Hướng Dẫn Quy Trình Tiêm và Pha Dung Dịch Thí Nghiệm

Nghiên cứu dược lý thực nghiệm đòi hỏi độ chính xác tuyệt đối trong từng thao tác kỹ thuật. 68 trang · HUTECH · 2012.

• Trường học: HUTECH
• Chuyên ngành: Thí Nghiệm
• Đề tài: Hướng Dẫn Quy Trình Tiêm và Pha Dung Dịch Thí Nghiệm
• Loại tài liệu: Hướng Dẫn
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• QUY ĐỊNH TẠI PHÒNG THỰC HÀNH DƯỢC LÝ
• 1. CHƯƠNG I: THÍ NGHIỆM TRÊN ĐỘNG VẬT
• 1.1. BÀI 1: THỦ THUẬT CƠ BẢN KHI THỬ NGHIỆM DƯỢC LÝ
• 1.1.1. PHƯƠNG PHÁP BẮT GIỮ THÚ THỬ NGHIỆM
• 1.1.1.1. Thỏ
• 1.1.1.2. Chuột
• 1.1.2. ĐÁNH DẤU THÚ VẬT THỬ NGHIỆM
• 1.1.2.1. Yêu cầu của việc đánh dấu thú vật thử nghiệm
• 1.1.2.2. Nguyên tắc đánh dấu thú vật thử nghiệm
• 1.1.3. CÂN THÚ VẬT
• 1.1.4. CÁC DỤNG CỤ THƯỜNG DÙNG TRONG THỬ NGHIỆM DƯỢC LÝ
• 1.1.5. PHƯƠNG CÁCH ĐƯA THUỐC VÀO CƠ THỂ
• 1.1.5.1. Bơm vào dạ dày: cho uống (PO = per oral)
• 1.1.5.2. Tiêm dưới da (subcutaneous)
• 1.1.5.3. Tiêm trong da (ID: Intradermal)
• 1.1.5.4. Tiêm bắp thịt (IM: Intramuscular)
• 1.1.5.5. Tiêm tĩnh mạch (IV: Intravenous)
• 1.1.5.6. Tiêm phúc mô (IP: Intraperitoneal)
• 1.1.5.7. Nhỏ thuốc vào mắt của thỏ (bao kết mạc)
• 1.1.6. CÁCH PHA DUNG DỊCH TIÊM
• 1.1.6.1. Từ một dung dịch đặc chế
• 1.1.6.2. Từ một lượng hoá chất
• 1.2. BÀI 2: KHẢO SÁT HOẠT TÍNH GÂY NGỦ CỦA ETHANOL
• 1.2.1. CHUẨN BỊ DỤNG CỤ THÍ NGHIỆM
• 1.2.2. PHƯƠNG PHÁP TIẾN HÀNH
• 1.3. BÀI 3: THỬ KÍCH ỨNG TRÊN DA
• 1.3.1. NGUYÊN TẮC THÍ NGHIỆM
• 1.3.2. CHUẨN BỊ THÚ THỬ NGHIỆM
• 1.3.3. CHUẨN BỊ HÓA CHẤT, DỤNG CỤ THỬ NGHIỆM
• 1.3.4. TIẾN HÀNH THỬ NGHIỆM
• 1.3.4.1. Đặt mẫu thử và mẫu đối chứng
• 1.3.4.2. Quan sát và ghi điểm
• 1.3.5. Mức độ phản ứng trên da thỏ
• 1.3.6. Đánh giá kết quả
• 1.3.7. Phân loại các phản ứng trên da thỏ
• 1.4. BÀI 4: ĐỘC TÍNH CẤP - XÁC ĐỊNH LD50 CỦA STRYCHNINE SULFATE
• 1.4.1. NGUYÊN TẮC THÍ NGHIỆM
• 1.4.2. ĐỐI TƯỢNG VÀ DỤNG CỤ THÍ NGHIỆM
• 1.4.2.1. Giấy logarit - probit, thước kẻ trong suốt
• 1.4.2.2. Thử nghiệm sơ khởi: LD0 và LD100
• 1.4.2.3. Thử nghiệm xác định LD50
• 1.4.3. CÁCH TÍNH LD50
• 1.4.3.1. Phương pháp Karber và Behrens
• 1.4.3.2. Phương pháp dùng probits
• 1.4.3.3. Phương pháp của Miller và Tainter
• 1.4.4. BẢNG BIẾN ĐỔI PHÂN SUẤT TỬ VONG THÀNH PROBIT
• 1.4.5. KHẢO SÁT ĐỘC TÍNH CẤP CỦA STRYCHNINE SULFATE
• 1.4.5.1. Thử nghiệm sơ khởi (SV không phải thực hiện)
• 1.4.5.2. Thử nghiệm xác định
• 1.4.5.3. Đánh giá kết quả
• 1.5. BÀI 5: KIỂM NGHIỆM CHẤT SINH NHIỆT
• 1.5.1. Khái niệm chất sinh nhiệt
• 1.5.2. KHU VỰC LƯU GIỮ ĐỘNG VẬT
• 1.5.3. TIẾN HÀNH THỬ NGHIỆM
• 1.5.3.1. Thử sơ bộ
• 1.5.3.2. Đánh giá kết quả
• 2. CHƯƠNG II: SEMINAR DƯỢC LÝ

