Mô liên kết chính thức, mô sụn và mô xương (Tiêu bản 7 – Tiêu bản 13):

   • Tế bào và sợi liên kết: Nhận diện tế bào sợi non/trưởng thành, tế bào nội mô mao mạch, tế bào mỡ hình tổ ong ở hạ bì da người; nhận diện tương bào (nhân lệch, chất nhiễm sắc hình nan hoa) và lympho bào trong mô liên kết viêm mạn tính; phân biệt sợi collagen (bó lớn màu hồng), sợi chun (mảnh, chia nhánh thành lưới nhuộm Orcein - Eosin) ở mạc treo ruột thỏ; sợi võng ngấm bạc $\text{AgNO}_3$ màu nâu đen ở hạch bạch huyết.
   • Mô sụn và mô xương: Sụn trong ở khí quản chó và sụn ngón tay thai người (màng sụn, chất căn bản mịn màu tím nhạt, ổ sụn chứa tế bào sụn xếp kiểu trục hoặc kiểu vòng); cấu trúc xương Havers đặc ở thân xương dài (hệ thống Havers điển hình quanh ống Havers, hệ thống Havers trung gian, hệ thống cốt mạc trung gian); xương Havers xốp ở đầu xương dài (vách xương, tủy tạo huyết, tủy mỡ và tế bào nhân khổng lồ).

4. Hệ thống mô cơ (Tiêu bản 14 – Tiêu bản 16):

   • Cơ trơn: Thành ruột chó trên thiết đồ cắt dọc (tế bào hình thoi, nhân dài ở giữa) và cắt ngang.
   • Cơ vân: Cơ lưỡi chuột trên thiết đồ cắt dọc (vân ngang sáng tối, nhiều nhân hình bầu dục nằm sát màng bào tương) và cắt ngang.
   • Cơ tim và mô nút: Cơ tim chó/thỏ (sợi cơ phân nhánh tạo lưới, vân ngang mờ, nhân ở trung tâm) và tế bào mô nút dẫn truyền (kích thước lớn, bào tương sáng màu).

5. Hệ tuần hoàn và hệ bạch huyết – miễn dịch (Tiêu bản 17 – Tiêu bản 22):

   • Mạch máu: Mao mạch máu ở chân bì da người; phân biệt động mạch cơ và tĩnh mạch cơ cùng cỡ ở chó (3 tầng áo: áo trong với màng ngăn chun trong, áo giữa dày giàu cơ trơn, áo ngoài); động mạch chun ở chó nhuộm Orcein làm nổi bật các lá chun và sợi chun màu nâu tím.
   • Cơ quan bạch huyết: Hạch bạch huyết chó (vùng vỏ chứa nang bạch huyết có trung tâm mầm/sáng và ngoại vi tối, xoang dưới vỏ, xoang quanh nang; vùng tủy chứa dây tủy và xoang tủy); lách người/chó (tủy trắng với tiểu thể Malpighi quanh tiểu động mạch trung tâm; tủy đỏ với dây Billroth và xoang tĩnh mạch); tuyến ức người (vùng vỏ đậm màu tế bào tuyến ức, vùng tủy sáng màu chứa tế bào hình sao và tiểu thể Hassall đồng tâm dạng bẹ hành).

6. Mô học da và cơ quan hô hấp (Tiêu bản 23 – Tiêu bản 25):

   • Da và phần phụ: Cấu trúc 3 tầng da gót chân người (biểu bì, chân bì, hạ bì); các thành phần phụ thuộc da ở da đầu người (nang lông, lông chính thức, tuyến bã, cơ dựng lông, tuyến mồ hôi gồm phần chế tiết và phần bài xuất).
   • Phổi: Nhu mô phổi chó gồm phế nang, tiểu phế quản (lòng hình khế, biểu mô trụ đơn có lông chuyển, lớp cơ Reissessen), phế quản gian tiểu thùy (biểu mô trụ giả tầng có lông chuyển, tuyến dưới niêm mạc, mảnh sụn trong) và động mạch phổi đi kèm.

