Tổng quan về giáo trình

Tài liệu "Hướng Dẫn Dạy Học Lớp 10 Thực Hiện Chương Trình Giáo Dục Thường Xuyên Cấp THPT - Môn Ngữ Văn" là tài liệu hướng dẫn chuyên môn chính thức do Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành kèm theo Quyết định số 2556/QĐ-BGDĐT ngày 06/9/2023. Văn bản được biên soạn bởi Vụ Giáo dục thường xuyên, với ban biên soạn gồm PGS. Nguyễn Thị Hồng Vân (Chủ biên), TS. Nguyễn Thị Hương Lan và ThS. Phùng Thị Vân Anh. Tài liệu giữ vai trò định hướng thực thi Chương trình Giáo dục thường xuyên (GDTX) cấp Trung học phổ thông (THPT) theo Thông tư số 12/2022/TT-BGDĐT, đồng thời liên thông trực tiếp với Chương trình Giáo dục phổ thông (GDPT) 2018 ban hành kèm theo Thông tư số 32/2018/TT-BGDĐT.

Mục tiêu học tập (learning outcomes) của tài liệu tập trung vào việc hình thành và phát triển 5 phẩm chất chủ yếu (yêu nước, nhân ái, chăm chỉ, trung thực, trách nhiệm), 3 năng lực chung (tự chủ và tự học, giao tiếp và hợp tác, giải quyết vấn đề và sáng tạo) cùng 2 năng lực đặc thù của môn học: năng lực ngôn ngữ và năng lực văn học.

Tài liệu được cấu trúc thành 3 phần mạch lạc:

  • Phần thứ nhất: Những vấn đề chung về Chương trình GDTX cấp THPT (mục tiêu, yêu cầu cần đạt, kế hoạch giáo dục và định hướng phương pháp, kiểm tra đánh giá).
  • Phần thứ hai: Giới thiệu Chương trình GDTX cấp THPT môn Ngữ văn lớp 10 (mục tiêu, chuẩn năng lực, nội dung cốt lõi, chuyên đề học tập và thời lượng 105 tiết/năm).
  • Phần thứ ba: Hướng dẫn tổ chức dạy học môn Ngữ văn lớp 10 (tổ chức hoạt động Đọc - Viết - Nói và Nghe, chuyên đề học tập, xây dựng kế hoạch bài dạy và kế hoạch kiểm tra, đánh giá minh họa).

Cách tiếp cận của tài liệu dựa trên mô hình phát triển năng lực người học, lấy việc rèn luyện các kỹ năng giao tiếp và cảm thụ văn học qua ngữ liệu thực tế làm trục phát triển chính, thay thế hoàn toàn phương thức truyền thụ kiến thức lý thuyết một chiều. Điểm đặc thù của tài liệu là định hướng triển khai chương trình sử dụng chung sách giáo khoa với GDPT 2018 (như Kết nối tri thức với cuộc sống, Cánh diều) nhưng được thiết kế tương thích với đặc điểm, thời lượng và cơ sở vật chất của các trung tâm GDTX, GDNN-GDTX.

Nội dung kiến thức cốt lõi

                             TÀI LIỆU HƯỚNG DẪN DẠY HỌC NGỮ VĂN 10 (GDTX)
     PHẦN THỨ NHẤT                            PHẦN THỨ HAI                             PHẦN THỨ BA
Những vấn đề chung GDTX THPT             Chương trình môn Ngữ văn 10              Hướng dẫn tổ chức dạy học
  - 5 phẩm chất chủ yếu                    - Khung thời lượng (105 tiết)            - Trục kỹ năng: Đọc - Viết - Nói/Nghe
  - 3 nhóm năng lực chung                  - Đọc (61 tiết), Viết (24 tiết)          - 3 Chuyên đề học tập (35 tiết)
  - Kế hoạch giáo dục 35 tuần              - Nói/Nghe (12 tiết), ĐGĐK (8 tiết)      - Khung Kế hoạch bài dạy (KHBD)
  - Định hướng PPDH & KTĐG                 - 3 Chuyên đề định hướng nghề            - Đổi mới đề KTĐG ngữ liệu ngoài SGK

