Hợp tác giáo dục nghề nghiệp giữa Trung Quốc và Việt Nam từ năm 2013 đến năm 2023

Luận án tiến sĩ: Hợp tác giáo dục nghề nghiệp giữa Trung Quốc và Việt Nam từ năm 2013 đến 2023

• Tác giả: Lưu Dương Minh
• Người hướng dẫn: PGS. Bùi Thành Nam
• Trường học: Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Đông Nam Á học
• Đề tài: Hợp tác giáo dục nghề nghiệp giữa Trung Quốc và Việt Nam từ năm 2013 đến năm 2023
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2026
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan hợp tác giáo dục nghề nghiệp giữa Trung Quốc và Việt Nam

Quan hệ hợp tác giáo dục nghề nghiệp giữa Trung Quốc và Việt Nam phát triển mạnh mẽ từ năm 2013 đến năm 2023. Giai đoạn này chứng kiến sự gia tăng nhanh chóng của các dự án liên kết đào tạo kỹ thuật. Hai quốc gia cùng chia sẻ đường biên giới dài và mối quan hệ kinh tế gắn bó. Nhu cầu nhân lực kỹ thuật cao tại các khu công nghiệp tăng đột biến. Trung Quốc đẩy mạnh đầu tư trực tiếp vào các nhà máy tại Việt Nam. Điều này tạo ra thị trường việc làm rộng lớn cho học viên kỹ thuật. Các cơ sở giáo dục nghề nghiệp hai nước chủ động ký kết thỏa thuận hợp tác. Hoạt động trao đổi học viên và giảng viên diễn ra thường xuyên hơn. Các chương trình giảng dạy được điều chỉnh để phù hợp với chuẩn tay nghề quốc tế. Hợp tác song phương mở rộng từ cấp chính phủ đến cấp trường học. Mô hình đào tạo kết hợp giữa nhà trường và doanh nghiệp đạt nhiều kết quả rõ nét. Giáo dục nghề nghiệp dần khẳng định vai trò trụ cột trong việc thúc đẩy quan hệ láng giềng bền vững.

1.1. Bối cảnh lịch sử và cơ sở pháp lý giai đoạn 2013 2023

Từ năm 2013, hai nước thiết lập nhiều cơ chế đối thoại chiến lược toàn diện. Giáo dục nghề nghiệp trở thành nội dung trọng tâm trong các hiệp định song phương. Trung Quốc ban hành Luật Giáo dục nghề nghiệp sửa đổi năm 2022 để nâng cao chất lượng đào tạo. Việt Nam đồng thời hoàn thiện hệ thống văn bản quy phạm pháp luật về dạy nghề. Khung pháp lý này tạo thuận lợi cho các trường cao đẳng kỹ thuật liên kết. Các biên bản ghi nhớ hợp tác mở đường cho hoạt động trao đổi chuyên môn. Sự đồng thuận chính sách tạo nền tảng vững chắc cho việc chuyển giao công nghệ. Hợp tác gắn liền với việc kết nối hành lang kinh tế khu vực.

1.2. Mục tiêu trọng tâm của hợp tác đào tạo nghề song phương

Mục tiêu hàng đầu của quan hệ hợp tác là phát triển nguồn nhân lực kỹ thuật chất lượng cao. Hai bên hướng tới cung ứng kỹ thuật viên cho các nhà máy và tập đoàn chế tạo. Chương trình chú trọng đào tạo thực hành và truyền thụ kỹ năng tay nghề hiện đại. Sinh viên được trang bị cả chuyên môn kỹ thuật lẫn năng lực tiếng Trung chuyên ngành. Điều này giúp người lao động nhanh chóng thích nghi với môi trường làm việc thực tế. Ngoài ra, việc hợp tác còn nhằm hiện đại hóa cơ sở vật chất cho các trường đối tác. Các trường nghề nâng cao năng lực sư phạm thông qua các khóa bồi dưỡng giáo viên. Hoạt động này tạo động lực đổi mới giáo dục nghề nghiệp bền vững cho cả hai quốc gia.

II. Khó khăn hợp tác giáo dục nghề nghiệp giữa Trung Quốc và Việt Nam

Dù đạt nhiều bước tiến, hợp tác giáo dục nghề nghiệp giai đoạn 2013-2023 vẫn đối mặt nhiều khó khăn thực tế. Điểm nghẽn lớn nhất nằm ở sự khác biệt về hệ thống tiêu chuẩn kỹ năng nghề quốc gia. Cơ chế công nhận chứng chỉ tương đương giữa hai nước vẫn chưa thực sự đồng bộ. Điều này gây trở ngại trực tiếp cho học viên khi tham gia thị trường lao động. Rào cản ngôn ngữ cũng tạo ra thách thức lớn trong quá trình học tập kỹ thuật chuyên sâu. Giáo trình giảng dạy phần lớn bằng tiếng Trung, gây khó khăn cho học viên Việt Nam chưa vững ngoại ngữ. Nhiều chương trình liên kết còn nặng tính lý thuyết, thiếu giờ thực hành công nghệ cao. Bên cạnh đó, mức độ tham gia của khối doanh nghiệp tư nhân vào hợp tác đào tạo còn hạn chế. Doanh nghiệp chủ yếu tiếp nhận lao động có sẵn thay vì chủ động đầu tư vào quy trình giảng dạy. Nguồn kinh phí hỗ trợ học bổng và trang thiết bị thực hành phân bổ chưa đồng đều giữa các địa phương. Những yếu tố này làm giảm hiệu quả thực chất của các dự án song phương.

2.1. Rào cản ngôn ngữ và sự khác biệt khung trình độ đào tạo

Rào cản ngôn ngữ là thách thức lớn nhất đối với sinh viên học nghề. Kỹ thuật hiện đại đòi hỏi sự am hiểu sâu sắc các thuật ngữ chuyên ngành tiếng Trung. Nhiều sinh viên Việt Nam gặp khó khăn trong việc tiếp thu bài giảng kỹ thuật phức tạp. Đồng thời, khung trình độ kỹ năng nghề giữa hai nước vẫn chưa có sự tương thích hoàn toàn. Tiêu chuẩn đánh giá tay nghề của Trung Quốc có nhiều điểm khác biệt so với quy chuẩn Việt Nam. Việc thiếu một thỏa ước công nhận chứng chỉ nghề nghiệp chung gây khó khăn khi tuyển dụng. Sinh viên tốt nghiệp từ các chương trình liên kết đôi khi phải trải qua sát hạch lại. Điều này làm gia tăng chi phí đào tạo và kéo dài thời gian gia nhập thị trường lao động.

2.2. Mối liên kết lỏng lẻo giữa nhà trường và khối doanh nghiệp

Sự gắn kết giữa cơ sở đào tạo và doanh nghiệp vẫn là mắt xích yếu. Các trường cao đẳng thường thiết kế chương trình dựa trên năng lực sẵn có của mình. Trong khi đó, doanh nghiệp Trung Quốc tại Việt Nam đòi hỏi kỹ năng vận hành công nghệ mới. Doanh nghiệp ít khi tham gia trực tiếp vào việc xây dựng giáo trình chi tiết. Họ cũng hiếm khi cử chuyên gia kỹ thuật đến trường đứng lớp dài hạn. Môi trường thực tập tại các nhà xưởng đôi khi mang tính hình thức, thiếu chiều sâu. Cơ sở vật chất của nhiều trường nghề chưa theo kịp tốc độ đổi mới máy móc của doanh nghiệp. Tình trạng này khiến sinh viên sau tốt nghiệp vẫn cần doanh nghiệp đào tạo lại tại chỗ.