Tiến trình phân tích vi thể trong giáo trình:
[Kỹ thuật mô học & Kính hiển vi]
       │
       ▼
[4 Loại mô cơ bản: Biểu mô ➔ Mô liên kết ➔ Mô cơ ➔ Hệ tuần hoàn/Bạch huyết]
       │
       ▼
[Mô học cơ quan chuyên biệt: Tuyến ức, Lách, Da, Bộ phận phụ thuộc da, Phổi]

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Giáo trình xác lập các tiêu chuẩn nhận diện hình thái học dựa trên nguyên lý vi học và hóa mô:

• Đặc điểm bắt màu của thuốc nhuộm chuẩn: Nhuộm Hematoxylin mang tính kiềm, bắt màu các cấu trúc acid (nhân tế bào chứa acid nucleic bắt màu xanh tím); Eosin mang tính acid, bắt màu các cấu trúc kiềm (bào tương, sợi collagen bắt màu đỏ hồng).
• Phản ứng nhuộm đặc biệt: Nhuộm ngấm muối bạc $\text{AgNO}_3$ khử chọn lọc trên sợi võng tạo màu đen; nhuộm Orcein tạo liên kết đặc hiệu với elastin trong sợi chun và lá chun mạch máu tạo sắc thái nâu tím.
• Tiêu chuẩn phân tầng cấu trúc: Nhận diện sự phân bố vị trí nhân tế bào (ở cực đáy, ở trung tâm, hay dạt ra ngoại vi), hình thái tế bào (lát dẹt, khối vuông, hình trụ, đa diện, hình thoi), cấu trúc màng ngăn và khoảng gian bào.

Kỹ năng phát triển

• Kỹ năng thao tác kỹ thuật hiển vi: Khả năng căn chỉnh thị trường, điều chỉnh hệ thống tụ quang, di chuyển ốc đại cấp và ốc vi cấp đúng kỹ thuật, kiểm soát khoảng cách an toàn giữa vật kính $\times 40$ với mặt tiêu bản nhằm chống nứt vỡ lamen.
• Kỹ năng phân tích và chẩn đoán vi thể: Phân biệt được các mô có cấu trúc tương đồng nhưng khác biệt về chức năng (như động mạch cơ với tĩnh mạch cơ; tế bào trụ mâm khía với tế bào hình đài; cơ trơn với cơ vân và cơ tim).
• Kỹ năng ghi nhận dữ liệu: Kỹ thuật vẽ mô tả vi thể chính xác theo tỷ lệ quan sát thực tế trên vi trường.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình áp dụng mô hình sư phạm trực quan kết hợp thực hành đối chiếu ba bước:

1. Chuẩn bị lý thuyết và đối chiếu ảnh mẫu: Trước khi quan sát kính hiển vi, sinh viên đọc phần lời mô tả cấu trúc mục tiêu (vị trí trích thù mô, phương pháp nhuộm, yêu cầu nhận diện) và đối chiếu trực tiếp với ảnh chụp vi thể mẫu có chú thích chi tiết kèm theo trong từng bài học.
2. Khảo sát vi trường đa cấp độ phóng đại:
   • Bước 1 (Vật kính $\times 10$): Quét toàn bộ diện tích lát cắt để định hướng không gian mô học, xác định các vùng cấu trúc lớn (ví dụ: vùng vỏ và vùng tủy thận/hạch; các tầng áo của mạch máu; thành phần phế quản và phế nang).
   • Bước 2 (Vật kính $\times 40$ hoặc $\times 60$): Nâng tụ quang, tăng cường nguồn sáng, tập trung vào chi tiết vi thể của từng tế bào (ranh giới tế bào, màng bào tương, hình dạng nhân, các thể vùi hoặc lông chuyển).
3. Thực hành vẽ hình (Ghi nhận kết quả): Sau khi xác định đúng cấu trúc theo yêu cầu, người học chuyển thể hình ảnh quan sát được sang đồ họa hình vẽ vào khung "Hình vẽ" được bố trí sẵn tại mỗi bài thực tập.

