Tổng quan về giáo trình

Cuốn sách "Hướng dẫn ôn tập môn học Quản lý tài chính công" do Học viện Tài chính tổ chức biên soạn dưới sự chủ biên của TS. Bùi Tiến Hanh và TS. Đào Thị Bích Hạnh, cùng sự tham gia của tập thể giảng viên Bộ môn Quản lý tài chính công (PGS. Hoàng Thị Thúy Nguyệt, TS. Phạm Thị Hoàng Phương, ThS. Phạm Thị Lan Anh, ThS. Phạm Thanh Hà, ThS. Đặng Văn Duy, ThS. Phạm Văn Hào), được Hội đồng Quản lý khoa học Học viện Tài chính thông qua vào tháng 12 năm 2019.

+-------------------------------------------------------------------------------+
|             CẤU TRÚC TỔNG THỂ TÀI LIỆU ÔN TẬP QUẢN LÝ TÀI CHÍNH CÔNG          |
+-------------------------------------------------------------------------------+
|  Phần 1: CÂU HỎI TỰ LUẬN (Trang 4 - 23)                                       |
|  - Hệ thống 35 câu hỏi phân tích chuyên sâu                                    |
|  - Khung lý thuyết kinh tế học, thể chế, quy trình ngân sách và đánh giá PEFA |
+-------------------------------------------------------------------------------+
|  Phần 2: CÂU HỎI TRẮC NGHIỆM (Trang 24 - 66)                                  |
|  - Gồm 97+ câu hỏi trắc nghiệm chuẩn hóa kèm đáp án                           |
|  - Kiểm tra toàn diện khái niệm, thẩm quyền, nguyên tắc và nghiệp vụ tài khóa |
+-------------------------------------------------------------------------------+
|  Phần 3: BÀI TẬP (Trang 67 - 117)                                             |
|  - Bài tập tình huống, tính toán cơ chế phân chia ngân sách, bội chi & nợ vay |
+-------------------------------------------------------------------------------+
|  Danh mục tài liệu nghiên cứu (Trang 118)                                     |
+-------------------------------------------------------------------------------+

Trong chương trình đào tạo bậc đại học của Học viện Tài chính, Quản lý tài chính công là học phần bắt buộc thuộc khối kiến thức chuyên ngành đối với sinh viên các chuyên ngành Tài chính - Ngân hàng, Kiểm toán và Kế toán công.

Mục tiêu đào tạo của tài liệu nhằm hỗ trợ người học làm chủ các nội dung:

  • Khung khổ lý thuyết về khu vực công, chính phủ chung và bản chất của tài chính công;
  • Cơ chế phân cấp quản lý ngân sách nhà nước (NSNN) giữa trung ương và địa phương;
  • Quy trình lập, chấp hành, quyết toán, kiểm toán ngân sách;
  • Cơ chế vận hành của các quỹ tài chính nhà nước ngoài ngân sách;
  • Phương pháp luận theo dõi và đánh giá quản lý chi tiêu công dựa trên kết quả đầu ra.

Tài liệu được kết cấu theo 3 phần chức năng:

  • Phần 1: Câu hỏi tự luận (trang 4 - 23), cung cấp định hướng trả lời, hệ thống bảng biểu so sánh, phân tích các chỉ tiêu và hướng dẫn tra cứu luật;
  • Phần 2: Câu hỏi trắc nghiệm (trang 24 - 66), gồm hệ thống 97+ câu hỏi kiểm tra nhanh kiến thức phân loại, thẩm quyền pháp lý và nguyên tắc nghiệp vụ;
  • Phần 3: Bài tập thực hành (trang 67 - 117), tập trung vào các bài toán cân đối ngân sách, phân bổ nguồn thu và xác định hạn mức vay nợ.

Điểm đặc thù của tài liệu là phương pháp tiếp cận gắn chặt lý luận kinh tế học tài chính công với hệ thống văn bản quy phạm pháp luật thực định tại Việt Nam, đặc biệt là Luật Ngân sách nhà nước năm 2015, Luật Đầu tư công năm 2019, Luật Quản lý nợ công năm 2017 và khung đánh giá chi tiêu công quốc tế (PEFA).