Các chương/chủ đề chính

  1. Khung chương trình và kế hoạch giáo dục GDTX cấp THPT: Xác định vị trí môn Ngữ văn là 1 trong 3 môn học bắt buộc (cùng với Toán và Lịch sử), thực hiện trong 35 tuần với thời lượng 105 tiết/năm học (chưa tính 35 tiết của cụm chuyên đề lựa chọn).
  2. Hệ thống yêu cầu cần đạt về phẩm chất và năng lực đặc thù: Quy định chi tiết các chỉ số hành vi đối với năng lực ngôn ngữ (tiếp nhận văn bản phức tạp, tạo lập văn bản nghị luận, thuyết minh, tranh luận khoa học) và năng lực văn học (phân tích hình tượng nghệ thuật, nhận diện phong cách tác giả, phân biệt ngôn ngữ nghệ thuật và ngôn ngữ đời thường).
  3. Mạch dạy học Đọc và Thực hành Tiếng Việt: Phân tích đặc trưng thi pháp của các thể loại văn học:
    • Truyện và Sử thi: Khai thác thần thoại (thần thoại suy nguyên, thần thoại sáng tạo), sử thi anh hùng ca, truyện ngắn và tiểu thuyết hiện đại. Làm rõ các khái niệm: cảm hứng chủ đạo, cốt truyện đơn tuyến/đa tuyến, người kể chuyện toàn tri/hạn tri, trần thuật chủ quan/khách quan, điểm nhìn nghệ thuật.
    • Thơ và kịch bản sân khấu: Phân tích thi luật, mạch cảm xúc, biểu tượng thơ trữ tình; đặc trưng kịch bản chèo, tuồng truyền thống.
    • Văn bản nghị luận và Văn bản thông tin: Kỹ năng đọc hiểu văn bản lập luận xã hội, văn bản báo cáo khoa học, bản tin sử dụng phương tiện phi ngôn ngữ (sơ đồ, biểu bảng, hình ảnh).
    • Thực hành Tiếng Việt: Xử lý lỗi dùng từ, lỗi liên kết đoạn văn, biện pháp chêm xen, liệt kê, quy chuẩn sử dụng trích dẫn, cước chú và dấu tỉnh lược.
  4. Mạch dạy học Viết theo kiểu bài: Quy trình tạo lập các kiểu văn bản phức hợp:
    • Nghị luận phân tích tác phẩm văn học (thơ, truyện).
    • Nghị luận xã hội về một vấn đề đời sống.
    • Bài luận thuyết phục người khác từ bỏ một thói quen hoặc quan niệm.
    • Bài luận về bản thân (tự đánh giá giá trị cá nhân tại các bước ngoặt phát triển).
    • Văn bản thông tin: báo cáo kết quả nghiên cứu khoa học, bản nội quy hoặc bản hướng dẫn nơi công cộng.
  5. Mạch dạy học Nói và Nghe: Kỹ thuật thuyết trình vấn đề xã hội có sử dụng phương tiện phi ngôn ngữ, báo cáo kết quả nghiên cứu/trải nghiệm, giới thiệu tác phẩm văn học và quy tắc tham gia tranh luận có văn hóa.
  6. Hệ thống 3 Chuyên đề học tập tự chọn (35 tiết/năm):
    • Chuyên đề 1 (10 tiết): Tập nghiên cứu và viết báo cáo về một vấn đề văn học dân gian.
    • Chuyên đề 2 (15 tiết): Sân khấu hoá tác phẩm văn học (chuyển thể văn bản, biên kịch, diễn xuất).
    • Chuyên đề 3 (10 tiết): Đọc, viết, giới thiệu một tập thơ, một tập truyện ngắn hoặc một tiểu thuyết.
  7. Phương pháp thiết kế Kế hoạch bài dạy (KHBD) và Đánh giá: Hướng dẫn giải mã chuẩn đầu ra chương trình theo 3 mức độ chất lượng (Mức 1: Nhận biết, phân tích cơ bản; Mức 2: Phân tích đầy đủ, có dẫn chứng hệ thống; Mức 3: Đưa ra đánh giá mới mẻ, sáng tạo cá nhân).