Giáo trình cũng đóng vai trò là khung hướng dẫn cho các kỳ đánh giá kỹ năng thực hành chạy trạm (OSCE) mô học, yêu cầu nhận diện tiêu bản và chỉ đúng cấu trúc vi thể trong thời gian quy định.

---

Điểm nổi bật và giá trị tư liệu

• Tính quy chuẩn học thuật: Toàn bộ thuật ngữ và cấu trúc giải phẫu vi thể được chuẩn hóa theo hệ thống danh pháp giải phẫu - mô học y khoa hiện hành tại Đại học Y Hà Nội.
• Mẫu bệnh phẩm thực nghiệm và giải phẫu người: Nguồn mẫu trích thù được ghi rõ nguồn gốc xuất xứ cụ thể (da gót chân người, da đầu người, sụn thai người, mô viêm mạn tính người, thận chó, tá tràng chó, khí quản chó, mạc treo thỏ, lưỡi chuột, xương dài bò/lợn). Điều này giúp người học hiểu rõ sự tương đồng mô học giữa các loài động vật có vú và cơ thể người.
• Trình bày trực quan, gắn liền thực hành: Bố cục mỗi tiêu bản gói gọn trong 1 đến 2 trang với 3 phần tích hợp: Yêu cầu & Trình tự đọc – Ảnh chụp vi thể mẫu – Khung vẽ thực hành của sinh viên, thuận tiện cho việc sử dụng trực tiếp tại bàn thí nghiệm.

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

• Sinh viên y khoa: Sinh viên các ngành Bác sĩ Đa khoa, Bác sĩ Răng Hàm Mặt, Y học Cổ truyền, Y học Dự phòng, Cử nhân Điều dưỡng, Kỹ thuật Xét nghiệm Y học tại các trường đại học y dược trong giai đoạn học tập các môn khoa học cơ sở (năm thứ nhất và năm thứ hai).
• Điều kiện tiên quyết: Cần nắm vững kiến thức Sinh học tế bào, Sinh lý học đại cương và Giải phẫu học đại thể để tiếp thu hiệu quả các khái niệm cấu trúc vi mô.
• Giảng viên và kỹ thuật viên bộ môn: Sử dụng làm tài liệu giảng dạy thực hành chuẩn tại phòng thí nghiệm mô học, làm căn cứ hướng dẫn sinh viên thao tác kính và chấm thi thực hành vi thể.
• Học viên sau đại học: Học viên chuyên khoa, bác sĩ nội trú, thạc sĩ chuyên ngành Giải phẫu bệnh - Mô phôi học sử dụng làm tài liệu đối chiếu hình thái mô học bình thường trước khi phân tích các bệnh lý tế bào học.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với đối tượng nào?

Tài liệu được biên soạn phục vụ trực tiếp cho sinh viên y khoa hệ đại học đang học phần thực hành Mô học – Phôi thai học, đồng thời là tài liệu tham khảo cơ bản cho cán bộ xét nghiệm và học viên chuyên ngành Giải phẫu bệnh.

2. Cần kiến thức nền tảng nào trước khi học giáo trình này?

Sinh viên cần hoàn thành phần lý thuyết Mô học đại cương trên giảng đường, nắm vững kiến thức cơ bản về Sinh học tế bào và cấu tạo quang học hiển vi.

3. Điểm khác biệt giữa giáo trình này và sách giáo khoa lý thuyết là gì?

Sách lý thuyết tập trung vào cơ chế phát sinh, chức năng sinh lý và sinh hóa của mô; trong khi giáo trình này tập trung hoàn toàn vào kỹ năng thực hành: cách điều chỉnh kính hiển vi, quy trình tìm kiếm vi trường, tiêu chuẩn nhận diện hình thái vi thể và vẽ lại cấu trúc quan sát.