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương và chủ đề chính

Tài liệu hướng dẫn ôn tập bao quát toàn bộ khối kiến thức của môn học Quản lý tài chính công qua các nhóm chủ đề có tính logic tuần tự:

+-------------------------------------------------------------------------------+
|                     TIẾN TRÌNH LOGIC CỦA CÁC CHỦ ĐỀ CHÍNH                     |
+-------------------------------------------------------------------------------+
|  Chủ đề 1: Khung lý thuyết & Thể chế Tài chính công                           |
|  (Phân định Khu vực công, Chính phủ chung, Tứ trụ quản trị công)             |
|  Chủ đề 2: Bộ máy quản lý & Hệ thống văn bản quy phạm pháp luật              |
|  (Bộ Tài chính, KBNN, Cơ quan Thuế, Hải quan, Cơ quan tài chính địa phương)   |
|  Chủ đề 3: Phân cấp quản lý Ngân sách Nhà nước                                |
|  (Phân cấp nguồn thu, nhiệm vụ chi, điều hòa ngân sách, hạn mức nợ địa phương)|
|  Chủ đề 4: Quy trình & Cân đối Ngân sách Nhà nước                             |
|  (Chuẩn bị/Quyết định dự toán -> Chấp hành -> Quyết toán; Bội chi & Nguồn bù) |
|  Chủ đề 5: Quỹ tài chính nhà nước ngoài ngân sách                             |
|  (Quỹ Bảo hiểm xã hội, Quỹ Bảo vệ môi trường, Quỹ ĐTPT địa phương)            |
|  Chủ đề 6: Theo dõi, Đánh giá chi tiêu công & Khung PEFA                      |
|  (Tiêu chuẩn CREAM, Khung logic kết quả phát triển, Độ tin cậy ngân sách)    |
+-------------------------------------------------------------------------------+
  • Chủ đề 1: Khung lý thuyết và thể chế tài chính công: Làm rõ khái niệm tài chính công theo góc nhìn kinh tế học (nghiên cứu tác động của thu, chi của Nhà nước tới các hoạt động kinh tế - xã hội) và góc nhìn thể chế (nghĩa rộng bao gồm toàn bộ khu vực công; nghĩa hẹp là hoạt động tài chính của các cấp chính quyền nhà nước). Phân định rõ các thuật ngữ "Khu vực công", "Khu vực nhà nước", "Chính phủ chung", "Chính phủ". Thiết lập mối quan hệ giữa 3 mục tiêu quản lý tài chính công cốt lõi (Kỷ luật tài khóa, Hiệu quả phân bổ, Hiệu quả hoạt động) với "tứ trụ" quản trị nhà nước (Trách nhiệm giải trình, Minh bạch, Tính tiên liệu, Sự tham gia).
  • Chủ đề 2: Bộ máy quản lý và hệ thống văn bản quy phạm pháp luật về tài chính công: Hệ thống hóa chức năng, nhiệm vụ của các cơ quan quản lý tài chính công ở cấp trung ương (Bộ Tài chính theo Nghị định 87/2017/NĐ-CP, Bộ Kế hoạch và Đầu tư theo Nghị định 86/2017/NĐ-CP, Tổng cục Thuế theo Quyết định 41/2018/QĐ-TTg, Tổng cục Hải quan theo Quyết định 65/2015/QĐ-TTg, Kho bạc Nhà nước theo Quyết định 26/2015/QĐ-TTg) và cấp địa phương (Sở Tài chính, Sở Kế hoạch và Đầu tư, Phòng Tài chính - Kế hoạch theo Thông tư liên tịch 220/2015/TTLT-BTC-BNV và 21/2015/TTLT-BKHĐT-BNV).
  • Chủ đề 3: Phân cấp quản lý Ngân sách nhà nước: Phân tích nguyên tắc phân cấp; phân định nguồn thu (thu 100% của NSTƯ, thu 100% của NSĐP, thu phân chia theo tỷ lệ phần trăm giữa NSTƯ và NSĐP theo Điều 35, 37 Luật NSNN 2015); phân cấp nhiệm vụ chi (nhiệm vụ chi của NSTƯ và NSĐP theo Điều 36, 38 Luật NSNN 2015); cơ chế điều hòa ngân sách (bổ sung cân đối và bổ sung có mục tiêu theo Điều 39, 40 Luật NSNN 2015); quy định về phân cấp vay nợ của chính quyền địa phương và giới hạn dư nợ vay (hạn mức 30% đối với địa phương có thu phân cấp lớn hơn hoặc bằng chi thường xuyên, 20% đối với địa phương có thu nhỏ hơn hoặc bằng chi thường xuyên).
  • Chủ đề 4: Quy trình và cân đối Ngân sách nhà nước: Khảo sát các học thuyết cân đối NSNN (học thuyết cổ điển, học thuyết chu kỳ kinh tế, học thuyết cố ý thiếu hụt/kích cầu). Phân tích quy trình 3 giai đoạn: Chuẩn bị và quyết định dự toán; Chấp hành ngân sách; Kiểm toán và quyết toán. Phân tích công thức tính bội chi NSNN, xác định bội chi NSTƯ và bội chi NSĐP cấp tỉnh, các nguyên nhân và nguồn bù đắp bội chi (vay trong nước, vay ngoài nước, không phát hành tiền để bù đắp theo Luật NSNN 2015).
  • Chủ đề 5: Quỹ tài chính nhà nước ngoài ngân sách: Phân tích bản chất, đặc điểm (mục đích sử dụng, tính linh hoạt, tính ổn định) và cơ chế hình thành, sử dụng của các quỹ tiêu biểu: Quỹ Bảo hiểm xã hội (theo Điều 82, 84 Luật Bảo hiểm xã hội 2014), Quỹ Bảo vệ môi trường (theo Thông tư 132/2015/TT-BTC) và Quỹ Đầu tư phát triển địa phương (theo Nghị định 138/2007/NĐ-CP và Nghị định 37/2013/NĐ-CP).
  • Chủ đề 6: Theo dõi, đánh giá trong quản lý tài chính công và Khung PEFA: Phân biệt theo dõi và đánh giá; phân biệt mục tiêu, chỉ tiêu và chỉ số; phân tích tiêu chuẩn CREAM (Clear - Rõ ràng, Relevant - Phù hợp, Economic - Kinh tế, Adequate - Thỏa đáng, Monitorable - Đo lường được); xây dựng Khung logic kết quả phát triển (Đầu vào -> Hoạt động -> Đầu ra -> Kết quả trực tiếp -> Kết quả gián tiếp) và nghiên cứu khung đánh giá hiệu quả chi tiêu công PEFA (Public Expenditure and Financial Accountability), phương pháp đánh giá độ tin cậy của ngân sách.