III. Giải pháp hợp tác giáo dục nghề nghiệp giữa Trung Quốc và Việt Nam

Để nâng cao hiệu quả hợp tác giáo dục nghề nghiệp, hai quốc gia cần áp dụng đồng bộ nhiều nhóm giải pháp chiến lược. Trước hết, hai chính phủ cần xây dựng khung đối chiếu trình độ kỹ năng nghề tương đương. Việc này giúp văn bằng và chứng chỉ nghề của học viên được công nhận rộng rãi trên toàn khu vực. Thứ hai, các cơ sở đào tạo cần đổi mới chương trình học theo hướng kết hợp song ngữ chuyên ngành kỹ thuật. Việc dạy tiếng Trung ứng dụng ngay trong xưởng thực hành giúp học viên làm chủ công nghệ nhanh hơn. Thứ ba, mô hình hợp tác ba bên gồm nhà nước, trường học và doanh nghiệp cần được thể chế hóa rõ ràng. Doanh nghiệp cần đóng vai trò nhà tài trợ thiết bị thực hành và cung cấp nơi thực tập có hưởng lương. Thứ tư, hai bên cần thành lập các trung tâm đào tạo nghề xuất sắc tại các khu công nghiệp trọng điểm. Việc đào tạo giảng viên thông qua các chương trình luân chuyển quốc tế cũng là giải pháp cấp thiết. Cuối cùng, việc số hóa tài liệu học tập giúp học viên tiếp cận giáo trình tiên tiến mọi lúc mọi nơi.

3.1. Chuẩn hóa chương trình đào tạo và công nhận văn bằng tương đương

Giải pháp then chốt là xây dựng hệ thống chuyển đổi tín chỉ đào tạo nghề song phương. Các cơ quan quản lý giáo dục cần thống nhất khung năng lực cho từng ngành mũi nhọn. Những ngành kỹ thuật như cơ điện tử, tự động hóa và logistics cần được ưu tiên thí điểm. Việc chuẩn hóa giáo trình giúp sinh viên dễ dàng chuyển tiếp học tập giữa các trường đối tác. Văn bằng do các chương trình hợp tác cấp cần có giá trị pháp lý rõ ràng ở cả hai thị trường. Điều này tạo thuận lợi cho việc dịch chuyển lao động kỹ thuật cao qua biên giới. Các bài kiểm tra tay nghề cần do hội đồng độc lập gồm đại diện hai bên cùng giám sát. Nhờ đó, chất lượng đào tạo luôn duy trì đạt chuẩn quốc tế.

3.2. Mở rộng mô hình liên kết đào tạo gắn liền với doanh nghiệp

Mô hình 'đơn đặt hàng' giữa trường học và doanh nghiệp cần được nhân rộng mạnh mẽ. Doanh nghiệp cung cấp thiết bị công nghệ hiện đại để thành lập xưởng thực hành tại trường. Đổi lại, nhà trường cam kết đào tạo kỹ thuật viên theo tiêu chí khắt khe của doanh nghiệp. Sinh viên được học lý thuyết tại trường và thực hành có lương tại nhà máy. Giảng viên được cử đi tu nghiệp định kỳ tại các nhà máy công nghệ của Trung Quốc. Doanh nghiệp cũng phân công kỹ sư lành nghề trực tiếp tham gia giảng dạy và hướng dẫn đồ án. Sự kết hợp chặt chẽ này giúp xóa bỏ khoảng cách giữa đào tạo và thực tế sản xuất. Nhờ vậy, sinh viên tốt nghiệp có thể làm việc ngay mà không cần qua đào tạo lại.

IV. Kết luận hợp tác giáo dục nghề nghiệp giữa Trung Quốc và Việt Nam

Hợp tác giáo dục nghề nghiệp giữa Trung Quốc và Việt Nam giai đoạn 2013-2023 đã mang lại nhiều giá trị thiết thực cho cả hai quốc gia. Quá trình này giúp nâng cao rõ rệt tay nghề và cơ hội việc làm cho người lao động. Các trường kỹ thuật hai bên đã thiết lập được mạng lưới đối tác học thuật bền vững. Sự chuyển giao công nghệ diễn ra sâu rộng trong các ngành cơ điện tử, tự động hóa và năng lượng. Trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu dịch chuyển, nhu cầu nhân lực kỹ thuật chất lượng cao ngày càng cấp bách. Các kết quả nghiên cứu học thuật cung cấp cơ sở vững chắc cho các nhà hoạch định chính sách giáo dục nghề nghiệp. Doanh nghiệp hai nước có thể trực tiếp ứng dụng các mô hình đào tạo liên kết để tối ưu hóa chi phí tuyển dụng. Sinh viên và học viên nghề được hưởng lợi từ môi trường thực hành công nghệ chuẩn quốc tế. Hợp tác giáo dục nghề nghiệp không chỉ giải quyết bài toán việc làm mà còn củng cố quan hệ láng giềng hữu nghị song phương trong kỷ nguyên mới.

4.1. Đánh giá thành tựu và bài học kinh nghiệm giai đoạn 2013 2023

Thành tựu nổi bật của thập kỷ qua là việc xây dựng các cầu nối đào tạo kỹ thuật thực chất. Hàng nghìn học viên Việt Nam đã tốt nghiệp từ các dự án liên kết giáo dục nghề nghiệp. Nhiều kỹ thuật viên nhanh chóng nắm giữ vị trí chủ chốt tại các xưởng sản xuất hiện đại. Bài học kinh nghiệm quý giá rút ra là sự cần thiết phải gắn kết mục tiêu đào tạo với nhu cầu thị trường. Sự linh hoạt trong điều chỉnh chương trình giúp thu hẹp khoảng cách văn hóa và phương pháp sư phạm. Các cơ sở giáo dục nhận thức rõ vai trò của việc đầu tư cho đội ngũ giáo viên cốt cán. Khi giảng viên có năng lực chuyên môn và ngoại ngữ tốt, chất lượng đào tạo sẽ nâng lên vượt bậc.

4.2. Khả năng ứng dụng thực tiễn cho cơ sở đào tạo và doanh nghiệp

Các kết quả từ hợp tác giáo dục nghề nghiệp mang lại giá trị ứng dụng cao cho thực tiễn. Cơ sở đào tạo nghề có thể vận dụng các mô hình liên kết để xây dựng phòng thực hành thông minh. Việc ứng dụng công nghệ số và hệ thống mô phỏng giúp giảm chi phí mua sắm thiết bị đắt đỏ. Đối với doanh nghiệp, việc đồng hành cùng nhà trường tạo ra nguồn tuyển dụng kỹ thuật viên ổn định và bền vững. Doanh nghiệp tiết kiệm được ngân sách lớn nhờ không phải đào tạo lại người lao động sau khi tuyển dụng. Người học được trải nghiệm môi trường sản xuất thực tế ngay từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường. Đây là giải pháp đôi bên cùng có lợi, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế xã hội toàn diện.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ "Hợp tác giáo dục nghề nghiệp giữa Trung Quốc và Việt Nam từ năm 2013 đến năm 2023" do nghiên cứu sinh Lưu Dương Minh (Liu Yangming) thực hiện tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội, thuộc chuyên ngành Đông Nam Á học (mã số: 9310608.02), dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Bùi Thành Nam và TS. Hoàng Huệ Anh.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Tính cấp thiết của đề tài được luận án xác lập dựa trên bốn bối cảnh thực tiễn và học thuật:

• Thứ nhất, mối quan hệ chính trị - ngoại giao giữa hai nước láng giềng đã được nâng cấp lên khuôn khổ Đối tác hợp tác chiến lược toàn diện từ năm 2008, tạo cơ sở chính trị vững chắc cho việc mở rộng giao lưu giáo dục. Giáo dục nghề nghiệp (GDNN) từng bước chuyển đổi từ các chương trình trao đổi học thuật đơn thuần giữa các cơ sở đào tạo sang hình thức liên kết có sự tham gia của doanh nghiệp, gắn đào tạo với nhu cầu sử dụng lao động thực tế.
• Thứ hai, thị trường lao động tại cả Trung Quốc và Việt Nam đều đang đối mặt với nghịch lý "thừa thầy thiếu thợ", biểu hiện qua sự mất cân đối nghiêm trọng giữa giáo dục đại học hàn lâm và giáo dục nghề nghiệp kỹ thuật. Nhu cầu nhân lực kỹ thuật trực tiếp cho các ngành sản xuất công nghệ, đặc biệt trong bối cảnh các doanh nghiệp Trung Quốc (tiêu biểu như BYD, Huawei) mở rộng dòng vốn đầu tư trực tiếp (FDI) vào Việt Nam, đòi hỏi lực lượng lao động có tay nghề và thích ứng được với quy trình công nghệ của doanh nghiệp. Cả hai nước đều ban hành nhiều chính sách trọng tâm: Trung Quốc ban hành "Kế hoạch thực hiện cải cách GDNN quốc gia" năm 2019 (gọi tắt là 20 điều GDNN); Việt Nam ban hành Chỉ thị số 21-CT/TW của Ban Bí thư về đổi mới, phát triển GDNN đến năm 2030, tầm nhìn 2045 với mục tiêu thu hút 50-55% học sinh trung học vào hệ thống GDNN.
• Thứ ba, giai đoạn 2013-2023 đánh dấu những bước chuyển chính sách lớn: Trung Quốc khởi xướng Sáng kiến "Vành đai và Con đường" (BRI) năm 2013 với các định hướng hợp tác giáo dục; Việt Nam ban hành Nghị quyết số 29-NQ/TW ngày 04/11/2013 về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo. Đây cũng là mốc thời gian chứng kiến sự hình thành ba mô hình hợp tác cụ thể (Trường - Trường, Trường - Doanh nghiệp, Trường - Trường - Doanh nghiệp) và sự phục hồi sau gián đoạn của đại dịch COVID-19 (2019-2022).
• Thứ tư, khoảng trống nghiên cứu học thuật: Các công trình trước đây chủ yếu dừng lại ở nghiên cứu chính sách đơn lẻ của từng quốc gia, hợp tác giáo dục đại học nói chung hoặc các dự án riêng lẻ. Chưa có công trình nào nghiên cứu một cách hệ thống về hợp tác GDNN song phương Trung Quốc - Việt Nam giai đoạn 2013-2023 dưới lăng kính liên ngành Đông Nam Á học, gắn kết cấu trúc chủ thể với quan hệ khu vực và thị trường lao động.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu của luận án là làm rõ cơ sở lý luận và cơ sở thực tiễn của hợp tác GDNN giữa Trung Quốc và Việt Nam, đánh giá thực trạng hoạt động hợp tác trong giai đoạn 2013-2023, từ đó dự báo triển vọng và đề xuất các giải pháp thúc đẩy quan hệ hợp tác này trong giai đoạn tiếp theo.

Nhiệm vụ nghiên cứu được xác định gồm 4 nội dung đánh số:

1. Tổng quan các tài liệu liên quan đến hợp tác GDNN giữa Trung Quốc và Việt Nam.
2. Phân tích cơ sở lý luận và thực tiễn của hợp tác GDNN giữa Trung Quốc và Việt Nam trong giai đoạn 2013-2023.
3. Đánh giá thực trạng hợp tác GDNN giữa Trung Quốc và Việt Nam trong giai đoạn 2013-2023.
4. Dự báo triển vọng và đề xuất các giải pháp thúc đẩy hợp tác GDNN giữa Trung Quốc và Việt Nam.

Giả thuyết và câu hỏi nghiên cứu

Giả thuyết nghiên cứu xác định: Hợp tác GDNN giữa Trung Quốc và Việt Nam giai đoạn 2013-2023 được thúc đẩy bởi sự kết hợp giữa nhu cầu phát triển nguồn nhân lực, định hướng chính sách của hai nước, quan hệ chính trị - kinh tế song phương và quá trình gia tăng kết nối giữa Trung Quốc với khu vực Đông Nam Á. Hiệu quả hợp tác phụ thuộc vào mức độ tham gia và phối hợp giữa các chủ thể (cơ sở GDNN, doanh nghiệp, cơ quan quản lý nhà nước). Các mô hình hợp tác có cấu trúc chủ thể khác nhau sẽ tạo ra đặc điểm khác biệt về mục tiêu, phương thức tổ chức và mức độ gắn kết đào tạo với thị trường lao động.

Hệ thống câu hỏi nghiên cứu gồm 4 câu hỏi:

1. Hợp tác GDNN giữa Trung Quốc và Việt Nam được thực hiện dựa trên cơ sở lý luận và thực tiễn nào?
2. Hợp tác GDNN giữa hai nước được triển khai thông qua những hình thức và mô hình chủ yếu nào; đặc điểm, cơ chế vận hành và mức độ gắn kết giữa đào tạo với nhu cầu sử dụng nhân lực của các mô hình này ra sao?
3. Thực tiễn và những vấn đề đặt ra trong hợp tác GDNN giữa Trung Quốc với một số tỉnh thuộc miền Bắc và miền Trung Việt Nam là gì?
4. Những yếu tố nào tác động đến triển vọng hợp tác và cần có những định hướng, giải pháp nào để nâng cao hiệu quả hợp tác GDNN giữa Trung Quốc và Việt Nam trong thời gian tới?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Hoạt động hợp tác giáo dục nghề nghiệp giữa Trung Quốc và Việt Nam từ năm 2013 đến năm 2023.
• Phạm vi nội dung: Các cấu trúc hợp tác GDNN gồm: Trường - Trường, Trường - Doanh nghiệp, và Trường - Trường - Doanh nghiệp.
• Phạm vi thời gian: Giai đoạn 2013-2023 (khung thời gian 10 năm khởi đầu từ Sáng kiến BRI và Nghị quyết 29-NQ/TW cho đến các văn kiện hợp tác mới năm 2023).
• Phạm vi không gian: Không gian địa lý giữa Trung Quốc và Việt Nam, tập trung vào mối liên kết giữa các trường cao đẳng nghề Trung Quốc, các doanh nghiệp Trung Quốc tại Việt Nam với các cơ sở và địa phương tại Việt Nam gồm: Hà Nội, Thái Nguyên, Bắc Ninh và Nghệ An.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã hệ thống hóa các tài liệu khoa học theo 3 nhóm nội dung chính:

Nhóm 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn về hợp tác giáo dục nghề nghiệp