Tóm tắt

I. Tổng quan quy trình tiêm và pha dung dịch thí nghiệm chuẩn

Nghiên cứu dược lý thực nghiệm đòi hỏi độ chính xác tuyệt đối trong từng thao tác kỹ thuật. Việc pha chế hóa chất và tiêm truyền thuốc đóng vai trò cốt lõi trong quy trình khảo sát tác dụng sinh học. Mỗi loại động vật thí nghiệm như chuột nhắt, chuột cống hay thỏ đều có đặc điểm sinh lý riêng biệt. Kỹ thuật viên cần nắm vững quy tắc an toàn phòng thí nghiệm, phương pháp tính toán liều lượng và cách xử lý dụng cụ vô trùng. Nồng độ dung dịch phải được kiểm soát nghiêm ngặt nhằm tránh hiện tượng kích ứng mô hoặc gây sốc phản vệ cho động vật. Các đường đưa thuốc cơ bản gồm có đường uống, tiêm bắp, tiêm phúc mô, tiêm dưới da và tiêm tĩnh mạch. Mỗi đường dùng thuốc tạo ra tốc độ hấp thu và sinh khả dụng hoàn toàn khác nhau. Sự sai lệch trong nồng độ dung dịch hoặc góc đâm kim đều làm biến đổi dược động học của hoạt chất. Do đó, việc thiết lập quy chuẩn thao tác chuẩn mang tính chất bắt buộc. Tiêu chuẩn này bảo vệ sức khỏe kỹ thuật viên và đảm bảo phúc lợi động vật theo quy định quốc tế. Dữ liệu thu thập từ các mô hình đạt chuẩn sẽ có giá trị khoa học cao và dễ dàng tái lập trong nghiên cứu độc tính.

1.1. Nguyên tắc cơ bản trong pha chế dung môi thí nghiệm

Pha chế dung môi yêu cầu sự chính xác về khối lượng và thể tích. Dung môi sử dụng phổ biến bao gồm nước cất vô trùng, dung dịch sinh lý natri clorid 0.9% hoặc dầu thực vật. Kỹ thuật viên phải cân hóa chất trên cân phân tích có độ nhạy phù hợp. Việc hòa tan chất tan cần thực hiện từng bước bằng que khuấy thủy tinh hoặc máy rung siêu âm. Nồng độ dung dịch thường được biểu thị theo tỷ lệ phần trăm khối lượng trên thể tích hoặc mol trên lít. Độ pH và áp suất thẩm thấu cần tương thích sinh học với mô đích. Dung dịch tiêm phải loại bỏ hoàn toàn cặn lơ lửng bằng màng lọc vi sinh. Nhãn lọ dung dịch phải ghi rõ tên hóa chất, nồng độ, ngày pha và điều kiện bảo quản.

1.2. Phân loại các đường tiêm thuốc trên động vật thí nghiệm

Đường tiêm quyết định trực tiếp đến tốc độ phát tán thuốc vào máu. Tiêm tĩnh mạch đưa thuốc thẳng vào hệ tuần hoàn, mang lại tác dụng tức thì. Kỹ thuật này thường áp dụng qua tĩnh mạch đuôi chuột hoặc tĩnh mạch rìa tai thỏ. Tiêm phúc mô là kỹ thuật phổ biến nhất trên động vật gặm nhấm nhỏ. Thuốc hấp thu nhanh qua màng bụng nhiều mao mạch mà ít gây đau đớn. Tiêm bắp thịt phù hợp cho các chất dạng hỗn dịch hoặc dung dịch dầu giải phóng chậm. Vị trí tiêm bắp thường là cơ đùi sau của động vật. Tiêm dưới da tạo điều kiện cho thuốc hấp thu từ từ vào tuần hoàn chung. Thể tích tiêm ở mỗi vị trí cần tuân thủ nghiêm ngặt theo thể trọng cơ thể.

II. Phân tích rủi ro tiêm và pha dung dịch thí nghiệm thực tế

Sai số trong thực hành thí nghiệm bắt nguồn từ nhiều nguyên nhân kỹ thuật và nhận thức. Quá trình tính toán nồng độ từ hóa chất gốc dễ phát sinh sai sót nếu nhầm lẫn giữa nồng độ phần trăm và nồng độ mol. Việc pha loãng sai tỷ lệ làm sai lệch hoàn toàn liều lượng dược chất đưa vào cơ thể thú. Khi tiêm truyền, việc thao tác sai tư thế cố định thú dẫn đến tổn thương cơ học nghiêm trọng. Chuột vùng vẫy khiến kim đâm chệch hướng, gây thủng nội tạng hoặc vỡ mạch máu. Trong kỹ thuật tiêm phúc mô, đâm kim quá sâu dễ làm thủng bàng quang hoặc ruột non. Biến chứng này gây viêm phúc mạc cấp tính hoặc làm giảm hấp thu thuốc. Đối với tiêm tĩnh mạch đuôi, bọt khí trong ống tiêm có thể gây tắc mạch phổi làm thú tử vong ngay lập tức. Nhiễm khuẩn chéo từ dụng cụ chưa vô trùng cũng là nguy cơ lớn làm sai lệch chỉ số sinh hóa. Hóa chất bảo quản không đúng nhiệt độ dễ bị phân hủy quang học hoặc thủy phân. Những sai phạm này phá hủy tính khách quan của dữ liệu và làm lãng phí mẫu sinh học quý giá.

