mở đầu như sau: "Gần bốn chục năm về trước tôi hãy còn rất trẻ, mới vào nghề viết được mấy năm, đã cố vài cái truyện ngắn được in, nghĩ về nghê xem Báo Vân Nghê, số 29, ngày 17/ 7/ 1999. Pôlêvôi: Ký trên báo, Matxccfva, 1958, tr. Việc của mình đã dễ mà việc của thiên hạ cũng chẳng có gì là khó. Tất cả đều có thể biết trước được, đều có thể thay đổi được Phần đầu tiên của tác phẩm đã đưa ra những luận chứag của các thể loại khác nhau, người đọc không thể không nhận ra rằng sự bắt đầu bằng cách kể và tả từ từ như vậy đã không hợp với một thể loại nào cả.
Tuy nhiên người đọc hoàn toàn có thể tin tưởng ở tính xác thực của những tư liệu được công bố vì khi kể tác giả đã dùng đại từ nhân xưng ngôi thứ nhất và những năm tháng ông đã sống và viết về nông trường Điện Biên thì hầu như mọi người đều đã biết do khai thác phần thông tin thặng dư trong ký ức của mỗi người. Nguyễn Khải đã bắt đầu bài ký bằng những chi tiết ữong tiểu sử của chính mình và của nhân vật - một người thợ giỏi của nghề mộc ỏ một tỉnh đồng bằng sông Hồng đã từ bỏ nghề nghiệp gia ưuyền với một tương lai xán lạn để cùng vợ con đi xây dựng vùng kinh tế mới: nông trường Điện Biên. Những con người đã một thời sống vô tư, sống đẹp với niềm say mê lý tưởng. Nhưng rồi họ đều phải trả giá.
Mỗi người đều phải trả giá theo những cách khác nhau: đau khổ vể thể chất hay sự thất vọng trong đời sống tinh thần? Bằng một đoạn hồi ức như một cuốn phim quay chậm, tác giả “thông báo” cho người đọc những kỷ niệm buồn của một thời bao cấp. Người ta đã chịu đau khổ vì xem thường đồng tiền để rồi khi quay về thực tại lại cảm thấy đau khổ và nhìn thấy mọi người đang đau khổ, nhuỉìg lý do thì ngược lại, người ta chịu đau khổ vì quá ham tiền. Sau khi đã tả và kể về hồi ức thời trai trẻ của mình, tác giả chuyển đoạn và tạm ngừng câu chuyện để chuỳển sang bút pháp chính luận, hướng về phía độc giả. mđy năm gđn đây, môi chúng ta đều được tận mắt chứng kiến sự báo thù hết sức tàn khốc của đồng tiền.
Xưa kia mình khinh nó bao 21 niüêu thì nay phải lụy nó bấy nhiêu. Xưa kia nó bị đuổi khỏi chốn tôn nghiêm, sang trọng, thì nay nó là hoàng dể của mọi vương quốc vô hình, có thể chỉ huy tất cả, ra lệnh cho tất cá. Đồng thời ông giải thích iý đo ông tìm đến vùng đất Tằm Tơ Bảo Lộc là “muôh tìm một vùng đất có thể nuôi sống những niềm tin của tôi thời còn trai trẻ’’. Với phong cách biểu hiện đó và phương pháp phản ánh hiện thực có hình ảiửi - phương pháp vốn có của tác phẩm văn học, tất nhiên sẽ xuất hiện câu hỏi là có thể xếp ký vào loại hình nghệ thuật hay không? Vấn đề được nêu lên là hợp lý, mặc dù không phải chúng ta nói về quy chế pháp lý của ký - phần đã được thừa nhận của vãn học - nghệ thuật, mà vẻ những dấu hiệu, những đặc ưưng của thể loại; những đặc ưưng này khác với những hình thức nhỏ khác của văn học, như truyện ngắn chẳng hạn.