4. Làm sao để học và thực hành hiệu quả với giáo trình?

Người học cần đọc kỹ phần yêu cầu và ảnh mẫu trước buổi học, bắt đầu quan sát từ vật kính $\times 10$ trước khi chuyển sang $\times 40$, tuân thủ nguyên tắc an toàn tránh vỡ tiêu bản và thực hiện nghiêm túc việc vẽ lại hình thái quan sát được vào giáo trình.

5. Giáo trình có tích hợp tài liệu bổ trợ nào không?

Mỗi bài học trong giáo trình đều tích hợp sẵn ảnh chụp tiêu bản vi thể điển hình với các ký hiệu chú thích rõ ràng, đóng vai trò như một atlas thu nhỏ đi kèm bảng hướng dẫn chi tiết từng bước.

---

Kết luận

Giáo trình Thực hành Mô học (Bộ môn Mô - Phôi học, Trường Đại học Y Hà Nội, 2011) là tài liệu chuẩn mực về phương pháp thực hành nhận diện cấu trúc hiển vi của cơ thể người và động vật. Thông qua hệ thống 25 bài thực tập phân bổ từ mô cơ bản đến các cơ quan phức tạp, tài liệu cung cấp phương pháp tiếp cận khoa học, chuẩn hóa kỹ năng sử dụng kính hiển vi và xây dựng nền tảng chẩn đoán vi thể vững chắc cho sinh viên khối ngành khoa học sức khỏe.

Trích đoạn nội dung tài liệu

tr-êng ®¹i häc Y Hµ néi bé m«n m« - ph«i häc gi¸o tr×nh thùc hµnh M« häc ( s¸ch dïng cho sinh viªn) Hµ Néi - 2011 Tr-êng ®¹i häc Y Hµ néi bé m«n m« - ph«i häc gi¸o tr×nh thùc hµnh M« häc ( s¸ch dïng cho sinh viªn) Hµ Néi - 2011 chñ biªn pgS. NguyÔn ThÞ B×nh THAM GIA BI£N SO¹N pgS. NguyÔn ThÞ B×nh ts. NguyÔn Khang S¬n ts.

Ng« Duy Th×n bs. L-u §×nh Mïi THS. TrÞnh Sinh Tiªn THS. §µo ThÞ Thóy Ph-îng THS.

Lª ThÞ Hång Nhung Th- ký bi ªn so¹n bs. L-u §×nh Mïi 2 H-íng dÉn dïng s¸ch M« häc lµ mét m«n häc vÒ h×nh th¸i. ViÖc xem tiªu b¶n c¸c tÕ bµo, c¸c m«, c¸c c¬ quan d-íi kÝnh hiÓn vi sÏ gióp sinh viªn dÔ dµng hiÓu vµ nhí nh÷ng cÊu tróc ®· ®-îc m« t¶ trong c¸c bµi gi¶ng lý thuyÕt trªn gi¶ng ®­êng. Cuèn “Thùc tËp M« häc” ®­îc so¹n th¶o nh»m gãp phÇn x©y dùng phong c¸ch häc tËp chñ ®éng vµ qua ®ã n©ng c¸o chÊt l-îng häc tËp cña sinh viªn häc m«n M« häc - Ph«i thai häc.

VÒ néi dung, cuèn s¸ch gåm hai phÇn: phÇn më ®Çu vµ phÇn h-íng dÉn ®äc tiªu b¶n. PhÇn më ®Çu: PhÇn më ®Çu giíi thiÖu kh¸i qu¸t môc ®Ých, yªu cÇu cña viÖc xem c¸c tiªu b¶n m« häc, s¬ l-îc vÒ kü thuËt lµm c¸c tiªu b¶n th«ng th-êng vµ tr×nh bµy nh÷ng nÐt chñ yÕu vÒ cÊu t¹o vµ sö dông kÝnh hiÓn vi quang häc ®Ó ®äc c¸c tiªu b¶n m« häc. PhÇn h-íng dÉn ®äc tiªu b¶n: 2. PhÇn lêi bao gåm yªu cÇu, néi dung vµ tr×nh tù h-íng dÉn sinh viªn ®äc tõng tiªu b¶n.