• Tài liệu tiếng Anh: Simon McGrath (2012) phân tích sự phát triển của lý thuyết GDNN qua ba cách tiếp cận (nhân quyền, năng lực, phát triển con người tổng hợp); Doty, Charles R. và Weissman, Rae Doty C. tổng kết triết lý và chức năng của GDNN trong việc hình thành kỹ năng chuyên biệt và kỹ năng tổng quát; Junmin Li và Matthias Pilz tổng quan về sự chuyển giao chính sách GDNN quốc tế dưới góc độ kinh tế chính trị so sánh; Jannette Ryan (chủ biên, 2009) với công trình về quốc tế hóa giáo dục đại học Trung Quốc.
• Tài liệu tiếng Trung Quốc: Báo cáo của Viện Nghiên cứu Giáo dục Quốc tế - Đại học Ngoại ngữ Bắc Kinh hệ thống hóa 70 năm mở cửa giáo dục đối ngoại của Trung Quốc và chiến lược thúc đẩy giáo dục trong BRI (2016); Li Cuixia và Pei Shiying nghiên cứu hợp tác GDNN Trung - Việt dưới tác động của Hiệp định RCEP; bài viết tổng kết 70 năm đổi mới phát triển GDNN của Bộ Giáo dục Trung Quốc (2019) khẳng định quy mô hệ thống GDNN.
• Tài liệu tiếng Việt: Vũ Minh Tuấn (2005) nghiên cứu tổng quan quan hệ giáo dục Việt - Trung; Vụ Hợp tác Quốc tế (Bộ Giáo dục và Đào tạo) với cẩm nang quan hệ quốc tế trong giáo dục; Nguyễn Đăng Tiến nghiên cứu lịch sử giáo dục Việt Nam trước 1945 và ảnh hưởng của giáo dục Trung Quốc; Kỷ yếu hội thảo của Viện Nghiên cứu Trung Quốc (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam); luận án tiến sĩ của Vũ Minh Hải (2018) phân tích quan hệ giáo dục Việt - Trung từ năm 1950 dưới các lý thuyết quan hệ quốc tế (Chủ nghĩa Mác - Lênin, Hiện thực, Tự do, Kiến tạo).

Nhóm 2: Thực trạng hợp tác giáo dục nghề nghiệp giữa Trung Quốc và Việt Nam

• Tài liệu tiếng Anh: Ning Yan và Mingyu Xu (2019) xem xét hợp tác giáo dục trong khuôn khổ đối tác chiến lược ASEAN - Trung Quốc; Sanna Nummela và Pauliina Holm đánh giá thực trạng hệ thống TVET Việt Nam và khoảng trống kỹ năng nghề của thanh niên; Anthony Welch và Cai Hongxing nghiên cứu lịch sử quốc tế hóa giáo dục Trung Quốc.
• Tài liệu tiếng Trung Quốc: Liu Jin và Zhang Liwei (2019) so sánh giáo dục đại học dọc tuyến BRI; Wang Tingguan đánh giá thực trạng GDNN Việt Nam và nhu cầu của các doanh nghiệp Trung Quốc như BYD, Huawei; Zhou Lihong và Wang Zhongyu khảo sát GDNN Việt Nam nhìn từ chuỗi ngành sản xuất của BRI; Yu Zuguang nghiên cứu việc đưa văn hóa công nghiệp và xây dựng đội ngũ "giảng viên song năng" vào mô hình hợp tác trường - doanh nghiệp; Chen Li nghiên cứu phát triển giáo dục Việt Nam; Ma Jinfang (2018) khảo sát thực trạng và thách thức trong hợp tác giáo dục đại học Trung - Việt.
• Tài liệu tiếng Việt: Các nghiên cứu của Vũ Minh Tuấn, Vũ Minh Hải và kỷ yếu hội thảo song phương tập trung vào số liệu trao đổi lưu học sinh và các thỏa thuận cấp bộ ngành, song chưa đi sâu vào bậc học nghề nghiệp.

Nhóm 3: Triển vọng và giải pháp thúc đẩy hợp tác

• Tài liệu tiếng Anh: Weiping Shi phân tích thách thức giữa quy mô và chất lượng GDNN Trung Quốc; Siyu Liu và Ian Hardy (2019) phân tích chính sách cải cách GDNN năm 2019 của Quốc vụ viện Trung Quốc; GR Durden và G. Yang khảo sát hạn chế của GDNN trình độ cao đẳng tại tỉnh Liêu Ninh; Rui Gan đánh giá áp lực thi cử và tiềm năng phân bổ nguồn lực GDNN; Jiaben Zhu (2017) đề xuất quốc tế hóa GDNN theo BRI; Vi Hoàng Đăng phân tích mối quan hệ đối tác giữa cơ sở đào tạo nghề và doanh nghiệp tại Việt Nam.
• Tài liệu tiếng Trung Quốc: Sun Xiaodong phân tích rào cản ngôn ngữ, văn hóa và giải pháp cơ chế quản lý dự án lâu dài; Qin Yanjuan và Han Shuzheng chỉ ra hiện tượng đồng chất hóa và thiếu hụt lòng tin; Fu Zeyun (2023) khai thác cơ hội hợp tác GDNN giữa tỉnh Vân Nam và Việt Nam từ Tuyên bố chung tháng 12/2023; Nong Lifu (2010) đánh giá sơ lược triển vọng hợp tác giáo dục song phương.

Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết

Hầu hết các nghiên cứu đã công bố tại Việt Nam và Trung Quốc chỉ tập trung vào giáo dục đại học hoặc tổng kết lịch sử ngoại giao giáo dục nói chung, nguồn dữ liệu phần lớn dừng lại trước năm 2018 và thiếu vắng sự kết nối thực địa tại doanh nghiệp. Luận án lựa chọn giải quyết khoảng trống này bằng cách: nghiên cứu chuyên biệt bậc giáo dục nghề nghiệp; cập nhật khung thời gian 2013-2023; áp dụng cách tiếp cận liên ngành Đông Nam Á học để phân tích sự tương tác giữa 3 chủ thể (nhà nước - nhà trường - doanh nghiệp) và 3 mô hình liên kết tại các địa bàn công nghiệp trọng điểm ở miền Bắc và miền Trung Việt Nam.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khái niệm và thuật ngữ công cụ

• Giáo dục nghề nghiệp (GDNN): Theo Luật Giáo dục Việt Nam (sửa đổi năm 2025), GDNN là một bậc học thuộc hệ thống giáo dục quốc dân nhằm đào tạo các trình độ sơ cấp, trung cấp, cao đẳng và các chương trình đào tạo nghề nghiệp khác, cung cấp nhân lực trực tiếp cho sản xuất, kinh doanh, dịch vụ. Theo Điều 2 và Điều 4 Luật GDNN nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa (sửa đổi năm 2022), GDNN là phương tiện đào tạo nhân tài kỹ thuật chất lượng cao, kết hợp chặt chẽ giữa sản xuất và giáo dục, hợp tác giữa trường học và doanh nghiệp.
• Giảng viên song năng: Thuật ngữ chỉ đội ngũ nhà giáo vừa có năng lực sư phạm giảng dạy lý thuyết, vừa có kỹ năng nghề nghiệp thực tế để hướng dẫn thực hành tại xưởng và doanh nghiệp.

Khung lý thuyết và cách tiếp cận

Luận án tích hợp các lý thuyết quan hệ quốc tế và chuyên ngành khu vực:

• Chủ nghĩa tự do (Liberalism): Sử dụng để luận giải lợi ích tương hỗ, tính phụ thuộc lẫn nhau giữa hai quốc gia trong phát triển kinh tế, vai trò của các thể chế và sự tham gia của các chủ thể phi nhà nước (doanh nghiệp, trường cao đẳng nghề).
• Chủ nghĩa kiến tạo (Constructivism): Vận dụng để phân tích ảnh hưởng của nhận thức, các giá trị văn hóa tương đồng, bối cảnh lịch sử và bản sắc xã hội tác động đến quá trình thiết lập các thỏa thuận hợp tác giáo dục.
• Khu vực học và Đông Nam Á học: Cung cấp nền tảng xem xét quan hệ GDNN Trung Quốc - Việt Nam trong tổng thể cấu trúc địa - kinh tế và địa - chính trị của khu vực Đông Nam Á, gắn với chuỗi cung ứng khu vực và các khuôn khổ ASEAN - Trung Quốc, RCEP.