Một trong những sự khác nhau cơ bản của chúng là sắc thái chứih luận của ký - một đặc điểm gần gũi của nó so với các thể loại báo chí khác. Đặc điểm của ký là ồự kết hợp tự do và uyển chuyển bút pháp chính luận và bút pháp nghệ thuật. Tác giả của bài ký có thể tạm dừng kể chuyện để trực tiếp hưổng vào người đọc, nói về suy nghĩ của mình, nhâứn mạnh mối quan hệ giữa tác giả vói đối tượng mô tả. Goóc ky gọi đó là tính hàm súc của chính luận, một đặc điểm của thể loại ký.
Những ví dụ có sức thuyết phục lớn chúng ta có thể tìm thấy trong hầu hết các tác phẩm của nhũng nhà viết ký có uy tín thuộc ứiế hệ chống Mỹ cũng như thời kỳ đổi mới của đất nưóc. Trong những tác phẩm ký của họ được công chúng ưa thích, các tác giả đã cảm hoá ngưòi đọc bằng ưi thức triết học sâu sắc, bằng những lòri bình của nhà chính luận và cả bằng'thứ ngôn ngữ giàu cảm xúc và giàu hình ảnh của nhà văn. Báo Văn nghệ, số 29, ngày 17/ 7/ 1999. 22 Các tác giả trong cuốn sách ‘TÃ/loại báo chí" do Trường Đại học Tổng hợp Lômônôxốp ấn hành cho rằng về cấu ưúc, ữong ữuyện ngắn đòi hỏi phải sắp xếp bố cục rõ,ràng hơn, cẩn thận hơn, còn trong ký tác giả có thể “tự do” hơn trong việc sắp xếp các tình tiết của sự kiện.
Khi mà ưên nền của tác phẩm ký chứa đựng những sự kiện, có sự bắt đầu, sự phát triển của mâu thuẫn đến đỉnh điểm thì sự “mở nút” của nó tương đối giống với truyện ngắn, lúc đó cốt truyện đã được hoàn thành. Nhưng sự kết hợp thủ pháp chúih luận và thủ pháp nghệ thuật sẽ quyết định tính chất đặc biệt của tác phẩm ký. Khi tác giả tạm ngừng kể chuyện để chuyển sang chúih luận là khi mà bố cục của tác phẩm ký được khẳng định không phải bằng sự phát triển của sự kiện mà bằng tính lôgíc về những ý kiến nhận định của tác giả. Những ví dụ về điều này ttên báo chí Việt Nam chúng ta có thể tìm thấy dễ dàng trong các tác phẩm cùa Nguyễn Khải, Thép Mới, Hồng Hà, Đỗ Phượng, Phan Quang v.
Một trong những dấu hiệu của ký được phản ánh trong bố cục của nó là túứi chất iiên tưcmg. Khi miêu tả một sự kiện, hiện tượng nào đó, tác giả thưòng so sánh với nhữag hiện tượng khác đã xẩy ra ò một nơi khác, trong một thòi gian khác. Đó là mối liên hệ của các sự kiện, hiện tượng nằm trong sự liên tưởng của tác giả. Sự so sánh ttong*sự liên tưcttig như vậy sẽ giúp tác giả khai thác ttiệt để đề tài, làm sáng rõ hơn tư tường và bản chất của sự việc, phát triển cơ sở tư liệu của tác phẩm, tăng thêm những luận chứng có sức thuyết phục.
Qiúng ta hãy chú ý đến phương pháp iiên tưởng và so sánh của Nguyễn Khải: Đến nông ttường Di Linh ỏng so sánh thời tiết ở nơi này “tóc nào cũng là mùa thu, mùa mua vẫn có nhiều ngày nắng và mùa nắng vẫn có nhiều ngày mưa .” với “//ö Nội bây giờ đang là những ngày cuối Thu, còn thành phô'Hồ Chí Minh những cơn mua đang thưa dần để chuyển sang mùa chỉ có nắng", về đời sống sinh hoạt và lao động của con người thi “í? thành phố các giám đốc 23 đi xe Nhật đời mới, cà vạt, kính mát, cặp da y hệt các doanh nhân nước ngoài". “Còn ở đầy là vừng đất vỡ hoang nên xe giám đốc chỉ là cái u oát cà tàng, mà cũng chì còn hat ghế trên, ghế sau đã tháo ra để chà vật tư như một xe tải nhỏ". Không như nhiều tác giả khác thường làm là để phác họa tính cách nhân vật teong tác phẩm ký, họ đưa vào tác phẩm những cuộc đối thoại giữa tác giả và nhân vật hoặc đối thoại giữa các nhân vật với nhau, trong bài ký ‘Tìm đất sống" Nguyễn Khải có phương pháp riêng của ông. ông sử dụng phương pháp liên tưởng và so sánh (đúng ra là liên tưởng để so sánh).