Tr-íc khi ®äc tiªu b¶n sinh viªn ph¶i ®äc kü phÇn nµy. Nh÷ng ¶nh minh ho¹ cho phÇn lêi: ®©y lµ nh÷ng h×nh ¶nh ®iÓn h×nh nhÊt, sinh viªn cã thÓ c¨n cø vµo c¸c chi tiÕt ®-îc chó thÝch trªn ¶nh ®Ó t×m trªn tiªu b¶n khi xem d-íi kÝnh hiÓn vi. VÏ h×nh: sau khi sinh viªn cã thÓ nhËn biÕt ®óng tiªu b¶n ®ang häc lµ cña m« nµo, c¬ quan nµo, chØ ®óng trªn kÝnh hiÓn vi nh÷ng cÊu trøc ®· nªu trong yªu cÇu mçi tiªu b¶n, sinh viªn ph¶i vÏ l¹i h×nh ®· quan s¸t ®­îc vµo phÇn “ h×nh vÏ”. Môc ®Ých, yªu cÇu thùc tËp ®äc tiªu b¶n m« häc: - Minh ho¹ nh÷ng néi dung ®· tr×nh bÇy trong c¸c bµi gi¶ng lý thuyÕt.

- NhËn biÕt cÊu tróc vµ thµnh phÇn cÊu t¹o b×nh th-êng cña tÕ bµo, cña c¸c m« vµ c¸c c¬ quan trong c¬ thÓ ng-êi vµ ®éng vËt ë møc ®é hiÓn vi. - ChÈn ®o¸n ®-îc c¸c tÕ bµo, m« vµ c¬ quan qua c¸c tiªu b¶n vi thÓ. Kü thuËt lµm tiªu b¶n m« häc: Tr×nh tù lµm c¸c b-íc nh- sau: • TrÝch thñ m«, c¬ quan cÇn nghiªn cøu. • Cè ®Þnh c¸c m¶nh m«, c¬ quan b»ng c¸c lo¹i thuèc cè ®Þnh thÝch hîp.

• Thùc hiÖn mét lo¹t kü thuËt ®Ó nÕn (paraffine) ngÊm vµo m¶nh m«, m¶nh c¬ quan. Sau ®ã ®óc c¸c khèi nÕn (hay khèi colloidine hoÆc khèi chÊt dÎo) vµ vïi c¸c m¶nh m« hay m¶nh c¬ quan vµo trong c¸c khèi ®ã. • C¾t thµnh l¸t máng c¸c m¶nh m« hay c¬ quan vïi trong khèi nÕn b»ng m¸y c¾t l¸t. §é dÇy l¸t c¾t kho¶ng tõ 4-7m.

• Nhuém l¸t c¾t ®· d¸n trªn phiÕn kÝnh theo c¸c ph-¬ng ph¸p nhuém thÝch hîp víi yªu cÇu nghiªn cøu. Víi nh÷ng tiªu b¶n m« häc th«ng th-êng, ®Ó nhuém nh©n tÕ bµo th-êng dïng hematoxylin, nh©n sÏ b¾t mÇu xanh tÝm.§Ó nhuém bµo t-¬ng cña tÕ bµo th-êng sö dông eozin, bµo t-¬ng b¾t mÇu ®á hång. Ngoµi ra, mét sè tiªu b¶n ®-îc nhuém b»ng c¸c ph-¬ng ph¸p ®Æc biÖt kh¸c • D¸n l¸ kÝnh lªn phiÕn kÝnh ®Ó b¶o ®Ó b¶o vÖ l¸t c¾t ®· nhuém mÇu. KÝnh hiÓn vi quang häc KÝnh hiÓn vi quang häc lµ lo¹i ph-¬ng tiÖn th-êng xuyªn ®-îc sö dông ®Ó quan s¸t tiªu b¶n m« häc.