Kiến thức nền tảng được xây dựng

  • Lý thuyết thi pháp học thể loại: Cung cấp hệ thống khái niệm chuẩn xác về loại thể tự sự (tình huống hành động, tình huống tâm lý, tình huống nhận thức), cấu trúc người kể chuyện ngôi thứ nhất và ngôi thứ ba, tính nguyên hợp của thần thoại, không gian và thời gian sử thi.
  • Lý thuyết văn bản học và hoạt động giao tiếp: Cung cấp cơ sở ngôn ngữ học về tính liên kết, mạch lạc, tính chuẩn mực trong cước chú, trích dẫn khoa học và tính đa phương thức của văn bản thông tin hiện đại.
  • Khung tích hợp năng lực giáo dục: Vận dụng mô hình tích hợp năng lực vào môn học dựa trên cơ sở nghiên cứu sư phạm của Patrick Griffin, Barry McGaw và Esther Care (2012), kết nối cấu trúc năng lực vào từng bài học cụ thể.

Kỹ năng phát triển

  • Kỹ năng phân tích và giải mã văn bản: Tiếp nhận văn bản ở cả tầng nghĩa tường minh và hàm ẩn; đánh giá giá trị tư tưởng và đặc sắc nghệ thuật của tác phẩm.
  • Kỹ năng tạo lập văn bản chuẩn mực: Thực hiện quy trình viết 5 bước; tổ chức luận điểm, tìm kiếm chứng cứ từ nhiều nguồn độc lập, tuân thủ quyền sở hữu trí tuệ và tránh đạo văn.
  • Kỹ năng nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn: Thu thập tư liệu, lập đề cương, tổng hợp báo cáo khoa học sơ giản; kỹ năng sân khấu hóa tác phẩm phục vụ truyền thông học đường.

Phương pháp giảng dạy và học tập

                        QUY TRÌNH DẠY HỌC VIẾT 5 BƯỚC THEO ĐỊNH HƯỚNG NĂNG LỰC

Phương pháp tiếp cận sư phạm (Pedagogical Approach)

Tài liệu định hướng chuyển đổi vai trò của giáo viên từ người truyền đạt ngữ liệu sang người thiết kế, tổ chức và định hướng các hoạt động học tập. Phương pháp giáo dục chú trọng khai thác tối đa vốn sống, kinh nghiệm thực tiễn của học viên GDTX. Giảng dạy tích hợp nội môn (kết hợp Đọc - Tiếng Việt - Viết - Nói/Nghe trong một chủ đề) và liên môn (kết nối Lịch sử, Địa lí, Nghệ thuật).

Hoạt động thực hành và nghiên cứu tình huống

  • Thực hành viết theo quy trình 5 bước: Bao gồm: (1) Giới thiệu kiểu văn bản; (2) Tìm hiểu yêu cầu kiểu bài; (3) Phân tích bài viết tham khảo; (4) Thực hành viết theo quy trình (chuẩn bị viết, tìm ý, lập dàn ý, viết bài); (5) Chỉnh sửa và hoàn thiện.
  • Dự án học tập chuyên đề: Triển khai hoạt động sân khấu hóa tác phẩm, khảo sát điền dã văn học dân gian địa phương, tổ chức câu lạc bộ đọc sách và tọa đàm giới thiệu tác phẩm. Thời lượng chuyên đề phân bổ linh hoạt: 1/3 thời gian tiếp nhận lý thuyết công cụ, 2/3 thời gian dành cho học viên trực tiếp tạo ra sản phẩm và báo cáo.