Cách tiếp cận gồm: Tiếp cận khu vực học, tiếp cận hệ thống (nhìn nhận hợp tác là một hệ thống đa chủ thể tương tác) và tiếp cận liên ngành (kết hợp giáo dục học, chính trị học, chính sách công, kinh tế học và lịch sử).

Phương pháp nghiên cứu cụ thể

• Phương pháp phân tích tài liệu: Khảo cứu các văn kiện của Đảng Cộng sản Việt Nam, Đảng Cộng sản Trung Quốc, các luật GDNN, báo cáo quản lý nhà nước, biên bản thỏa thuận hợp tác song phương từ năm 2013 đến năm 2023.
• Phương pháp phỏng vấn sâu: Thực hiện phỏng vấn đại diện các doanh nghiệp Trung Quốc và doanh nghiệp liên kết tại khu vực miền Bắc và miền Trung Việt Nam nhằm xác định nhu cầu tuyển dụng, rào cản kỹ thuật và đánh giá hiệu quả lao động qua đào tạo.
• Phương pháp nghiên cứu trường hợp (Case study): Đi sâu khảo sát các đơn vị điển hình áp dụng ba mô hình hợp tác: Trường - Trường; Trường - Doanh nghiệp; Trường - Trường - Doanh nghiệp (như các dự án hợp tác của các trường nghề tỉnh Vân Nam, Quảng Tây và các trường tại Việt Nam).
• Phương pháp nghiên cứu so sánh: So sánh cơ chế vận hành, hiệu quả giữa các mô hình hợp tác tại Việt Nam với kinh nghiệm triển khai xưởng Luban hoặc dự án SGAVE (Sino-German Advanced Vocational Education) của Trung Quốc tại các quốc gia khác.
• Phương pháp phỏng vấn chuyên gia: Thu thập ý kiến của cán bộ quản lý và giảng viên trực tiếp tại các cơ sở GDNN của cả hai nước nhằm kiểm chứng nhận định về tính khả thi của các chính sách và giải pháp đề xuất.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án

Chương này phân tích toàn diện lịch sử nghiên cứu về hợp tác giáo dục giữa hai nước, phân định 3 nhóm tài liệu (lý thuyết, thực trạng, giải pháp) xuất bản bằng tiếng Anh, tiếng Trung Quốc và tiếng Việt. Chương 1 chỉ rõ các công trình quốc tế như Simon McGrath, Junmin Li, Sanna Nummela đã phác thảo khung lý luận và hiện trạng TVET, trong khi các học giả Trung Quốc (Liu Jin, Wang Tingguan, Zhou Lihong) phân tích GDNN gắn với chiến lược "đi ra nước ngoài" của doanh nghiệp. Tác giả khẳng định khoảng trống tri thức về một công trình chuyên khảo đánh giá thực trạng giai đoạn 2013-2023 tại các tỉnh miền Bắc và miền Trung Việt Nam, làm cơ sở khoa học để triển khai các chương tiếp theo.

Chương 2: Cơ sở lý luận và cơ sở thực tiễn về hợp tác giáo dục nghề nghiệp giữa Trung Quốc và Việt Nam

Nội dung chương tập trung xác lập hệ thống khái niệm chuẩn mực về GDNN, mục tiêu đào tạo nghề nghiệp của hai quốc gia theo các bộ luật mới nhất (Luật Giáo dục sửa đổi năm 2025 của Việt Nam và Luật GDNN năm 2022 của Trung Quốc). Về cơ sở thực tiễn, chương làm rõ bối cảnh kinh tế - chính trị quốc tế và khu vực (RCEP, BRI, ASEAN), tổng hợp các cột mốc tiếp xúc cấp cao giữa hai Đảng, hai Nhà nước từ năm 2008 đến 2023. Đồng thời, chương 2 chỉ ra các yếu tố tác động đến quan hệ GDNN song phương bao gồm: thể chế chính trị tương đồng, khoảng cách địa lý tiếp giáp, sự chuyển dịch dòng vốn FDI sản xuất, và áp lực giải quyết bài toán cơ cấu nhân lực kỹ thuật trong nước.

Chương 3: Thực trạng hợp tác giáo dục nghề nghiệp giữa Trung Quốc và Việt Nam giai đoạn 2013–2023

Chương 3 trình bày các cứ liệu thực chứng về quy mô, cơ cấu lưu học sinh và phương thức triển khai hợp tác. Dữ liệu số liệu trong luận án tập trung làm rõ quy mô sinh viên Việt Nam tại Trung Quốc, tỷ lệ du học sinh theo học hệ cao đẳng nghề, số lượng người học nhận học bổng chính phủ và các khóa đào tạo ngắn hạn không cấp bằng.

Danh mục bảng số liệu trong luận án	Nội dung chỉ số và giai đoạn theo dõi trong văn bản
Bảng 2.1	Các quốc gia có quan hệ đối tác chiến lược toàn diện với Việt Nam tính đến năm 2024
Bảng 2.2	Những cuộc gặp cấp cao của lãnh đạo hai đảng, hai nhà nước và chính phủ giai đoạn 2008–2023
Bảng 2.3	Những chính sách và thành tựu về việc hợp tác quốc tế trong lĩnh vực GDNN giai đoạn 2013–2023
Bảng 3.1 & Biểu đồ 3.1	Số lượng, thứ hạng và tỷ lệ sinh viên Việt Nam học tại Trung Quốc giai đoạn 2013–2020
Bảng 3.2 & Biểu đồ 3.3	Số lượng và tỷ lệ du học sinh Việt Nam học cao đẳng so với tổng số du học sinh giai đoạn 2013–2018
Bảng 3.3 & Biểu đồ 3.4, 3.5, 3.6	Du học sinh Việt Nam được cấp bằng tốt nghiệp tại Trung Quốc giai đoạn 2013–2018 và thứ hạng châu Á
Bảng 3.4 & Biểu đồ 3.7, 3.8	Du học sinh ngắn hạn và du học sinh không cấp bằng của Việt Nam đến Trung Quốc giai đoạn 2013–2018
Bảng 3.5 & Biểu đồ 3.9	Số suất học bổng Chính phủ Trung Quốc cấp cho sinh viên Việt Nam giai đoạn 2013–2018

Về mặt mô hình tổ chức, Chương 3 phân tích sâu 3 cấu trúc liên kết:

1. Mô hình Trường - Trường: Hợp tác trao đổi giảng viên, chuyển giao giáo trình, công nhận tín chỉ và tổ chức đào tạo liên kết theo hình thức học chuyển tiếp (1+2 hoặc 2+1).
2. Mô hình Trường - Doanh nghiệp: Doanh nghiệp FDI Trung Quốc trực tiếp đặt hàng đào tạo, tài trợ thiết bị thực hành kỹ thuật số (PLC, LMS) và tiếp nhận sinh viên thực tập có hưởng lương.
3. Mô hình Trường - Trường - Doanh nghiệp: Mô hình đa giác kết hợp nguồn lực học thuật của hai trường đại học/cao đẳng nghề hai nước với yêu cầu tuyển dụng của doanh nghiệp (tiêu biểu như mô hình Học viện Thợ lành nghề hiện đại Trung Quốc - ASEAN). Khảo sát thực địa tập trung tại Hà Nội, Thái Nguyên, Bắc Ninh và Nghệ An cho thấy mô hình này giúp người học tiếp cận trực tiếp dây chuyền công nghệ thực tế.