CÊu t¹o KÝnh hiÓn vi quang häc 1. Gi¸ ®Ó g¾n vËt kÝnh; 3. Nóm ®iÒu chØnh nhá; 6. Hệ thống đèn, g-¬ng; 8.

Bé phËn di chuyÓn tiªu b¶n 3. C¸ch sö dông • §Æt kÝnh ngay ng¾n tr-íc mÆt, võa tÇm m¾t. • §-a vËt kÝnh cã ®é phãng ®¹i nhá (x10) vµo ®óng vÞ trÝ (®óng luång ¸nh s¸ng truyÒn tõ d-íi lªn qua lç m©m kÝnh). H¹ tô quang xuèng thÊp • §Æt tiªu b¶n lªn m©m kÝnh (mÆt cã d¸n l¸ kÝnh ë phÝa trªn).

Di chuyÓn tiªu b¶n ®Ó l¸t c¾t vµo ®óng vÞ trÝ cã thÓ quan s¸t ®-îc. ViÖc ®äc tiªu b¶n bao giê còng b¾t ®Çu b»ng vËt kÝnh cã ®é phãng ®¹i nhá (th-êng lµ vËt kÝnh x10). §é phãng ®¹i nµy cho phÐp x¸c ®Þnh ®-îc tõng khu vùc c¸c thµnh phÇn cÊu tróc m«, c¬ quan. VËt kÝnh cã ®é phãng ®¹i lín (x40; x60) dïng ®Ó quan s¸t ph¹m vi tÕ bµo hoÆc cÊu tróc chi tiÕt cña mét vïng nhá m«, c¬ quan.

- Dïng vËt kÝnh nhá: 5 + Sau khi ®· ®Æt vËt kÝnh nhá ®óng vÞ trÝ, m¾t nh×n qua thÞ kÝnh, vÆn èc ®iÒu chØnh lín hoÆc èc ®iÒu chØnh nhá ®Ó n©ng hoÆc h¹ vËt kÝnh cho ®Õn khi thÊy râ nhÊt c¸c chi tiÕt trong vi tr-êng. §iÒu chØnh kÝnh lµ mét ®éng t¸c rÊt tÕ nhÞ, cÇn hÕt søc thËn träng, tiÕn hµnh nhÑ nhµng, kh«ng véi vµng, cÈu th¶. Kh«ng chó ý trong viÖc ®iÒu chØnh kÝnh sÏ dÉn ®Õn hËu qu¶ tai h¹i lµ cã thÓ lµm dËp, vì tiªu b¶n (do h¹ vËt kÝnh xuèng qu¸ thÊp. VËt kÝnh ch¹m vµo tiªu b¶n, nhÊt lµ khi xö dông vËt kÝnh cã ®é phãng ®¹i lín).

®Ó tr¸nh lµm dËp, vì tiªu b¶n, nªn tiÕn hµnh ®iÒu chØnh kÝnh nh- sau: + VÆn èc ®iÒu chØnh lín sao cho vËt kÝnh h¹ gÇn s¸t tiªu b¶n. Khi vÆn èc ®iÒu chØnh ph¶i theo dâi kho¶ng c¸ch gi÷a vËt kÝnh vµ tiªu b¶n. + Muèn quan s¸t c¸c vïng kh¸c nhau cña tiªu b¶n, ph¶i di chuyÓn tiªu b¶n sang tr¸i, ph¶i, tiÕn ra tr-íc,lïi l¹i sau. Trong khi di chuyÓn tiªu b¶n, h×nh ¶nh trong vi tr-êng cã thÓ bÞ mê ®i, cÇn ®iÒu chØnh l¹i cho râ b»ng c¸ch xoay èc ®iÒu chØnh nhá theo chiÒu hoÆc ng-îc chiÒu kim ®ång hå.