2.1. Lỗi kỹ thuật thường gặp khi tính toán và pha hóa chất

Sai số pha chế bắt nguồn từ việc xác định sai nồng độ hoạt chất nguyên chất. Bột hóa chất thường chứa tạp chất ẩm hoặc dạng muối ngậm nước. Kỹ thuật viên không quy đổi hệ số phân tử lượng dẫn đến thiếu hụt nồng độ thực tế. Cân sai khối lượng hóa chất nhỏ do chọn sai thang đo của cân phân tích. Thao tác tráng rửa dụng cụ không triệt để làm hao hụt lượng chất tan chuyển vào bình định mức. Việc quan sát vạch thể tích chất lỏng ở mặt khum bị lệch góc nhìn gây sai thể tích dung môi. Hiện tượng kết tủa xuất hiện khi kết hợp các ion đối kháng hoặc dung môi không tương thích. Sai lệch này khiến dung dịch mất hoạt tính sinh học ngay trước khi tiêm.

2.2. Biến chứng nguy hiểm do thao tác cố định và tiêm sai cách

Thao tác cố định súc vật không chuẩn xác là nguyên nhân hàng đầu gây chấn thương. Động vật bị stress quá mức sẽ tăng tiết hormon làm nhiễu loạn thông số thử nghiệm. Giữ chuột quá chặt gây ngạt thở hoặc tổn thương cột sống. Khi tiêm tĩnh mạch đuôi, việc đâm kim nhiều lần gây tụ máu và tắc mạch cục bộ. Tiêm bắp sai góc kim có thể chạm xương hoặc đứt dây thần kinh tọa gây liệt chi. Tiêm phúc mô sai vị trí ở nửa trên ổ bụng dễ làm rách gan và lách. Dịch thuốc bị tràn ra khoang dưới da làm mất tác dụng toàn thân của thuốc. Những biến chứng này làm tăng tỷ lệ tử vong ngoài dự kiến ở nhóm đối chứng.

III. Phương pháp chuẩn hóa tiêm và pha dung dịch thí nghiệm y học

Quy trình chuẩn hóa đòi hỏi kiểm soát chặt chẽ từng công đoạn thao tác. Trước hết, kỹ thuật viên tiến hành cân động vật để tính toán thể tích tiêm chính xác theo công thức dược lý. Thể tích dung dịch đưa vào không được vượt quá giới hạn sinh lý của từng loài động vật. Khi pha dung dịch từ hóa chất tinh khiết, việc áp dụng công thức pha loãng C1V1 = C2V2 giúp điều chỉnh nồng độ mong muốn nhanh chóng. Kỹ thuật viên cần sử dụng pipet bán tự động đã hiệu chuẩn để lấy dung môi. Đối với kỹ thuật tiêm phúc mô, người thao tác ngửa bụng chuột, nghiêng đầu dốc xuống và đâm kim góc 30-45 độ ở 1/4 dưới bụng. Thao tác này tránh chạm vào ruột và gan. Trong tiêm tĩnh mạch đuôi, việc làm ấm đuôi chuột bằng nước ấm hoặc đèn sưởi giúp mạch máu giãn nở tối đa. Kim tiêm phải luồn song song với tĩnh mạch và rút nhẹ pít-tông để kiểm tra máu. Bơm thuốc từ từ với tốc độ đều để tránh sốc tuần hoàn. Vệ sinh vô trùng vị trí tiêm bằng cồn 70 độ giúp loại bỏ nguy cơ áp-xe mô mềm.

3.1. Hướng dẫn tính toán công thức pha chế dung dịch gốc

Pha dung dịch từ hóa chất gốc đòi hỏi sự am hiểu về công thức phân tử và độ tinh khiết. Trước tiên cần xác định khối lượng m = C% x V / 100 đối với nồng độ phần trăm, hoặc m = CM x M x V đối với nồng độ mol. Khi pha từ dung dịch gốc nồng độ cao sang nồng độ thấp hơn, công thức pha loãng Cđđ x Vđđ = Ccl x Vcl được áp dụng triệt để. Kỹ thuật viên hòa tan hoàn toàn lượng chất tan trong một lượng nhỏ dung môi trước khi chuyển vào bình định mức. Sau đó bổ sung dung môi đến vạch mức quy định và đảo đều bình. Cần tính toán lượng dư 10% thể tích để bù hao hụt dính thành bình và kim tiêm.

3.2. Quy trình thao tác tiêm tĩnh mạch và tiêm phúc mô chuẩn

Tiêm phúc mô yêu cầu cố định chuột nhắt bằng tay trái, nắm chặt da gáy và đuôi. Giữ chuột dốc đầu nhẹ về phía dưới để các quai ruột dồn lên phía hoành cách mô. Đâm kim tiêm cỡ 25G-27G vào một phần tư dưới ổ bụng với góc 30-45 độ. Đẩy thuốc nhẹ nhàng và quan sát phản ứng của súc vật. Đối với tiêm tĩnh mạch đuôi, cố định chuột vào lồng giữ chuyên dụng. Ngâm đuôi chuột vào nước ấm 40-45 độ C trong 2 phút để tĩnh mạch giãn nở rõ rệt. Đâm kim sát mặt da song song với mạch máu ở 1/3 dưới đuôi. Khi thấy máu trào ngược vào đốc kim, bơm dung dịch chậm rãi và rút kim nhanh.