Phương pháp kiểm tra và đánh giá

Hệ thống đánh giá được tổ chức thông qua hai hình thức bổ trợ lẫn nhau:

  • Đánh giá thường xuyên (ĐGTX): Thực hiện liên tục trong tiến trình bài học qua quan sát, vấn đáp, phiếu học tập, đánh giá đồng đẳng (học viên đánh giá lẫn nhau) và tự đánh giá.
  • Đánh giá định kì (ĐGĐK): Thực hiện vào giữa kì và cuối kì thông qua bài kiểm tra viết kết hợp giữa trắc nghiệm khách quan và tự luận mở. Quy định bắt buộc: đề kiểm tra định kỳ phải sử dụng ngữ liệu mới ngoài các bộ sách giáo khoa hiện hành nhằm đánh giá chính xác năng lực đọc hiểu và năng lực viết của học viên, khắc phục triệt để tình trạng học thuộc lòng hoặc sao chép văn mẫu.

Điểm nổi bật và cập nhật

  • Căn cứ pháp lý và tính chuẩn hóa đồng bộ: Tài liệu cập nhật đầy đủ các quy định mới nhất của Bộ Giáo dục và Đào tạo: Thông tư 12/2022/TT-BGDĐT ban hành Chương trình GDTX cấp THPT, Thông tư 32/2018/TT-BGDĐT về Chương trình GDPT tổng thể, và Thông tư 39/2021/TT-BGDĐT về danh mục thiết bị dạy học tối thiểu.
  • Đổi mới hệ thống thể loại và kiểu bài: Đưa vào các thể loại văn học mang tính khởi nguyên và bản sắc như thần thoại suy nguyên, thần thoại sáng tạo, sử thi, kịch bản chèo, tuồng; bổ sung các kiểu văn bản nhật dụng hiện đại như: bài luận về bản thân, bài luận thuyết phục từ bỏ thói quen/quan niệm xấu, văn bản nội quy/hướng dẫn công cộng.
  • Tập trung vào tính ứng dụng và đạo đức học thuật: Tài liệu quy định chặt chẽ việc hướng dẫn học viên kỹ năng trích dẫn cước chú, ghi nguồn tài liệu tham khảo, tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ và tuân thủ các quy tắc chống đạo văn trong bài viết nghiên cứu.
  • Cơ chế phân hóa sâu qua cụm chuyên đề học tập: Thiết kế 3 chuyên đề học tập 35 tiết có tính tích hợp hướng nghiệp cao, cho phép trung tâm GDTX chủ động mời các nghệ nhân, nghệ sĩ hoặc chuyên gia thực hành tham gia hướng dẫn học viên các nội dung sân khấu hóa và nghiên cứu thực địa.

Đối tượng sử dụng giáo trình

Nhóm đối tượng Mục đích và cách thức sử dụng tài liệu
Cán bộ quản lý & Giáo viên GDTX Căn cứ pháp lý và chuyên môn để xây dựng kế hoạch giáo dục nhà trường, phân bổ thời lượng 105 tiết môn học, thiết kế kế hoạch bài dạy (KHBD) và ra đề kiểm tra định kỳ theo chuẩn ma trận năng lực.
Giảng viên & Sinh viên Sư phạm Tài liệu tham khảo học thuật tại các trường Đại học Sư phạm, Cao đẳng Sư phạm trong học phần Phương pháp dạy học Ngữ văn và Nghiên cứu chương trình GDTX.
Học viên GDTX lớp 10 Tài liệu định hướng phương pháp tự học, tự thiết lập hồ sơ đọc hiểu, nắm bắt các tiêu chí đánh giá bài viết và kỹ năng thực hiện báo cáo chuyên đề.
Cán bộ Khảo thí & Đảm bảo chất lượng Khung tham chiếu chuẩn để thiết kế ngân hàng đề thi đánh giá chất lượng đầu ra lớp 10 cấp trung tâm, cấp tỉnh và thành phố trực thuộc Trung ương.
  • Yêu cầu kiến thức nền tảng (Prerequisites): Học viên bắt đầu học chương trình cần có bằng tốt nghiệp Trung học cơ sở (THCS) theo hình thức giáo dục chính quy hoặc GDTX; nắm vững các kỹ năng đọc hiểu và tạo lập văn bản cơ bản đã được trang bị ở cấp THCS.