- Dïng vËt kÝnh lín: + Muèn quan s¸t chi tiÕt c¸c thµnh phÇn cÊu t¹o tÕ bµo, m«, ph¶i ®-a vËt kÝnh lín vµo ®óng vÞ trÝ, nghÜa lµ ®-a vµo ®óng luång ¸nh s¸ng tõ d-íi m©m kÝnh ®i lªn, ®ång thêi lµm t¨ng c-êng nguån s¸ng b»ng c¸ch n©ng tô quang lªn. + Tr-íc khi ®-a vËt kÝnh cã ®é phãng ®¹i lín vµo vÞ trÝ cÇn kiÓm tra xem tiªu b¶n ®· ®Æt ®óng chiÒu ch-a (mÆt d¸n l¸ kÝnh ë phÝa trªn). §Æt kh«ng ®óng chiÒu bao giê còng g©y dËp, vì tiªu b¶n. + Xoay èc ®iÒu chØnh nhá lµm cho vËt kÝnh rêi xa mÆt tiªu b¶n.

NÕu thÊy h×nh ¶nh trªn tiªu b¶n cµng mê ®i, tõ tõ vÆn èc nµy theo chiÒu ng-îc l¹i cho ®Õn khi h×nh ¶nh hiÖn râ. 6 TiªU b¶n sè 1: biÓu m« vu«ng ®¬n TrÝch thñ tõ: ThËn cña chã. Ph-¬ng ph¸p nhuém: Hematoxylin- Eosin (H. Yªu cÇu: NhËn biÕt ®-îc ®Æc ®iÓm cÊu t¹o cña biÓu m« vu«ng ®¬n lîp thµnh èng gãp n»m trong vïng tuû (th¸p Malpighi) cña thËn.

VËt kÝnh x10: T×m ®-îc vïng tuû (th¸p Malpighi) cña thËn lµ vïng nh¹t mµu, gåm toµn èng c¾t ngang trong ®ã nh÷ng èng lín, thµnh dµy gåm 1 hµng tÕ bµo cã ranh giíi râ rµng, lßng réng lµ èng gãp. VËt kÝnh x40: Quan s¸t thµnh èng gãp thÊy ®-îc 1 hµng tÕ bµo h×nh khèi vu«ng, ranh giíi râ rµng. Nh©n trßn, n»m ë gi÷a tÕ bµo. Vïng tuû cña thËn 1.

BiÓu m« vu«ng ®¬n 2 1 H×nh vÏ 7 TiªU b¶n sè 2: biÓu m« l¸t ®¬n TrÝch thñ tõ: ThËn cña chã. Ph-¬ng ph¸p nhuém: H. Yªu cÇu: NhËn biÕt ®-îc ®Æc ®iÓm cÊu t¹o cña biÓu m« l¸t ®¬n gåm 1 hµng tÕ bµo dÑt. VËt kÝnh x10: T×m ®-îc vïng vá cña thËn lµ vïng mµu hång thÉm, trong ®ã cã nh÷ng khèi h×nh h¬i trßn, ®-îc bao quanh bëi 1 khoang s¸ng lµ khoang Bowman cña tiÓu cÇu thËn.

BiÓu m« l¸t ®¬n lîp phÝa ngoµi bao Bowman. VËt kÝnh x40: Quan s¸t ®Æc ®iÓm cÊu t¹o cña biÓu m« l¸t ®¬n: §ã lµ 1 líp rÊt máng t¹o ranh giíi gi÷a khoang Bowman vµ nh÷ng cÊu tróc xung quanh. Nh÷ng tÕ bµo biÓu m« rÊt dÑt. Nh©n h×nh gËy, thÉm mµu h¬i låi vµo khoang Bowman.