Từ chuyện chiếc xe của giám đốc ở thành phố đến cái u oát cà tàng đã làm bộc iộ túih cách và lối sống của người giám đốc một nông trưòng tơ tằm, nơi mà đa số dân cư đều có mức sống khá giả nhờ lao động của chính mình nhưng chưa thể tiêu xài sang vì còn phải tích luỹ cho hiện đại hoá, mọi ngưòi đều sống yên tâm, tích cực lao động và rất tin tưỏng vào tương lai. Phương pháp liên tưởng, so sánh này được nhiều nhà báo ưa thích và sử dụng trong các tác phẩm ký trên báo chí đương đại. Họ thưòng so sánh các sự kiện của quá khứ và hiện tại, dựa vào những tài liệu lưu trữ, hồi ức và văn học sử. Sự liên tưởng đó giúp cho nhà báo thể hiện một cách sắc sảo hơn, rõ ràng hcm tư tưỏng của tác phẩm, ý nghĩa xã hội của nó, gợi cho người đọc những xức cảm lành mạnh và suy nghĩ đúng.
E)ể khẳng định ký là một thể loại độc lập, chúng ta cần chú ý đến khái niệm ký và ký họa (mà Pôlêvôi đã sử dụng để so sánh). Bắt đầu từ khái niệm ký rồi mở rộng ra nhiều ý nghĩa khác tương tự. Khi nói đến ký, chúng ta có thể hiểu đó là sự viết, sự ghi chép và khi nói đến ký họa sẽ có nghĩa là vẽ phác hay phác họa. ở đây có những nghĩa rất gần nhau.
Khi nói đến tác phẩm ký, chúng ta cOng có thể hình dung đây là bản ký họa về con người hay sự kiện, nhưng bản ký họa này không được thực hiện 24 bằng bút lông và thuốc màu mà bằng ngôn từ. Goócky đã từng nói: người viết ký vói đặc thù thể loại của báo chí, không thể viết một cách cẩn thận đến mức là ghi chép được tất cả nhúng chi tiết nhỏ của sự việc và túứi cách con người như một tác giả của tác phẩm văn học. Một đặc thù cùa ký là phản ánh hiện thực một cách nhanh chóng. Vì vậy, khi viết ký cần lựa chọn nhanh những nét điển hình nhất, rõ ràng nhất, cơ bản nhất, tức là phác họa những sự kiện, những con người, có thể loại bớt những chi tiết thứ yếu của sự việc, về ý nghĩa của vấn đề thì đặc điểm này của ký liên quan đến phương pháp điển hình hoá trong quá ttình xây dựng tác phẩm.
Nếu như trong văn học, điển hình hoá ià sự tập hợp những tình tiết đắt nhất của các sự kiện, hiện tượng, con ngưồi khác nhau thì điển hình hoá trong ký phải dựa trên những sự kiện, tình huống, con người cụ thể để chọn lựa và lứiÂi mạnh những tình tiết đặc sắc nhất phục \ại cho ý định phản ánh của tác giả. Cũng ví như ta mời một người bạn ăn phở bò thì không có nghĩa là ta cho vào bát phở tất cả những gì có trong một con bò, kể cả iông và ruột, mà phải lựa chọn được những thứ nào thích hợp cho việc chế biến thành một bát phở.