Câu hỏi thường gặp

1. Tài liệu này phù hợp với đối tượng người học nào?

Tài liệu được biên soạn phục vụ trực tiếp cho giáo viên giảng dạy và học viên đang theo học Chương trình GDTX cấp THPT môn Ngữ văn lớp 10 tại các Trung tâm GDTX, Trung tâm GDNN - GDTX trên toàn quốc.

2. Cần chuẩn bị kiến thức nền tảng gì trước khi tiếp cận tài liệu?

Người học cần hoàn thành chương trình môn Ngữ văn cấp THCS, có kỹ năng đọc hiểu văn bản tự sự, trữ tình, nghị luận ở mức độ cơ bản và nắm được các quy tắc ngữ pháp, chính tả tiếng Việt nền tảng. Giáo viên cần nắm vững khung Chương trình GDPT 2018.

3. Điểm khác biệt căn bản giữa tài liệu này với tài liệu giảng dạy chương trình cũ là gì?

Tài liệu chuyển dịch hoàn toàn từ tiếp cận nội dung (ghi nhớ tiểu sử tác giả, phân tích tác phẩm định sẵn) sang tiếp cận năng lực (hình thành phương pháp đọc hiểu theo đặc trưng thể loại, quy trình tạo lập văn bản và kỹ năng nói - nghe tương tác). Đồng thời, ngữ liệu kiểm tra đánh giá định kỳ bắt buộc phải lấy ngoài sách giáo khoa.

4. Làm thế nào để tự học và nghiên cứu chuyên đề hiệu quả?

Học viên cần xây dựng hồ sơ đọc cá nhân, tuân thủ đúng quy trình viết 5 bước và chủ động phân chia giai đoạn khi thực hiện 3 chuyên đề học tập: dành 1/3 thời gian nắm vững công cụ nghiên cứu/chuyển thể, 2/3 thời gian phối hợp nhóm để tạo lập sản phẩm thực tế (kịch bản, bài nghiên cứu, bài giới thiệu sách).

5. Tài liệu có đính kèm bài soạn minh họa cho các bộ sách giáo khoa nào?

Phần thứ ba của tài liệu cung cấp các kế hoạch bài dạy minh họa chi tiết dựa trên ngữ liệu của cả hai bộ sách giáo khoa phổ biến hiện nay: Kết nối tri thức với cuộc sống (chủ đề "Vẻ đẹp của thơ ca") và Cánh diều (chủ đề "Thần thoại, Sử thi", "Đọc hiểu văn bản thông tin").

Kết luận

Tài liệu "Hướng Dẫn Dạy Học Lớp 10 Thực Hiện Chương Trình Giáo Dục Thường Xuyên Cấp THPT - Môn Ngữ Văn" là văn bản định hướng chuyên môn chuẩn hóa công tác giảng dạy Ngữ văn 10 hệ GDTX theo yêu cầu đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục. Tài liệu xác lập đường phát triển năng lực rõ ràng thông qua việc tích hợp 4 kỹ năng Đọc - Viết - Nói - Nghe, tạo sự liên thông chặt chẽ với Chương trình GDPT 2018. Lộ trình triển khai được thiết kế khoa học trong 35 tuần với 105 tiết học chính khóa và 35 tiết chuyên đề học tập tự chọn. Cùng với hệ thống văn bản pháp lý (Thông tư 12/2022/TT-BGDĐT, Thông tư 32/2018/TT-BGDĐT, Thông tư 39/2021/TT-BGDĐT) và các bộ sách giáo khoa đã được phê duyệt, tài liệu là căn cứ khoa học trực tiếp phục vụ công tác bồi dưỡng giáo viên và nâng cao chất lượng giáo dục thường xuyên cấp THPT.