Bµo t-¬ng rÊt máng. Vïng vá cña thËn 1. TiÓu cÇu thËn 2. BiÓu m« l¸t ®¬n 2 1 H×nh vÏ H×nh vÏ 8 TiªU b¶n sè 3: biÓu m« trô ®¬n TrÝch thñ tõ: T¸ trµng cña chã.

Ph-¬ng ph¸p nhuém: H. Yªu cÇu: - NhËn biÕt ®-îc biÓu m« phñ trªn c¸c nhung mao ruét lµ biÓu m« trô ®¬n. - Ph©n biÖt ®-îc 2 lo¹i tÕ bµo trong biÓu m« trô ®¬n lµ tÕ bµo trô m©m khÝa vµ tÕ bµo h×nh ®µi. VËt kÝnh x10: T×m c¸c nhung mao ruét: Mçi nhung mao lµ 1 khèi h×nh ngãn tay låi vµo trong lßng ruét gåm 2 phÇn: - Trôc liªn kÕt n»m gi÷a nhung mao ®-îc cÊu t¹o bëi m« liªn kÕt.

- Lîp phÝa ngoµi trôc liªn kÕt lµ biÓu m« trô ®¬n. VËt kÝnh x40: - X¸c ®Þnh biÓu m« trô ®¬n: BiÓu m« ®-îc cÊu t¹o bëi 1 hµng tÕ bµo trô cao, ranh giíi kh«ng râ rµng. Nh©n tÕ bµo h×nh trøng n»m ë phÝa ®¸y, phÇn ngän nhiÒu bµo t-¬ng mµu hång. - Ph©n biÖt 2 lo¹i tÕ bµo: + TÕ bµo m©m khÝa: ChiÕm ®a sè, lµ nh÷ng tÕ bµo ë cùc ngän cã 1 ®-êng viÒn mµu hång bãng.

+ TÕ bµo h×nh ®µi: N»m r¶i r¸c, xen gi÷a c¸c tÕ bµo trô m©m khÝa. ë cùc ngän cã 1 hèc s¸ng (®ã lµ 1 kh«ng bµo chøa chÊt nhÇy kh«ng b¾t mµu thuèc nhuém) 4 3 2 1 Niªm m¹c ruét non 1.Trôc liªn kÕt cña nhung mao. TÕ bµo h×nh ®µi 9 H×nh vÏ 10 TiªU b¶n sè 4: biÓu m« trô gi¶ tÇng cã l«ng chuyÓn TrÝch thñ tõ: KhÝ qu¶n cña chã. Ph-¬ng ph¸p nhuém: H.

Yªu cÇu: NhËn biÕt ®-îc ®Æc ®iÓm cÊu t¹o cña biÓu m« trô gi¶ tÇng cã l«ng chuyÓn phñ mÆt trong cña khÝ qu¶n.VËt kÝnh x10: ë mÆt trong cña thµnh khÝ qu¶n cã 1 d¶i mµu hång, chøa nhiÒu nh©n, ®ã lµ biÓu m« trô gi¶ tÇng.VËt kÝnh x40: Quan s¸t biÓu m«. - BiÓu m« gåm nhiÒu hµng nh©n, ranh giíi tÕ bµo kh«ng râ rµng. Hµng tÕ bµo trªn cïng cã h×nh trô cao, nh©n n»m ë phÝa ®¸y tÕ bµo. - ë cùc ngän cña tÕ bµo trô n»m trªn mÆt biÓu m« lµ 1 ®-êng viÒn kh«ng ®Òu, mµu hång nh¹t, ®ã lµ nh÷ng l«ng chuyÓn dÝnh vµo nhau.

- R¶i r¸c trong biÓu m«, xen gi÷a c¸c tÕ bµo trô cã l«ng chuyÓn lµ nh÷ng tÕ bµo h×nh ®µi (t-¬ng tù tÕ bµo h×nh ®µi ë biÓu m« ruét) 3 1 2 khÝ qu¶n 1. L«ng chuyÓn 11 3 2 1 4 BiÓu m« lîp khÝ qu¶n 1.