IV. Ứng dụng quy trình tiêm và pha dung dịch thí nghiệm lâm sàng

Quy trình pha dung dịch và kỹ thuật tiêm chính xác giữ vai trò then chốt trong nghiên cứu phát triển tân dược. Kết quả từ các bài thực nghiệm sàng lọc như khảo sát tác dụng gây ngủ của ethanol hay xác định liều tử vong LD50 của strychnine sulfate phụ thuộc hoàn toàn vào kỹ năng thao tác. Việc kiểm soát nồng độ chuẩn giúp xác định đường cong đáp ứng liều một cách tin cậy. Dữ liệu tiền lâm sàng này đặt nền móng cho việc ước tính liều an toàn đầu tiên trên cơ thể người. Ngoài ra, thử nghiệm kích ứng da trên thỏ hay kiểm nghiệm chất sinh nhiệt cũng yêu cầu độ tinh khiết cao của dung dịch thử nghiệm. Sự đồng nhất trong kỹ thuật tiêm giảm thiểu các yếu tố gây nhiễu từ stress hoặc tổn thương mô. Việc tuân thủ đạo đức nghiên cứu và phúc lợi động vật theo chuẩn quốc tế nâng tầm giá trị cho các công bố khoa học. Hệ thống thực hành chuẩn hóa này giúp các nhà nghiên cứu tối ưu hóa tài nguyên và đẩy nhanh tiến trình chuyển giao công nghệ dược phẩm.

4.1. Ứng dụng trong thử nghiệm sàng lọc dược lý tiền lâm sàng

Trong giai đoạn sàng lọc ban đầu, hoạt chất mới được đánh giá về độc tính cấp và hiệu lực sinh học. Kỹ thuật tiêm phúc mô giúp đánh giá tác dụng ức chế thần kinh trung ương của các dẫn xuất an thần. Tiêm tĩnh mạch hỗ trợ nghiên cứu các thuốc tác động trên hệ tuần hoàn và huyết áp. Dung dịch tiêm phải đạt độ tinh khiết tối đa để không gây kết tủa nội mạch. Việc kiểm soát nồng độ và thể tích tiêm chính xác loại bỏ các biến số gây nhiễu phản xạ của thú. Kết quả thử nghiệm cung cấp cơ sở để xác định khoảng liều điều trị hiệu quả ED50 và liều gây chết LD50. Từ đó, các nhà khoa học có căn cứ xây dựng hồ sơ phát triển thuốc mới.

4.2. Tiêu chuẩn kiểm soát chất lượng và an toàn sinh học phòng Lab

An toàn phòng thí nghiệm dược lý là nguyên tắc bắt buộc đối với mọi nhân sự nghiên cứu. Tất cả bơm kim tiêm sau khi sử dụng phải được thu gom vào thùng chứa rác thải sắc nhọn chuẩn y tế. Dung dịch hóa chất thừa cần được xử lý trung hòa trước khi thải bỏ ra môi trường. Động vật sau thử nghiệm phải được an tử nhân đạo và quản lý theo quy định về chất thải nguy hại lây nhiễm. Việc định kỳ hiệu chuẩn cân phân tích, pipet và máy đo pH bảo đảm tính tin cậy của phép đo lường. Bản quy trình thao tác chuẩn SOP cần được cập nhật thường xuyên và dán tại vị trí làm việc. Thực hiện nghiêm ngặt quy chế an toàn giúp bảo vệ kỹ thuật viên khỏi nguy cơ phơi nhiễm chất độc.

Nội dung chính

Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Thực hành Dược lý được biên soạn năm 2021 bởi nhóm giảng viên: ThS. Trương Đình Phước, ThS. Đào Vân Thy và TS. Nguyễn Lan Thùy Ty, trực thuộc Bộ môn Dược, Trường Đại học Công nghệ TP.HCM (HUTECH). Mọi ý kiến đóng góp học thuật được quản lý qua kênh liên lạc chính thức: [e-mail]. Trong chương trình đào tạo Dược sĩ đại học, học phần này đóng vai trò cầu nối thực nghiệm, chuyển tiếp kiến thức từ lý thuyết dược lý đại cương và chuyên khoa sang kỹ năng thao tác tiền lâm sàng (in vivo) và năng lực biện luận lâm sàng.

Mục tiêu học tập của giáo trình được xác định cụ thể theo các chuẩn đầu ra thực hành:

• Nắm vững các quy định an toàn, đạo đức sử dụng súc vật thí nghiệm và kỹ thuật kiểm soát rủi ro trong phòng thí nghiệm Dược lý.
• Thành thạo kỹ thuật cố định, đánh dấu và đưa thuốc vào cơ thể động vật qua các đường hấp thu: uống (PO), tiêm dưới da (SC), tiêm trong da (ID), tiêm bắp (IM), tiêm tĩnh mạch (IV), tiêm phúc mô (IP) và nhỏ mắt.
• Nắm vững phương pháp tính toán pha loãng nồng độ thuốc tiêm từ dung dịch mẹ hoặc dược chất tinh thể.
• Đo lường và biện luận được các chỉ số dược lực học: tiềm thời, vận tốc tác động, thời gian tác động, cường độ tác động tối đa, độc tính cấp ($LD_{50}$) và kiểm nghiệm chất sinh nhiệt.
• Phân tích và đánh giá tính hợp lý của các đơn thuốc ngoại trú thực tế.