Chương 4: Đánh giá thực trạng, triển vọng và giải pháp thúc đẩy hợp tác giáo dục nghề nghiệp giữa Trung Quốc và Việt Nam

Chương 4 tổng hợp các kết quả thực tế đạt được: gia tăng số lượng nhân lực kỹ thuật biết tiếng Trung và có kỹ năng nghề, nâng cao năng lực cho giảng viên các trường cao đẳng qua các khóa tập huấn chuyên sâu. Tuy nhiên, luận án chỉ ra các hạn chế cố hữu:

• Rào cản ngôn ngữ chuyên ngành kỹ thuật và sự khác biệt văn hóa công nghiệp.
• Thiếu cơ chế công nhận chứng chỉ kỹ năng nghề và chuẩn trình độ tương đương giữa hai nước.
• Quy mô hợp tác còn mang tính cục bộ, phân tán, thiếu vắng các dự án chiến lược quy mô quốc gia.
• Cơ sở vật chất thực hành tại các cơ sở GDNN Việt Nam còn chênh lệch so với tiêu chuẩn công nghệ của doanh nghiệp.

Về triển vọng, sự phát triển của Hiệp định RCEP, các cam kết trong Tuyên bố chung năm 2023 và làn sóng chuyển dịch công nghiệp công nghệ cao mở ra dư địa hợp tác lớn. Từ đó, chương 4 đề xuất 6 nhóm giải pháp thực hiện:

• Tăng cường và đổi mới phương thức hợp tác đào tạo nghề nghiệp.
• Nâng cao năng lực quốc tế hóa cho đội ngũ giáo viên và sinh viên (chú trọng đào tạo "giảng viên song năng").
• Điều phối, cân đối nguồn lực và thu hẹp chênh lệch trình độ GDNN giữa hai bên.
• Thiết lập cơ chế phối hợp quản lý dự án lâu dài và định kỳ cấp chính phủ.
• Mở rộng hợp tác gắn với các dự án kết nối hạ tầng BRI và thông qua các kênh đa phương của tổ chức SEAMEO, ASEAN.
• Nhóm giải pháp dành riêng cho các cơ quan quản lý và cơ sở đào tạo của Việt Nam.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận

• Hệ thống hóa khung lý luận về hợp tác giáo dục nghề nghiệp quốc tế dưới góc độ nghiên cứu khu vực học và liên ngành Đông Nam Á học, kết hợp hài hòa hai lý thuyết quan hệ quốc tế là Chủ nghĩa tự do và Chủ nghĩa kiến tạo.
• Phân định và mô hình hóa 3 cấu trúc hợp tác GDNN chủ yếu: Trường - Trường, Trường - Doanh nghiệp, và Trường - Trường - Doanh nghiệp; luận giải rõ sự khác biệt giữa các mô hình về mục tiêu đào tạo, cơ chế vận hành tài chính và mức độ gắn kết với thị trường lao động.

Đóng góp về mặt thực tiễn

• Cung cấp bức tranh toàn diện, cập nhật về thực trạng hợp tác GDNN Trung Quốc - Việt Nam giai đoạn 2013-2023 dựa trên hệ thống văn kiện chính sách, bảng số liệu thống kê du học sinh (giai đoạn 2013-2018 và 2013-2020) và dữ liệu điều tra thực địa tại 4 địa phương trọng điểm (Hà Nội, Thái Nguyên, Bắc Ninh, Nghệ An).
• Phân tích nguyên nhân của các hạn chế kỹ thuật (như rào cản ngôn ngữ, chênh lệch khung trình độ, tính bền vững của các dự án liên kết) từ tiếng nói trực tiếp của doanh nghiệp và nhà trường.

Kiến nghị và giải pháp đề xuất

• Đối với cấp chính phủ: Xây dựng cơ chế đối thoại định kỳ về GDNN theo tinh thần Tuyên bố chung tháng 12/2023; tiến tới đàm phán khung tiêu chuẩn kỹ năng nghề tương đương giữa hai nước nhằm tạo thuận lợi cho di chuyển lao động kỹ thuật.
• Đối với các cơ sở GDNN: Chú trọng đào tạo đội ngũ "giảng viên song năng"; chủ động xây dựng nền tảng quản trị số (DMP) và tài nguyên giáo dục mở (OER); kết hợp dạy chuyên môn nghề với tiếng Trung chuyên ngành kỹ thuật.
• Đối với doanh nghiệp: Tăng cường đặt hàng đào tạo theo địa chỉ, đầu tư trung tâm thực hành tại chỗ, và tham gia sâu vào quy trình xây dựng chuẩn đầu ra của nhà trường.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Do tính chất phân tán của hệ thống dữ liệu quản lý GDNN và tác động gián đoạn của đại dịch COVID-19 trong giai đoạn 2019-2022, một số chuỗi số liệu thống kê chi tiết về du học sinh hệ cao đẳng nghề và học bổng chỉ phản ánh liên tục đến năm 2018-2020. Phạm vi khảo sát thực địa trực tiếp mới chỉ khoanh vùng tại một số tỉnh miền Bắc và miền Trung (Hà Nội, Thái Nguyên, Bắc Ninh, Nghệ An), chưa bao quát toàn bộ các trung tâm công nghiệp phía Nam.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng khảo sát định lượng trên diện rộng đối với người lao động tốt nghiệp từ các chương trình liên kết Trung - Việt đang làm việc trong các khu công nghiệp; nghiên cứu cơ chế công nhận tín chỉ nghề nghiệp trong khuôn khổ cộng đồng kinh tế ASEAN và Hiệp định RCEP; theo dõi các mô hình thể chế mới như Học viện Thợ lành nghề hiện đại sau mốc thời gian 2023.

---

Giá trị tham khảo

• Đối với các nhà hoạch định chính sách: Luận án là tài liệu tham khảo cho Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội (Tổng cục Giáo dục nghề nghiệp), Bộ Giáo dục và Đào tạo trong việc xây dựng các hiệp định hợp tác lao động, chính sách hội nhập kỹ năng nghề và quy chuẩn liên kết đào tạo với đối tác Trung Quốc.
• Đối với các cơ sở GDNN và trường cao đẳng: Cung cấp kinh nghiệm thực tế về cách thức triển khai mô hình đào tạo "Trường - Trường - Doanh nghiệp", phương pháp giải quyết tình trạng thiếu hụt cơ sở thực hành thông qua hợp tác với doanh nghiệp FDI.
• Đối với giảng viên, nghiên cứu sinh: Đóng vai trò tài liệu tham khảo chuyên khảo trong các ngành Đông Nam Á học, Khu vực học, Quan hệ quốc tế và Giáo dục so sánh, đặc biệt ở phương pháp tiếp cận liên ngành kết hợp giữa nghiên cứu quan hệ quốc tế với nghiên cứu thị trường lao động.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án xác định mốc thời gian nghiên cứu từ 2013 đến 2023 dựa trên cơ sở nào?

Mốc 2013 bắt đầu khi Trung Quốc công bố Sáng kiến "Vành đai và Con đường" (BRI) và Việt Nam ban hành Nghị quyết số 29-NQ/TW về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo. Mốc 2023 khép lại chặng đường 10 năm theo dõi các chuyển biến chính sách, ghi nhận Tuyên bố chung song phương đưa GDNN vào chương trình hợp tác cấp nhà nước, đồng thời đánh giá được quá trình phục hồi của hoạt động giao lưu sau dịch COVID-19.

