CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ QUAN HỆ HỢP TÁC VIỆT NAM - HOA KỲ TRONG LĨNH VỰC GIÁO DỤC ĐẠI HỌC 1. Khái niệm quan hệ hợp tác Việt Nam – Hoa Kỳ trong lĩnh vực giáo dục đại học Về ngữ nghĩa, “quan hệ” được hiểu là những hành vi có tác động trực tiếp hoặc gián tiếp lên đối tượng khác. Phải có hai chủ thể quan hệ trở lên thì mới có quan hệ, tức là phải có chủ thể gây tác động và chủ thể bị tác động thì tác động đó mới trở thành quan hệ (Hoang, 2016), và tác động qua lại xảy ra giữa các chủ thể là các quốc gia khác nhau thì quan hệ đó được coi là quan hệ quốc tế. Khái niệm về quan hệ quốc tế lần đầu tiên xuất hiện vào thế kỷ XVIII là “sự giao tiếp giữa các quốc gia”.
Tuy nhiên sự phát triển về quy mô, mức độ, đa dạng các chủ thể tham gia cũng như các lĩnh vực, vấn đề. Chủ thể quan hệ quốc tế không chỉ còn là các chủ thể quốc gia mà còn các chủ thể phi quốc gia, các phương thức quan hệ phát triển theo cả chiều rộng và chiều sâu, mở rộng quy mô quan hệ và mức độ chiều sâu của các 6 mối quan hệ đó. Nếu như trước đây quan hệ quốc tế chủ yếu trên lĩnh vực chính trị thì càng ngày càng đa dạng các lĩnh vực khác tham gia vào đời sống quan hệ quốc tế như kinh tế, quân sự, văn hóa, xã hội,. Do vậy, khái niệm quan hệ quốc tế đã được mở rộng hơn so với khái niệm ban đầu để phù hợp với thực tiễn tình hình các quan hệ diễn ra giữa các chủ thể quốc tế, có thể hiểu một cách bao quát: Quan hệ quốc tế là sự tương tác qua biên giới giữa các chủ thể quan hệ quốc tế (Hoang, 2016).
Trong quan hệ quốc tế, hợp tác được coi là một trong những hình thức quan hệ cơ bản nhất. Theo từ điển tiếng Việt, “hợp tác” nghĩa là chung sức, cùng nhau làm việc gì đó để cùng đạt được mục đích. Hợp tác đã xuất hiện từ thời kỳ đầu của loài người khi người và người hợp tác với nhau để hình thành các cộng đồng sơ khai nhất. Cho đến khi quốc gia và dân tộc hình thành, tức là xuất hiện chủ thể quan hệ quốc tế, hợp tác giữa chúng đã trở thành hợp tác quốc tế.
Cho đến nay, hợp tác quốc tế đã trở thành xu thế lớn trong quan hệ quốc tế, lôi cuốn mọi quốc gia và con người khắp nơi trên cùng thế giới cùng tham gia (Hoang, 2016). Như vậy, khái niệm chung về hợp tác quốc tế có thể hiểu là sự phối hợp hòa bình giữa các chủ thể quan hệ quốc tế nhằm thực hiện các mục đích chung và phân loại hợp tác quốc tế theo ba cách phân loại chính: dựa trên lĩnh vực hoạt động, bao gồm cả các lĩnh vực lớn và phân loại chi tiết; căn cứ trên số lượng chủ thể tham gia, có thể phân loại hợp tác quốc tế thành song phương và đa phương; và dựa theo quy mô không gian để phân loại thành hợp tác khu vực và hợp tác toàn cầu (Hoang, 2016). Dựa theo những cách phân loại này, có thể thấy đối tượng nghiên cứu của đề tài - quan hệ hợp tác Việt Nam - Hoa Kỳ trong lĩnh vực giáo dục đại học - là kiểu hợp tác song phương và chọn lĩnh vực hợp tác cụ thể là giáo dục đại học. Khái niệm “giáo dục đại học” được hiểu theo nhiều nghĩa khác nhau.