Cấu trúc giáo trình gồm hai cấu phần chính: Nội quy phòng thực hành kèm Chương I (Thí nghiệm trên động vật) và Chương II (Seminar Dược lý). Điểm đặc trưng của tài liệu là phương pháp tiếp cận định lượng hóa các phản ứng sinh học thông qua công thức thống kê toán học xác định ($LD_{50}$, thang điểm Draize, ngưỡng thân nhiệt thỏ) kết hợp nghiên cứu tình huống đơn thuốc lâm sàng.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương/chủ đề chính

Cấu trúc giáo trình phân định logic theo chuỗi thực nghiệm từ kỹ thuật cơ sở đến đánh giá tác động chuyên biệt và ứng dụng lâm sàng:

• Quy định tại phòng thực hành Dược lý: Quy định kỷ luật về giờ giấc (ca sáng: 6h45–11h15, ca chiều: 12h30–17h00; trễ quá 15 phút tính vắng không phép), quy chuẩn trang phục bảo hộ (áo choàng trắng thêu tên), nguyên tắc vô trùng và thu gom chất thải vào bocal thủy tinh riêng biệt, quy tắc "một người thực hiện - một người kiểm tra" khi pha chế và tiêm thuốc.
• Bài 1 - Thủ thuật cơ bản khi thử nghiệm Dược lý: Hướng dẫn kỹ thuật bắt giữ, cố định chuột nhắt, chuột cống, chuột lang và thỏ; nguyên tắc đánh dấu động vật 6 vị trí số hiệu (Đầu, Chân phải trước, Chân phải sau, Đuôi, Chân trái sau, Chân trái trước) bằng bút lông hoặc acid picric; quy cách cỡ kim tiêm (kim 20G đến 27G); kỹ thuật đưa thuốc đa đường (PO, SC, ID, IM, IV, IP); phương pháp tính toán pha dung dịch tiêm từ chế phẩm Pentobarbital natrium (Nembutal 50 mg/mL) hoặc Chloral hydrate tinh thể.
• Bài 2 - Khảo sát hoạt tính gây ngủ của Ethanol: Thử nghiệm tiêm bắp dung dịch ethanol $50^\circ$ ($0{,}1\text{ mL}/10\text{ g}$) trên chuột nhắt trắng; ghi nhận chuỗi đáp ứng ức chế thần kinh: thất điều $\to$ ngủ $\to$ mất phản xạ co rút chân $\to$ mất phản xạ thăng bằng $\to$ mất cảm giác và phản xạ đau; đo lường tiềm thời, thời gian tác động và cường độ tác động tối đa.
• Bài 3 - Thử kích ứng trên da: Đánh giá tính an toàn tại chỗ của dạng thuốc bôi (Voltaren Emulgel) so với chứng âm (NaCl 0,9%) trên thỏ trắng $\ge 2\text{ kg}$; tiếp xúc tối thiểu 4 giờ trên diện tích $2{,}5 \times 2{,}5\text{ cm}$; ghi nhận tổn thương ban đỏ và phù nề ở các mốc 1h, 24h, 48h, 72h theo thang điểm từ 0 đến 4; phân loại mức độ kích ứng từ không đáng kể (0–0,4) đến nghiêm trọng (5–8).
• Bài 4 - Độc tính cấp: Xác định $LD_{50}$ của Strychnine sulfate: Khảo sát liều gây chết 50% động vật thực nghiệm trên chuột nhắt trắng (18–22 g) nhịn đói 5 giờ trước khi tiêm dưới da; phương pháp thử sơ khởi xác định $LD_0$ ($d_1 = 1{,}1\text{ mg/kg}$) và $LD_{100}$ ($d_2 = 2{,}1\text{ mg/kg}$); phương pháp thử chính thức với 6 lô liều cấp số cộng (1,1; 1,3; 1,5; 1,7; 1,9; 2,1 mg/kg); xử lý thống kê bằng công thức Karber – Behrens và phương pháp Miller – Tainter chuyển đổi phân suất tử vong sang đơn vị Probit kết hợp hiệu chỉnh Bartlett ($r = 0{,}25$ và $r = n - 0{,}25$).
• Bài 5 - Kiểm nghiệm chất sinh nhiệt: Quy trình kiểm định chí nhiệt tố trong nước cất pha tiêm và dịch truyền trên thỏ trưởng thành $\ge 1{,}5\text{ kg}$; quy chuẩn sấy dụng cụ ở $250^\circ\text{C}$ trong 30 phút hoặc $200^\circ\text{C}$ trong 1 giờ; đo nhiệt độ trực tràng sâu 5 cm; tiến hành thử sơ bộ loại trừ thỏ dao động $> 0{,}6^\circ\text{C}$; tiêm tĩnh mạch tai dung dịch thử làm ấm $38{,}5^\circ\text{C}$ trong thời gian $\le 4$ phút; đối chiếu bảng chuẩn đáp ứng cộng dồn từ 3 đến 12 thỏ (nhóm 3 thỏ đạt khi tổng đáp ứng $\le 1{,}15^\circ\text{C}$, không đạt khi $> 2{,}65^\circ\text{C}$).
• Chương II - Seminar Dược lý: Rà soát và bình luận các đơn thuốc điều trị ngoại trú thực tế về nhóm kháng Histamin $H_1$, thuốc kháng sinh, giảm đau chống viêm (ví dụ: các phối hợp Cefpodoxime, Ebastin, Erdosteine; Amoxicilin/Acid clavulanic, Gabapentin, Fexofenadin; Cefdinir, Mometasone furoate, Acrivastin).