2. Ba mô hình hợp tác GDNN chủ yếu được luận án phân tích là gì?

Luận án định danh và phân tích ba mô hình theo cấu trúc chủ thể:

1. Mô hình Trường - Trường (liên kết đào tạo, trao đổi sinh viên và giáo trình).
2. Mô hình Trường - Doanh nghiệp (doanh nghiệp đặt hàng đào tạo, tài trợ thiết bị, tiếp nhận thực tập).
3. Mô hình Trường - Trường - Doanh nghiệp (kết hợp cơ sở giáo dục hai nước với doanh nghiệp sử dụng lao động).

3. Thuật ngữ "giảng viên song năng" trong luận án được hiểu như thế nào?

Theo định nghĩa được luận án trích dẫn từ các tài liệu chuyên ngành GDNN của Trung Quốc, "giảng viên song năng" là người làm công tác giảng dạy vừa có năng lực sư phạm để giảng dạy lý thuyết, vừa có kỹ năng nghề nghiệp thực tiễn vững vàng để trực tiếp hướng dẫn thực hành chuyên môn cho sinh viên tại xưởng sản xuất.

4. Những hạn chế lớn nhất trong hợp tác GDNN giữa hai nước được luận án chỉ ra là gì?

Các hạn chế cốt lõi gồm: rào cản ngôn ngữ chuyên ngành; sự thiếu hụt cơ chế công nhận trình độ và kỹ năng nghề tương đương; tính chất hợp tác phần lớn còn nhỏ lẻ, phân tán ở cấp trường; và sự chênh lệch về năng lực công nghệ, trang thiết bị đào tạo giữa hai quốc gia.

5. Khảo sát thực địa của luận án được tiến hành tập trung tại các địa bàn nào của Việt Nam?

Nghiên cứu sinh thực hiện khảo sát, phỏng vấn sâu đại diện các doanh nghiệp và chuyên gia tại 4 địa phương thuộc miền Bắc và miền Trung: Hà Nội, Thái Nguyên, Bắc Ninh và Nghệ An.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Lưu Dương Minh là công trình nghiên cứu chuyên sâu, có hệ thống về hợp tác giáo dục nghề nghiệp giữa Trung Quốc và Việt Nam trong giai đoạn 2013-2023 dưới lăng kính Đông Nam Á học. Bằng việc kết hợp các khung lý thuyết quan hệ quốc tế với dữ liệu thống kê và khảo sát thực địa, luận án đã làm rõ cơ sở lý luận, cơ cấu chủ thể và thực trạng vận hành của 3 mô hình liên kết đào tạo nghề nghiệp song phương. Các kết quả đánh giá thành tựu, hạn chế và hệ thống giải pháp được đề xuất trong luận án mang lại giá trị tham khảo thiết thực cho công tác hoạch định chính sách phát triển nguồn nhân lực kỹ thuật và tăng cường liên kết kinh tế giữa hai quốc gia trong giai đoạn mới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN Trong bối cảnh toàn cầu hóa và quá trình hội nhập khu vực sâu rộng, hợp tác GDNN giữa các quốc gia đã trở thành một trong những trụ cột quan trọng để phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, thúc đẩy chuyển đổi cơ cấu kinh tế và tăng cường liên kết chuỗi giá trị khu vực. Trong giai đoạn 2013–2023, hoạt động hợp tác GDNN giữa Việt Nam–Trung Quốc ghi nhận sự gia tăng cả về quy mô và hình thức hợp tác GDNN. Nghiên cứu tổng quan các công trình liên quan đến cơ sở lý luận, cơ sở thực tiễn của hoạt động hợp tác GDNN giữa Việt Nam và Trung Quốc, thực trạng hợp tác GDNN giữa Việt Nam và Trung Quốc, triển vọng và giải pháp tăng cường hợp tác GDNN giữa Việt Nam và Trung Quốc, từ đó chỉ ra những khoảng trống nghiên cứu về hoạt động hợp tác GDNN giữa Việt Nam và Trung Quốc làm căn cứ cho luận án hệ thống hóa cơ sở lý thuyết và thực tiễn về hợp tác GDNN giữa Việt Nam và Trung Quốc, nghiên cứu, đánh giá thực trạng hợp tác GDNN giữa Việt Nam và Trung Quốc giai đoạn 2013–2023, phân tích triển vọng và đề xuất giải pháp phát triển hợp tác GDNN giữa Việt Nam và Trung Quốc trong giai đoạn mới hiện nay là rất cần thiết. Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án 1.

Những công trình nghiên cứu cơ sở lý luận và thực tiễn về hợp tác giáo dục nghề nghiệp giữa Trung Quốc và Việt Nam * Những công trình nghiên cứu bằng tiếng Anh Nghiên cứu về cơ sở lý luận và thực tiễn về hợp tác GDNN giữa Trung Quốc và Việt Nam có một số công trình tiêu biểu như sau: “Vocational education and training for development: A policy in need of a theory?” (Giáo dục nghề nghiệp để phát triển: một chính sách cần xây dựng trên nền tảng lý thuyết?) [46]; “Vocational Education Theory” (Lý thuyết giáo dục nghề nghiệp) [36]; “International transfer of vocational education and training: a literature review” (Chuyển giao quốc tế giáo dục và đào tạo nghề: tổng quan tài liệu) [41]; … 19 Tác giả Simon McGrath với bài viết “Vocational education and training for development: A policy in need of a theory?” (Giáo dục nghề nghiệp để phát triển: một chính sách cần xây dựng trên nền tảng lý thuyết?) [46] cho rằng, trong thời gian qua, các quốc gia đều rất quan tâm đến giáo dục và đào tạo nghề trong cộng đồng chính sách quốc tế. Tuy nhiên, sự gia tăng mối quan tâm về chính sách và chương trình GDNN trong phát triển lại trái ngược với tình trạng tranh luận học thuật. Trong bài viết này, tác giả lập luận rằng cách tiếp cận hiện nay đối với GDNN dựa trên một mô hình phát triển lỗi thời, trong khi những phê phán mang tính học thuật về GDNN ở các nước đang phát triển rõ ràng đã lỗi thời từ lâu. Ngược lại, tác giả bài viết còn xem xét ý nghĩa của các xu hướng gần đây đối với GDNN trong tư duy về phát triển thông qua việc khám phá ba cách tiếp cận lý thuyết cụ thể: nhân quyền, năng lực và phát triển con người tổng hợp.

Các tác giả Doty, Charles R.; Weissman, Rae Doty C. với bài viết “Vocational Education Theory” (Lý thuyết giáo dục nghề nghiệp) [36] đã tổng hợp các tài liệu về mục đích, hệ thống phân phối và triết lý GDNN dẫn đến nhận định rằng trách nhiệm của GDNN là giúp các cá nhân phát triển cả kiến thức và kỹ năng khái quát lẫn cụ thể, như thói quen làm việc, khả năng tự hiện thực hóa, tính linh hoạt, thái độ tích cực, trách nhiệm, tự nhận thức, kỹ năng tư duy và giải quyết vấn đề cũng như kỹ năng làm việc. Bài viết “International transfer of vocational education and training: a literature review” (Chuyển giao quốc tế giáo dục và đào tạo nghề: tổng quan tài liệu) của Junmin Li, Matthias Pilz [41] là một công trình đồ sộ trình bày những phát hiện có liên quan đến lĩnh vực nghiên cứu GDNN từ lĩnh vực kinh tế chính trị so sánh, nghiên cứu giáo dục so sánh và quản lý nguồn nhân lực quốc tế. Công trình khám phá những khác biệt và tương đồng trong nghiên cứu về chuyển giao chính sách giữa các lĩnh vực này.