Bảng đối chiếu các khái niệm và căn cứ pháp lý cốt lõi

Khái niệm / Lĩnh vực Nội dung cốt lõi trong tài liệu Căn cứ pháp lý trích dẫn trong tài liệu
Khu vực công Gồm Chính phủ chung và Doanh nghiệp công (DNNN) Khung phân loại tài chính công quốc tế và thực tiễn Việt Nam
Chính phủ chung Gồm chính quyền trung ương và chính quyền địa phương các cấp Hiến pháp 2013 (Điều 110, 111), Luật Tổ chức chính quyền địa phương
Kỷ luật tài khóa Duy trì sự ổn định, bền vững của ngân sách trong trung hạn; lập trần nợ công Luật NSNN 2015 (Điều 7, 8, 9, 17, 41, 42, 43)
Hiệu quả phân bổ Bố trí ngân sách theo thứ tự ưu tiên chiến lược và chính sách phát triển Luật NSNN 2015 (Điều 8, 42, 43)
Hiệu quả hoạt động Cung ứng hàng hóa, dịch vụ công bảo đảm chất lượng với chi phí hợp lý Luật NSNN 2015 (Điều 32, 34, 54, 61, 65)
Tứ trụ quản trị Trách nhiệm giải trình, Minh bạch, Tính tiên liệu, Sự tham gia Giáo trình Quản lý tài chính công (NXB Tài chính, 2016, Bảng 1.1)
Bội chi NSNN Bội chi NSTƯ + Bội chi NSĐP cấp tỉnh (cấp huyện/xã không có bội chi) Luật NSNN 2015 (Điều 4, Điều 7)
Bộ máy quản lý Phân định thẩm quyền thu, chi, quản lý quỹ và kiểm toán Nghị định 87/2017/NĐ-CP, Nghị định 86/2017/NĐ-CP, Luật Kiểm toán nhà nước 2015