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Nội dung giáo trình hình thành hệ thống kiến thức nền tảng về:

• Các thông số dược động học và dược lực học định tính: Đường hấp thu, tiềm thời, tốc độ tác động, thời gian duy trì hiệu lực và cường độ tác động.
• Dược lý thần kinh trung ương: Diễn biến ức chế phản xạ tủy và phản xạ thăng bằng vỏ não dưới tác dụng của thuốc ngủ và cồn.
• Độc học thực nghiệm: Nguyên lý liều – đáp ứng (toàn bộ hoặc không), phương pháp chuyển đổi đường cong phân phối sigmoid sang đường thoái dẫn tuyến tính bằng đơn vị xác suất Probit ($Y_0$).
• Kiểm soát chất lượng sinh học: Tiêu chuẩn Dược điển về thử vô trùng chí nhiệt tố và đánh giá độ kích ứng da theo phương pháp Draize.

Kỹ năng phát triển

• Kỹ năng thao tác thực nghiệm: Kỹ thuật cố định thỏ trên mâm và trong hộp thỏ; thao tác giữ chuột trên vỉ sắt; cầm kim tiêm mặt vát hướng lên; đưa ống thông kim cong vào thực quản chuột; tiêm tĩnh mạch vành tai thỏ; kỹ năng pha loãng thuốc chính xác theo đơn vị khối lượng thể trọng (mg/kg, mL/10g).
• Kỹ năng phân tích và xử lý số liệu: Thu thập dữ liệu phản xạ; vẽ đồ thị logarit - probit; tính sai số tiêu chuẩn $E$ của $LD_{50}$ theo công thức: $$E = \frac{2S}{\sqrt{2N'}}$$ trong đó $2S$ là hiệu số liều giữa probit 6,0 và probit 4,0; đối chiếu bảng đánh giá nhiệt độ trực tràng.
• Năng lực biện luận đơn thuốc: Tra cứu cơ chế tác dụng, phân tích chống chỉ định, đánh giá tương tác thuốc, nhận diện nguy cơ quá liều và thực hiện tư vấn sử dụng thuốc cho từng ca bệnh lâm sàng.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình triển khai phương pháp giảng dạy kết hợp giữa thực hành thao tác phòng thí nghiệm (Laboratory Hands-on) và học tập dựa trên giải quyết vấn đề (Problem-Based Learning - PBL) trong các buổi Seminar.

Đối với học phần thực nghiệm trên súc vật:

• Sinh viên làm việc theo nhóm dưới sự giám sát trực tiếp của giảng viên hướng dẫn.
• Mô hình "một người thực hiện - một người kiểm tra" bắt buộc áp dụng khi chuẩn bị liều lượng và tiêm thuốc, hạn chế tối đa sai lệch nồng độ gây tử vong thú thử nghiệm ngoài ý muốn.
• Kỷ luật phòng thí nghiệm gắn liền với điểm thái độ học tập: quy định phân loại thú sau thực nghiệm (thú còn tỉnh, còn mê hoặc đã chết), vệ sinh khử trùng mặt bàn bằng nước sạch và cồn, đổ phân và rác thải sinh học vào đúng bocal quy định, tuyệt đối không xả rác vào bồn nước.

Đối với phần thảo luận Seminar (Chương II):

• Lớp học được chia thành 8 nhóm nhỏ (6–7 sinh viên/nhóm).
• Mỗi nhóm nhận nhiệm vụ phân tích 8 đơn thuốc cụ thể trước buổi học theo dàn ý: tính hợp lý của chỉ định, liều dùng, tương tác thuốc, cơ chế phân tử, ảnh hưởng của bệnh lý nền và hướng dẫn giáo dục bệnh nhân.
• Sinh viên thuyết trình, biện luận chéo giữa các nhóm và hoàn thiện bài thu hoạch.

Phương pháp đánh giá học phần được thiết lập đa thành phần:

• Kiểm tra vấn đáp hoặc lý thuyết ngắn đầu giờ trước mỗi buổi học để rà soát sự chuẩn bị bài.
• Chấm điểm thao tác kỹ thuật cá nhân trên động vật và điểm trật tự, vệ sinh nhóm.
• Đánh giá chất lượng báo cáo kết quả thực tập (báo cáo xác định $LD_{50}$, bảng theo dõi thân nhiệt thỏ, bảng chấm điểm kích ứng da).
• Kiểm tra kết thúc buổi học và đánh giá chuyên đề seminar. Sinh viên vắng một buổi thực hành không phép sẽ không được công nhận điểm của toàn bộ học phần.