Đồng thời, các tác giả cho rằng việc chuyển giao hệ thống GDNN hiện đang là một chủ đề quan trọng trong các cuộc tranh luận quốc tế. Các lý do đưa ra cho việc chuyển giao chính sách trong lĩnh vực GDNN rất phức tạp và bao gồm các khía cạnh như giảm thất nghiệp (thanh niên), giảm nghèo, trang bị cho công nhân 20 lành nghề và tăng trưởng kinh tế. Tuy nhiên, đáng ngạc nhiên là có rất ít nghiên cứu gần đây khám phá các vấn đề như tính khả thi, thành công đạt được, các vấn đề gặp phải và tác động lâu dài. Các học giả thường tập trung vào cơ sở lý thuyết của việc chuyển giao đào tạo, hoặc về các tùy chọn chuyển giao ở mức độ trừu tượng trung gian hơn.

Đây là một công trình quan trọng, cung cấp cho luận án khung lý thuyết về GDNN. Cuốn sách “China’s higher education reform and internationalisation” (Cải cách và quốc tế hóa giáo dục Trung Quốc) [42] của tác giả Jannette Ryan chủ biên và các đồng tác giả đã tập hợp các bài viết của nhiều học giả quốc tế chuyên nghiên cứu về giáo dục Trung Quốc. Cuốn sách này chính là sản phẩm của hội thảo, tổ chức tại đại học Oxford năm 2009, nội dung chủ yếu trong cuốn sách xoay quanh sự giao lưu hợp tác giáo dục đại học giữa Trung Quốc và quốc tế, cải cách giáo dục đại học Trung Quốc, quốc tế hóa giáo dục và lưu học sinh Trung Quốc. * Những công trình nghiên cứu bằng tiếng Trung Quốc Các nhà nghiên cứu Trung Quốc quan tâm đến việc vận dụng các cơ sở lý luận về quan hệ giáo dục giữa các quốc gia để nghiên cứu lý luận về GDNN và thực tiễn về hợp tác GDNN giữa Trung Quốc và Việt Nam.

Trong đó có một số công trình tiêu biểu như sau: “教育国际交流与合作史” (Lịch sử hợp tác và giao lưu quốc tế giáo dục) [66]; “70 年中国教育的对外开放:中国国际教育发展报告” (70 năm mở cửa giáo dục Trung Quốc: Báo cáo phát triển giáo dục quốc tế Trung Quốc) [54];“中越高等教育合作探” (Nghiên cứu hợp tác giáo dục đại học giữa Trung Quốc và Việt Nam) [60]; “中国与越南 现代教育合作回顾与展望 ” (Hợp tác giáo dục hiện nay giữa Trung Quốc và Việt Nam: Tổng quan và triển vọng) [61]… Ở cấp độ chiến lược thượng tầng và chính sách vĩ mô, Viện Nghiên cứu Giáo dục Quốc tế của Đại học Ngoại ngữ Bắc Kinh trong cuốn sách “70 年中国教育的对 外开放:中国国际教育发展报告 ” (70 năm mở cửa giáo dục Trung Quốc: Báo cáo phát triển giáo dục quốc tế Trung Quốc) [54] đã hệ thống hóa tiến trình lịch sử mở cửa giáo dục đối ngoại của Trung Quốc với các quốc gia trên thế giới, trong đó có 21 Việt Nam. Báo cáo bao gồm những nội dung như du học nước ngoài, du học Trung Quốc, hợp tác đào tạo Trung Quốc với nước ngoài, hoạt động giáo dục ở nước ngoài, giao lưu nhân dân Trung–Việt, hợp tác quốc tế song phương và đa phương, hành động giáo dục trong BRI. Báo cáo này bám sát yêu cầu chiến lược “mở ra cục diện mới cho giáo dục đối ngoại” được nêu trong “Giáo dục hiện đại hóa Trung Quốc 2035” do Trung ương Đảng và Quốc vụ viện Trung Quốc ban hành. Từ đó, báo cáo phân tích tình hình, nhiệm vụ và xu hướng phát triển của giáo dục quốc tế của Trung Quốc trong thời đại mới.

Trong đó, nhóm biên soạn có đề cập đến việc vào tháng 7 năm 2016 Bộ Giáo dục Trung Quốc đã đưa ra văn kiện “Thúc đẩy hành động hợp tác giáo dục xây dựng BRI”, được coi là căn cứ quan trọng của hành động giáo dục BRI trong giáo dục quốc tế của Trung Quốc. Dựa trên văn kiện này, Trung Quốc triển khai kế hoạch thúc đẩy hợp tác đào tạo theo “Con đường Tơ lụa”. Nhà nước sẽ phát huy vai trò định hướng của chính phủ và vai trò dẫn dắt của ngành nghề, thúc đẩy sự hợp tác sâu rộng giữa các trường đại học, cao đẳng với các doanh nghiệp trong ngành, qua đó tăng cường kết nối giữa giáo dục và sản xuất. Trung Quốc sẽ khuyến khích giáo dục nghề chất lượng cao đồng hành cùng doanh nghiệp ra nước ngoài, thử nghiệm các hình thức hợp tác đào tạo đa dạng tại nước ngoài, nhằm đào tạo lực lượng lao động cần thiết cho công cuộc xây dựng BRI.

Đồng thời, hai bên sẽ cùng bàn bạc và xây dựng khung trình độ GDNN khu vực, tiến tới thống nhất tiêu chuẩn nghề nghiệp tại thị trường lao động. Ngoài ra, sẽ nghiên cứu thiết lập chuẩn phát triển chuyên môn cho đội ngũ giáo viên tại các quốc gia dọc tuyến, thúc đẩy lưu chuyển giáo viên. Li Cuixia, Pei Shiying (Lý Thúy Hạ, Bùi Thị Oanh) trong bài viết “RCEP 背 景下中越职业教育合作研究 ” (Nghiên cứu hợp tác giáo dục nghề nghiệp giữa Trung Quốc và Việt Nam trong bối cảnh RCEP) [57] đã tiến hành nghiên cứu hợp tác GDNN giữa Trung Quốc và Việt Nam trong bối cảnh RCEP, cho rằng RCEP không chỉ là một hiệp định hợp tác kinh tế mà còn bao gồm cả hợp tác về văn hóa, giáo dục và đào tạo nhân lực, trong đó GDNN sẽ trở thành lực lượng hỗ trợ quan trọng cho hợp tác khu vực. Hai tác giả nhận định Việt Nam đã đề ra mục tiêu đầy tham vọng là “đến năm 2030 đạt trình độ giáo dục nghề của một số quốc gia G20, đến năm 2045 22 đạt trình độ tiên tiến trên thế giới”, qua đó tạo nền tảng chính sách cho hợp tác Trung– Việt.

Mặc dù hợp tác GDNN Trung–Việt bắt đầu sớm, nhưng chiều sâu và phạm vi vẫn còn hạn chế, hiện tại chủ yếu tập trung vào các hoạt động như trao đổi lưu học sinh, đào tạo giảng viên, và một số dự án nông nghiệp. Hợp tác còn ở mức độ thấp, thiếu cơ chế đối đẳng và công nhận trình độ, chưa đáp ứng yêu cầu cao hơn của chuỗi ngành nghề trong khuôn khổ RCEP. Hai tác giả đề xuất rằng hợp tác GDNN Trung– Việt cần phải vượt ra khỏi mô hình “nhỏ và phân tán” hiện nay, tận dụng cơ hội từ RCEP và các chiến lược phát triển quốc gia, chuyển từ “cấp độ trường học” sang mô hình hợp tác hệ thống nhiều tầng lớp bao gồm “cơ chế quốc gia + liên kết doanh nghiệp + điều phối khu vực”, từ đó cùng nhau xây dựng cộng đồng chia sẻ tương lai trong GDNN giữa Trung Quốc và Việt Nam.