Sự đa dạng về quan điểm là khó tránh khỏi, và nhiều người cho rằng đó là điều cần thiết (Mishra, 2007). Theo Barnett (1992), có 4 khái niệm thông dụng nhất về giáo dục đại học: i) Giáo dục đại học là một dây chuyền sản xuất mà đầu ra là nguồn nhân lực đạt chuẩn. Theo quan điểm này, giáo dục đại học là một quá trình trong đó người học được quan niệm như những sản phẩm được cung ứng cho thị trường lao động. Như vậy, giáo dục đại học trở thành “đầu vào” tạo nên sự phát triển và tăng trưởng của thương mại và công nghiệp.
ii) Giáo dục đại học là đào tạo để trở thành nhà nghiên cứu. Theo cách nhìn này, giáo dục đại học là thời gian chuẩn bị để tạo ra những nhà khoa học và nhà nghiên cứu thực thụ, những người sẽ không ngừng tìm những chân trời kiến thức mới. Chất lượng ở đây hướng về việc tạo ra các công bố khoa học và tinh thần làm việc nghiêm nhặt để thực hiện các nghiên cứu có chất lượng. 7 iii) Giáo dục đại học là quản lý việc tổ chức giảng dạy một cách hiệu quả.
Rất nhiều người cho rằng giảng dạy là hoạt động cốt lõi của một cơ sở giáo dục. Do vậy, các cơ sở giáo dục đại học thường chú trọng quản lý một cách hiệu quả các hoạt động dạy và học bằng cách nâng cao chất lượng giảng dạy và nâng cao tỷ lệ kết thúc khóa học của sinh viên. iv) Giáo dục đại học là mở rộng cơ hội trong cuộc sống cho người học. Theo cách tiếp cận này, giáo dục đại học được xem như một cơ hội để người học được tham gia vào quá trình phát triển bản thân bằng các thể thức học tập thường xuyên và linh hoạt.
Tuy vậy trong 4 khái niệm trên, không có khái niệm duy nhất chính xác nhất về giáo dục đại học, mà 4 khái niệm đó mang tính bổ trợ cho nhau, tạo ra một bức tranh toàn cảnh để hiểu về giáo dục đại học. Nhìn vào các hoạt động của các cơ sở đào tạo giáo dục đại học, có thể thấy “giảng dạy, nghiên cứu và chuyển giao ứng dụng là các chức năng chính của giáo dục đại học” (Barnett, 1992). Theo Rhodes (2001), giáo dục đại học “là giai đoạn giáo dục thường diễn ra ở các trường đại học, viện đại học, đại học, trường cao đẳng, học viện, và viện công nghệ.” Hay theo định nghĩa trong Từ điển Bách khoa toàn thư Việt Nam, giáo dục đại học “bao gồm các bậc sau trung học như cao đẳng, đại học và sau đại học”. Tương tự, Đoàn Văn Dũng (2015) cho rằng ở Việt Nam hiện nay chưa có định nghĩa chính thức về giáo dục đại học, nhưng có thể hiểu giáo dục đại học là hình thức tổ chức giáo dục cho các bậc học sau giai đoạn bậc phổ thông với các trình độ đào tạo: gồm trình độ cao đẳng, trình độ đại học, trình độ thạc sĩ và trình độ tiến sĩ (Doan, 2015).