---

Điểm nổi bật và cập nhật

• Tính quy chuẩn kỹ thuật phòng thí nghiệm: Toàn bộ quy trình bắt giữ động vật, kỹ thuật tiêm tĩnh mạch đuôi chuột, cố định thỏ và dụng cụ đo nhiệt độ trực tràng (độ chính xác $0{,}1^\circ\text{C}$, sâu 5 cm) được cụ thể hóa bằng các thông số vật lý rõ ràng (kích thước nẹp gỗ cho thỏ uống: $15\text{ cm} \times 2\text{ cm} \times 0{,}6\text{ cm}$; cỡ kim số 20 cho chuột lang, 24–26 cho chuột cống, 25–27 cho chuột nhắt).
• Cung cấp dữ liệu toán học và sinh học đầy đủ: Giáo trình in kèm bảng số liệu biến đổi phân suất tử vong thành Probit đầy đủ từ 0% đến 99% (với bước nhảy 1%), tích hợp công thức hiệu chỉnh tỷ lệ Bartlett cho các điểm kỳ dị 0% và 100%, kèm bài toán tính mẫu chi tiết của Cocaine clohydrate tiêm tĩnh mạch đuôi.
• Tiêu chuẩn kiểm nghiệm bám sát thực tế sản xuất Dược phẩm: Quy trình kiểm nghiệm chất sinh nhiệt (Bài 5) mô phỏng chính xác phương pháp thử chí nhiệt tố trên thỏ quy định tại Dược điển, phục vụ trực tiếp cho hoạt động bảo đảm chất lượng (QA/QC) các dây chuyền sản xuất thuốc tiêm và dịch truyền.
• Gắn liền hồ sơ bệnh án thực tế: Chương Seminar sử dụng tư liệu là các bản sao đơn thuốc ngoại trú thực tế tại TP.HCM (năm 2019), bao gồm mã phân loại bệnh tật quốc tế ICD-10 (như L08 – Nhiễm khuẩn khu trú da, B02 – Bệnh do Herpes zoster), phản ánh chính xác cấu trúc kê đơn, hàm lượng và dạng bào chế đang lưu hành tại các nhà thuốc và bệnh viện.

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

• Sinh viên đại học ngành Dược: Tài liệu học tập bắt buộc cho sinh viên từ năm thứ ba trong chương trình đào tạo Dược sĩ đại học khi theo học học phần Thực hành Dược lý.
• Yêu cầu kiến thức tiên quyết (Prerequisites): Người học cần hoàn thành khối kiến thức cơ sở ngành gồm Dược lý lý thuyết, Giải phẫu học, Sinh lý học động vật, Hóa sinh và Hóa dược để có thể tiếp thu và thực hiện các kỹ thuật can thiệp dược lý trên cơ thể sống.
• Giảng viên và kỹ thuật viên bộ môn: Giáo trình đóng vai trò tài liệu giảng dạy chuẩn hóa thao tác thực nghiệm, xây dựng barem chấm điểm kỹ năng tiêm truyền, chuẩn bị súc vật thí nghiệm và làm căn cứ xây dựng đề thi kiểm tra định kỳ.
• Nghiên cứu viên tiền lâm sàng: Các kỹ thuật viên, học viên sau đại học tại các phòng kiểm nghiệm sinh học, trung tâm thử nghiệm tương đương sinh học và đánh giá an toàn tiền lâm sàng có thể sử dụng tài liệu để tra cứu các quy trình thao tác chuẩn (SOP) về bắt giữ, đánh dấu thú và phương pháp giải tích $LD_{50}$.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với ai?

Tài liệu được biên soạn phục vụ trực tiếp cho sinh viên theo học chương trình đào tạo Dược sĩ đại học, đồng thời là cẩm nang kỹ thuật cho cán bộ nghiên cứu, kỹ thuật viên thực nghiệm tại các phòng thí nghiệm Dược lý – Độc học.

2. Cần kiến thức nền nào để học?

Người học cần hoàn thành các học phần lý thuyết về Dược lý đại cương, Dược lý chuyên khoa, Sinh lý học người và động vật, cùng các kỹ năng tính toán toán học về nồng độ, dung dịch và thống kê cơ bản.

3. Điểm khác biệt với giáo trình khác là gì?

Giáo trình tích hợp liên hoàn hai cấu phần: thực nghiệm in vivo trên động vật theo các tiêu chuẩn kỹ thuật nghiêm ngặt (định lượng $LD_{50}$, thử kích ứng, thử chất sinh nhiệt) và phân tích biện luận đơn thuốc lâm sàng dựa trên các đơn thuốc ngoại trú thực tế từ cơ sở y tế.

4. Làm sao để tự học hiệu quả?

Sinh viên cần chuẩn bị trước các bài toán tính thể tích tiêm và nồng độ thuốc mẹ trước khi đến lớp, đọc kỹ bảng chuỗi phản ứng dược lý của động vật, đồng thời chuẩn bị đầy đủ 8 nội dung phân tích cho từng đơn thuốc seminar theo hướng dẫn ở Chương II.

5. Có tài liệu bổ trợ nào kèm theo?

Giáo trình cung cấp sẵn biểu mẫu phiếu báo cáo thực hành (yêu cầu dán ảnh chân dung cá nhân), bảng quy đổi Probit thực nghiệm và tập hợp các bản sao đơn thuốc gốc phục vụ thảo luận chuyên đề.

---

Kết luận

Giáo trình Thực hành Dược lý do nhóm tác giả Trường Đại học Công nghệ TP.HCM biên soạn là tài liệu đào tạo thực nghiệm chuẩn xác, kết hợp giữa kỹ thuật nghiên cứu tiền lâm sàng trên súc vật thí nghiệm và năng lực phân tích dược lâm sàng. Lộ trình học tập khuyến nghị cho sinh viên bao gồm: chuẩn bị lý thuyết và kỹ năng tính toán nồng độ $\to$ thực hiện thao tác kỹ thuật tiêm và thu thập dữ liệu phản xạ động vật tại phòng thực hành $\to$ xử lý số liệu toán sinh học $\to$ tham gia thảo luận phân tích đơn thuốc ngoại trú tại các buổi seminar chuyên đề. Ban biên tập tiếp nhận đóng góp học thuật qua địa chỉ thư điện tử [e-mail].