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Tài liệu củng cố nền tảng lý thuyết kinh tế học công cộng và tài chính vĩ mô thông qua các nguyên tắc quản lý ngân sách kinh điển:

  1. Nguyên tắc ngân sách tổng thể: Tất cả các khoản thu phải được tổng hợp đầy đủ để cân đối cho tất cả các nhiệm vụ chi, không bố trí riêng một khoản thu cho một khoản chi cụ thể.
  2. Nguyên tắc một tài liệu ngân sách duy nhất: Mọi khoản thu, chi của Nhà nước phải được tập hợp trong một bản dự toán thống nhất do cơ quan có thẩm quyền quyết định.
  3. Nguyên tắc chuyên dùng: Phân bổ chi ngân sách phải được xác định rõ ràng theo đối tượng và mục đích cụ thể.
  4. Nguyên tắc cân đối và kỷ luật: Tổng số thu thuế, phí, lệ phí phải lớn hơn tổng số chi thường xuyên; số bội chi phải nhỏ hơn số chi đầu tư phát triển và nguồn vốn vay chỉ sử dụng cho đầu tư phát triển, không sử dụng cho chi thường xuyên.

Kỹ năng phát triển

Người học thông qua tài liệu phát triển các kỹ năng chuyên môn:

  • Kỹ năng phân tích thể chế: Nắm vững và tra cứu chính xác thẩm quyền của Quốc hội, Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ, Bộ Tài chính, HĐND và UBND các cấp trong quy trình ngân sách.
  • Kỹ năng tính toán nghiệp vụ tài khóa: Tính toán tỷ lệ phần trăm phân chia các khoản thu giữa các cấp ngân sách, tính số bổ sung cân đối, số bổ sung có mục tiêu, xác định quy mô bội chi NSTƯ, bội chi NSĐP và giới hạn dư nợ vay của chính quyền địa phương.
  • Kỹ năng thiết kế hệ thống theo dõi và đánh giá: Vận hành khung logic kết quả phát triển để thiết lập hệ thống chỉ số đo lường (đầu vào, hoạt động, đầu ra, kết quả) cho một chương trình/dự án chi tiêu công cụ thể đáp ứng các tiêu chí CREAM.

Phương pháp giảng dạy và học tập

Phương pháp sư phạm của tài liệu được thiết kế kết hợp giữa tiếp cận lý thuyết phân tích và tiếp cận giải quyết tình huống pháp lý - nghiệp vụ thực tiễn:

+-------------------------------------------------------------------------------+
|                       PHƯƠNG PHÁP TIẾP CẬN SƯ PHẠM                           |
+-------------------------------------------------------------------------------+
|   LÝ THUYẾT NỀN TẢNG          HỆ THỐNG PHÁP LUẬT          ỨNG DỤNG THỰC HÀNH  |
|  - Kinh tế học công cộng      - Luật NSNN 2015            - Tính toán bội chi |
|  - 3 Mục tiêu quản lý TCC     - Luật Quản lý nợ công 2017 - Phân bổ nguồn thu |
|  - 4 Trụ cột quản lý NN       - Luật Đầu tư công 2019     - Khung logic CREAM |
+-------------------------------------------------------------------------------+
  • Phương pháp suy luận định hướng: Ở phần câu hỏi tự luận, tài liệu không đưa ra câu trả lời nguyên văn đóng kín mà thiết kế các đề mục hướng dẫn phân tích từ khóa, gợi ý khung câu hỏi nhỏ và chỉ rõ các điều khoản trong luật hiện hành (Luật NSNN 2015, Luật Đầu tư công 2019, Luật Quản lý thuế 2019, Luật Phí và lệ phí 2015, Luật Kiểm toán nhà nước 2015) để sinh viên chủ động tra cứu.
  • Hệ thống đánh giá đa chiều: Kết hợp giữa câu hỏi tự luận mở (đòi hỏi tư duy tổng hợp, so sánh, chứng minh luận điểm), câu hỏi trắc nghiệm khách quan (kiểm tra độ chính xác về định nghĩa, nguyên tắc, thẩm quyền của các cơ quan) và bài tập định lượng (rèn luyện kỹ năng xử lý bảng số liệu thu - chi ngân sách).
  • Định hướng tự học:
    1. Đọc và phân tích các câu hỏi tự luận để nắm vững khung lý thuyết và lập bảng đối chiếu các điều khoản pháp lý liên quan.
    2. Tự kiểm tra mức độ ghi nhớ thông qua bộ 97+ câu hỏi trắc nghiệm tại Phần 2.
    3. Áp dụng công thức và quy định pháp luật để giải quyết các bài tập phân cấp ngân sách và cân đối tài chính tại Phần 3.

Điểm nổi bật và cập nhật

  • Đồng bộ hóa với hệ thống văn bản pháp luật hiện hành: Toàn bộ nội dung ôn tập được xây dựng trên nền tảng Luật Ngân sách nhà nước năm 2015 (áp dụng từ năm ngân sách 2017), Nghị định số 163/2016/NĐ-CP, Thông tư số 342/2016/TT-BTC, Thông tư số 324/2016/TT-BTC (về mục lục ngân sách), Luật Đầu tư công năm 2019 và Luật Quản lý thuế năm 2019.
  • Tích hợp các khung chuẩn mực quốc tế hiện đại: Tài liệu cập nhật các phương pháp quản lý tài chính công tiên tiến trên thế giới như quản lý ngân sách theo kết quả đầu ra (Performance-Based Budgeting), phương pháp xây dựng chỉ số CREAM và khung đánh giá trách nhiệm giải trình tài chính công PEFA.
  • Dữ liệu thực tế minh họa: Đưa các số liệu tài khóa thực tế của Việt Nam vào phân tích (ví dụ: số liệu dự toán NSNN năm 2019 với tổng thu và tổng chi khoảng 1.300 nghìn tỷ đồng, tương đương 23% và 27% GDP theo Quyết định số 2387/QĐ-BTC của Bộ trưởng Bộ Tài chính) nhằm giúp sinh viên hiểu rõ quy mô và tầm quan trọng của tài chính công trong nền kinh tế.

Đối tượng sử dụng giáo trình

  • Sinh viên đại học chuyên ngành: Sinh viên năm thứ 3 và năm thứ 4 chuyên ngành Tài chính công, Quản lý tài chính công, Tài chính doanh nghiệp, Ngân hàng, Kế toán công, Kiểm toán tại Học viện Tài chính và các trường đại học khối ngành kinh tế - quản trị (Trường Đại học Kinh tế Quốc dân, Trường Đại học Kinh tế TP.HCM, Học viện Chính sách và Phát triển...).
  • Học viên cao học và nghiên cứu sinh: Sử dụng tài liệu để hệ thống hóa kiến thức thể chế tài chính công, quy trình quản lý ngân sách và khung đánh giá chi tiêu công phục vụ viết luận văn, đề tài nghiên cứu.
  • Điều kiện tiên quyết: Người học cần hoàn thành các học phần nền tảng: Lý thuyết Tài chính - Tiền tệ, Kinh tế vi mô, Kinh tế vĩ mô, Kinh tế công cộng và Luật Kinh tế.
  • Giảng viên và cán bộ nghiệp vụ: Giảng viên sử dụng làm tài liệu tham khảo biên soạn giáo án, ngân hàng câu hỏi thi kết thúc học phần; cán bộ, công chức làm việc tại các cơ quan tài chính (Sở Tài chính, Phòng Tài chính - Kế hoạch), Kho bạc Nhà nước, cơ quan Thuế, cơ quan Hải quan và các đơn vị dự toán ngân sách sử dụng làm tài liệu tra cứu nghiệp vụ.