Tổng hợp quan điểm và thực tiễn của giáo dục đại học trên thế giới, UNESCO đưa ra khái niệm về giáo dục đại học trong bản “Tuyên ngôn thế giới về giáo dục Đại học cho thế kỷ XXI tầm nhìn và hành động” của UNESCO được ký bởi 182 quốc gia thành viên trong đó có Hoa Kỳ và Việt Nam, giáo dục đại học “bao gồm tất cả các loại hình nghiên cứu, giảng dạy hoặc đào tạo về nghiên cứu sau bậc trung học, được cung cấp bởi các trường đại học hoặc các cơ sở giáo dục khác được cơ quan nhà nước có thẩm quyền phê duyệt là tổ chức giáo dục đại học” (UNESCO, 1998). Như vậy có thể hiểu quan hệ hợp tác Việt Nam – Hoa Kỳ trong lĩnh vực giáo dục đại học là hợp tác quốc tế diễn ra song phương giữa Việt Nam và Hoa Kỳ trong lĩnh vực giáo dục đại học bao gồm mọi hoạt động hợp tác về nghiên cứu, giảng dạy, đào tạo bậc đại học dưới sự phê duyệt của Chính phủ và các cơ quan có thẩm quyền của hai nước. Một số vấn đề lý luận về quan hệ hợp tác Việt Nam – Hoa Kỳ trong lĩnh vực giáo dục đại học 1. Vai trò của hợp tác giáo dục đại học trong chính sách đối ngoại của Việt Nam và Hoa Kỳ Trong cuốn “Sổ tay Thuật ngữ Quan hệ Quốc tế” do Đào Minh Hồng - Lê Hồng Hiệp đồng chủ biên, các tác giả đưa ra khái niệm về chính sách đối ngoại của một quốc gia là tập hợp các chiến lược mà quốc gia đó sử dụng trong quá trình tương tác với các quốc gia khác và các tổ chức quốc tế, trên cách lĩnh vực kinh tế, chính trị, quân sự, văn hóa – xã hội, nhằm đạt được những mục tiêu khác nhau phù hợp với lợi ích của quốc gia đó.
Chính sách đối ngoại có mục đích nhất định và đóng vai trò ngày càng quan trọng đối với các vấn đề quốc gia, đặc biệt trong thời đại toàn cầu hóa ngày nay, khi không quốc gia nào có thể tồn tại biệt lập và sự giao lưu, hợp tác ngày càng được chú trọng (Dao & Le, 2013). Với các hoạt động hợp tác nghiên cứu, giảng dạy, đào tạo bậc đại học dưới sự phê duyệt của Chính phủ và các cơ quan có thẩm quyền của hai nước, hợp tác trong lĩnh vực giáo dục đại học là một trong những khía cạnh được triển khai từ chính sách đối ngoại của Việt Nam và Hoa Kỳ, là một trong những hoạt động hợp tác quốc tế song phương diễn ra giữa hai nước. Đặc biệt hợp tác trong lĩnh vực giáo dục đại học còn là một hình thức điển hình của công tác đối ngoại công chúng. Tìm hiểu khái niệm của đối ngoại công chúng, thực chất hoạt động đối ngoại công chúng đã được tiến hành từ lâu đời trong lịch sử quan hệ quốc tế như “Hoàng đế La Mã từng nhận dạy dỗ con trai của các vị hoàng đế láng giềng thân thiện; người Hy Lạp cổ đại đã xây dựng thư viện khổng lồ Alexandria như một hình thức truyền bá tri thức; Hoàng đế La Mã Frederick II đã phân phát các bản tin sang các khu vực lân bang” (Vu, 2009), song, đến nay vẫn chưa có một định nghĩa chung thống nhất về đối ngoại công chúng.
Tại Hoa Kỳ, đối ngoại công chúng hay ngoại giao công chúng đều sử dụng bằng thuật ngữ “public diplomacy”. Khái niệm về thuật ngữ này lần đầu tiên được nhà ngoại giao Edmund Gullion đưa ra vào năm 1965: Đối ngoại công chúng xử lý những vấn đề liên quan tới tác động của công chúng đối với quá trình hình thành và thực hiện chính sách đối ngoại. Đối ngoại công chúng đề cập đến những khía cạnh của quan hệ quốc tế, bên cạnh hình thức ngoại giao truyền thống; định hướng quan điểm dư luận của chính phủ ở các nước khác; mối quan hệ giữa các nhóm lợi ích của nước này với những nước kia; báo cáo về các vấn đề đối ngoại và tác động tới chính sách; thông tin, tiếp xúc giữa các nhà ngoại giao và giới truyền thông nước ngoài; các quá trình thông tin, giao lưu giữa các nền văn hóa.