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG I - THÍ NGHIỆM TRÊN ĐỘNG VẬT | 9 | e Thể tích bởm vào dạ dày thỏ: 5 - 10mL. Tiêm dưới da (subcutaneos) Chuột nhắt, chuột cống và chuột lang se Cho chuột nằm trên vi sắt. Kẹp đuôi giữa ngón áp út và ngón út. Dùng ngón cái và ngón trỏ kéo một nếp da ở lưng (phía gần đuôi), bôi cồn để lệ phần da muốn tiêm (phần da này nằm trên đầu ngón tay trỏ).

e Mặt vát kim hướng lên, đâm kim vào song song với mặt lưng, bơm thuốc. © Nghiéng kim 45”: rút kim để dung dịch tiêm không bị trào ngược trở lại. e Không dùng gòn chấm vết tiêm vì sẽ làm dung dịch tiêm trào ngược trở lại. Chuột nhắt e Đối với chuột 2 - 3 tuần (chuột con): nên tiêm dưới vai.

« Có thể tiêm đến 1mL. Nếu tiêm đúng sẽ có một u nổi lên. Chuột cống: kỹ thuật như trên, tiêm ở lưng hay bụng. Có thể tiêm đến 10mL.

Chuột lang (Cobaye): kỹ thuật như trên. Tiêm tối đa 5mL, rải rác nhiều nơi. Thỏ se Nhốt thỏ trong hộp hoặc buộc thỏ nằm ngửa trên khay, thủ thuật như trên. « _ Có thể tiêm đến 10mL, dưới da, hông hay bụng nhưng tốt hơn hết nên tiêm rải rác ở nhiều nơi.

Có thể áp dụng phương pháp này cho chuột lang.3 Tiêm trong da (ID: Intradermal) Tương tự như tiêm dưới da, không đâm sâu, chỉ đâm vào phần trên của da. Chuột nhắt: thường tiêm ở lòng bàn chân, có thể tiêm đến 0,05mL. Nếu tiêm đúng sẽ thấy một u lồi. Chuột cống: cạo sạch lông nơi tiêm (phần sau của lưng) bằng lưỡi lam hoặc dùng hóa chất (strontium sulfide giúp cạo nhẫn.

Căng da hoặc kéo một nếp da, đâm thẳng kim vào 1 - 3mm, cho một u. Mỗi lần tiêm từ 0,02 — 0,04mL. ary BÀI 1: THỦ THUẬT CƠ BẢN KHI THỬ NGHIỆM DƯỢC LÝ Thỏ: Tiêm ở bụng. Kỹ thuật tưởng tự như đối với chuột cống.4 Tiém bap thit (IM: Intramuscular) Chuột nhắt: kim số 26 loại ngắn 1⁄2 inch.

e Cần một người giúp kéo chân sau, giữ yên chuột. e« Đâm kim vào đùi (mặt ngoài, tránh đâm quá sâu, có thể chạm vào xưởng, rút kim ra từ từ), có thể tiêm đến 0,5mL. Chuột cống: liều tiêm đến 5mL, chuột lang (Cobaye) liều tiêm đến 15mL. Thỏ: kỹ thuật như trên.

Liều tiêm đến 15mL.5 Tiêm tinh mach (IV: Intravenous) Chuột nhắt, chuột cống và chuột lang ¢ Cho chuột vào hộp đặc biệt để đuôi ra ngoài hay đặt dưới vỉ sắt, kéo đuôi. e Lau mạnh đuôi với cồn 909, hỗn hợp cồn đốt + xylol hoặc ngâm đuôi khoảng một phút trong nước 45°C để làm trương tĩnh mạch trước khi tiêm. « Đặt đuôi lên ngón trỏ trái, giữ với ngón cái và ngón giữa. Sử dụng kim số 27, tiêm đến 0,5mL.

Thỏ e Chà xát tai thỏ với cồn (ngón cái trên, ngón trỏ và ngón giữa dưới vành tai). « Tay phai cầm kim đâm vào sâu 2 - 4mm. Có thể tiêm đến 10mL/kg thỏ. « Nên tiêm gần đầu tai để có thể sử dụng lại tĩnh mạch khi cần tiêm nhiều lần.6 Tiêm phúc mô (TP: Intraperitoneal) Chuột nhắt: giữ chuột như khi cho uống nhưng kẹp đuôi dưới ngón út.

Tiêm ở 1⁄2 phần sau ở bụng (tránh đường giữa ở bụng). Tiêm làm 2 giai đoạn: « Để chuột nằm ngang, cầm nghiêng kim đâm vào da, đầu chuột hướng xuống đất để các cơ quan dịch về phía trên do đó tránh được các tổn thương. CHUONG I - THi NGHIEM TREN DONG VAT ta e Ấn thẳng kim vào sâu 2 - 3mm để xuyên qua phúc mô. Nếu không gặp trở ngại có thể tiêm 1mL.

Nếu đụng vào cơ quan cần rút kim ra một chút. -_ Thỏ: cạo sạch lông bụng. Kỹ thuật giống như trên. Có thể tiêm 5 - 20mL.