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với ai?

Tài liệu được biên soạn phục vụ trực tiếp cho sinh viên các chuyên ngành Tài chính - Ngân hàng, Kế toán công, Kiểm toán tại Học viện Tài chính và các trường đào tạo khối kinh tế; đồng thời là tài liệu tham khảo cho người ôn thi công chức, viên chức ngạch chuyên viên tài chính, kho bạc, thuế.

2. Cần kiến thức nền tảng nào trước khi nghiên cứu tài liệu?

Người học cần nắm vững kiến thức về kinh tế học đại cương (vi mô, vĩ mô), lý thuyết tiền tệ - tài chính và hiểu biết cơ bản về cơ cấu tổ chức bộ máy nhà nước theo Hiến pháp năm 2013 và Luật Tổ chức chính quyền địa phương.

3. Điểm khác biệt của tài liệu này so với các giáo trình lý thuyết chung là gì?

Tài liệu không chỉ trình bày lý thuyết thuần túy mà được kết cấu theo mô hình ôn tập 3 phần: Câu hỏi tự luận định hướng tra cứu luật, Bộ câu hỏi trắc nghiệm chuẩn hóa có đáp án và Hệ thống bài tập tình huống thực hành nghiệp vụ chi tiết.

4. Phương pháp tự học tài liệu này như thế nào để đạt hiệu quả cao nhất?

Người học nên đọc các câu hỏi tự luận ở Phần 1 kết hợp tra cứu trực tiếp các điều khoản trong văn bản luật được dẫn chiếu; sau đó tiến hành làm toàn bộ câu hỏi trắc nghiệm ở Phần 2 để kiểm tra kiến thức; cuối cùng thực hành giải các bài tập tình huống ở Phần 3.

5. Những tài liệu bổ trợ nào cần sử dụng kèm theo?

Cần sử dụng song song với:

  • Giáo trình Quản lý tài chính công (NXB Tài chính, 2016);
  • Văn bản Luật Ngân sách nhà nước số 83/2015/QH13 và Nghị định 163/2016/NĐ-CP;
  • Luật Đầu tư công số 39/2019/QH14, Luật Quản lý nợ công số 20/2017/QH14;
  • Hệ thống Mục lục Ngân sách nhà nước ban hành theo Thông tư 324/2016/TT-BTC.

Kết luận

Tài liệu "Hướng dẫn ôn tập môn học Quản lý tài chính công" do Bộ môn Quản lý tài chính công - Học viện Tài chính biên soạn là tài liệu học thuật hoàn chỉnh, chuẩn hóa toàn bộ khối kiến thức về thể chế tài chính khu vực công, quy trình quản lý ngân sách nhà nước và các công cụ đánh giá hiệu năng tài khóa tại Việt Nam.

Lộ trình học tập khuyến nghị dành cho người học gồm 3 bước:

  1. Hệ thống hóa lý luận và khung pháp lý thực định;
  2. Rèn luyện phản xạ nhận diện khái niệm qua hệ thống trắc nghiệm;
  3. Vận dụng xử lý số liệu cân đối tài chính và phân cấp ngân sách qua bài tập nghiệp vụ.

Việc nghiên cứu tài liệu kết hợp với hệ thống luật chuyên ngành giúp người học hoàn thiện năng lực phân tích, hoạch định và quản lý tài chính công trong bối cảnh cải cách hành chính công hiện nay.