Chương 1: Những vấn đề lý luận về hợp đồng vì lợi ích của ngƣời thứ ba. Chương 2: Thực trạng pháp luật Việt Nam về hợp đồng vì lợi ích của ngƣời thứ ba. Chương 3: Định hƣớng và giải pháp hoàn thiện chế định pháp luật hợp đồng vì lợi ích của ngƣời thứ ba. 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ HỢP ĐỒNG VÌ LỢI ÍCH CỦA NGƢỜI THỨ BA.
Khái quát về hợp đồng và hiệu lực tƣơng đối của hợp đồng. Khái quát về hợp đồng. Hợp đồng là công cụ pháp lý quan trọng và phổ biến để con ngƣời thực hiện các giao dịch nhằm thỏa mãn các nhu cầu chính đáng của mình. Hơn thế nữa, hợp đồng là một chế định cơ bản, mang những đặc trƣng rõ nét nhất của quan hệ pháp luật dân sự mà chỉ ngành luật này mới điều chỉnh, làm cho nó khác biệt với những quan hệ pháp luật khác nhƣ quan hệ pháp luật hình sự, quan hệ pháp luật hành chính.
Vì vậy, khái niệm về hợp đồng cần đƣợc xem xét dƣới nhiều góc độ khác nhau. Trong lịch sử lập pháp, để tìm ra đƣợc một thuật ngữ có thể sử dụng thay thế cho khái niệm hợp đồng là một vấn đề không dễ dàng. Nhiều luật gia cho rằng thuật ngữ “hợp đồng” (contractus) đƣợc hình thành từ động từ “contrahere” trong tiếng Latinh, có nghĩa là “ràng buộc”, và xuất hiện lần đầu tiên ở La Mã vào khoảng thế kỷ V – IV TCN [9, tr. Mặt khác, sự tiếp cận khái niệm hợp đồng trong các hệ thống pháp luật cũng khác nhau.
Theo pháp luật của các nƣớc thuộc hệ thống Civil Law, hợp đồng đƣợc xem nhƣ một kết quả phức hợp của ý chí tự do cá nhân cùng nhiều nguyên tắc pháp lý cơ bản của Luật tƣ: Theo đó, "Khái niệm hợp đồng trong hệ thống Civil law bị chi phối bởi ba nguyên tắc. Thứ nhất, hợp đồng đƣợc xem là kết quả chung của sự gặp gỡ ý chí của các bên. Thứ hai, đó là pháp luật do các bên lập ra để ràng buộc chính các bên trong hợp đồng. Vì sự ràng buộc của hợp đồng không chỉ là hiệu lực pháp lý đƣợc dự liệu bởi các bên, mà đó còn là hiệu lực đƣợc đảm bảo bởi pháp luật, bởi tập quán hoặc bởi yêu cầu của 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nguyên tắc thiện chí, nhằm xác lập trách nhiệm thực thi hợp đồng phù hợp với bản chất của hợp đồng.
Nguyên tắc thứ ba là tự do hợp đồng: các bên đƣợc tự do, trong phạm vi giới hạn của luật công và trật tự công cộng, để tạo ra loại hợp đồng mà họ muốn, thậm chí điều đó có thể là vô lý theo cách nhìn nhận của ngƣời khác" [32, tr. Khác với quan niệm của các nƣớc theo hệ thống Civil Law, trong hệ thống Common Law, ban đầu ngƣời ta xem hợp đồng nhƣ là kết quả của các cam kết đơn giản, thể hiện bằng những hành vi pháp lý cụ thể của mỗi bên. Sau này,“các thẩm phán theo chủ nghĩa thực dụng (pragmatic) ở Anh đã xem xét hợp đồng nhƣ là một nghĩa vụ đƣợc tạo ra bởi sự gặp gỡ ý chí giữa các bên” [32, tr. Các quốc gia trên thế giới cũng có những quy định khác nhau về hợp đồng, nhƣ: Điều 1101 Bộ luật dân sự Pháp 1804 quy định: "Hợp đồng là sự thỏa thuận giữa hay hai nhiều bên về việc giao vật, làm hay không làm một việc" [34]; Điều 420 Bộ luật dân sự Nga 1994 quy định: "Hợp đồng là sự thỏa thuận giữa hai hay nhiều bên về việc xác lập, thay đổi, chấm dứt quyền, nghĩa vụ dân sự" [33].
Điều 1378 Bộ luật dân sự Canada quy định: "Hợp đồng là một sự thỏa thuận của các ý chí mà bởi nó một hoặc một số ngƣời tự ràng buộc mình với một hoặc một số ngƣời khác để thực hiện một cam kết". Ở Việt Nam, trong thực tế đời sống có nhiều thuật ngữ khác nhau đƣợc sử dụng để chỉ về hợp đồng: khế ƣớc, giao kèo, văn tự, văn khế, cam kết, tờ giao ƣớc, tờ ƣng thuận… Các luật gia Việt Nam thƣờng hiểu khái niệm “hợp đồng” theo hai nghĩa: nghĩa khách quan và nghĩa chủ quan. Theo nghĩa khách quan, “hợp đồng” là một bộ phận của chế định nghĩa vụ trong Luật dân sự, bao gồm các quy phạm pháp luật đƣợc quy định cụ thể trong BLDS nhằm điều chỉnh các quan hệ xã hội (chủ yếu là quan hệ tài sản) trong quá trình dịch chuyển các lợi ích vật chất giữa các chủ thể với nhau. Theo nghĩa chủ quan, hợp đồng là sự ghi nhận kết quả của việc cam kết, thỏa thuận giữa các chủ thể giao kết 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hợp đồng, từ đó làm phát sinh, thay đổi hay chấm dứt các quyền, nghĩa vụ dân sự của các chủ thể nhất định.
Đó chính là kết quả của việc thỏa thuận, thống nhất ý chí của các bên, đƣợc thể hiện trong các điều khoản cụ thể về quyền và nghĩa vụ mỗi bên để có cơ sở cùng nhau thực hiện [25, tr. Điều 385 BLDS 2015 định nghĩa hợp đồng nhƣ sau: “Hợp đồng là sự thỏa thuận giữa các bên về việc xác lập, thay đổi hoặc chấm dứt quyền, nghĩa vụ dân sự”. Nhƣ vậy, hợp đồng là một loại quan hệ pháp luật hình thành trên cõ sở sự thỏa thuận thống nhất ý chí của các bên với nhau trong quan hệ đó nhằm thỏa mãn mục đích nào đó. Chính thỏa thuận đó làm phát sinh, thay đổi hoặc chấm dứt các quyền và nghĩa vụ nhất định.
Mặt khác, hợp đồng phải đƣợc điều chỉnh bởi các quy phạm pháp luật do cơ quan nhà nƣớc có thẩm quyền ban hành. Có thể thấy, BLDS 2015 đã đƣa ra một định nghĩa vừa cơ bản, vừa khái quát về hợp đồng trong với lịch sử pháp luật Việt Nam trƣớc đó. Nếu nhƣ Điều 394 BLDS 1995 và Điều 338 BLDS 2005 đƣa ra định nghĩa về hợp đồng với tên gọi đầy đủ là "hợp đồng dân sự" thì BLDS 2015 đã đƣa khái niệm này trở về đúng bản chất của nó, chỉ gồm hai từ "hợp đồng". Hoặc nhƣ Pháp lệnh hợp đồng dân sự năm 1991 lại mô tả khái niệm này trên cơ sở liệt kê những quan hệ cụ thể nhƣ sau: “Hợp đồng dân sự là sự thỏa thuận giữa các bên về xác lập, thay đổi hoặc chấm dứt quyền và nghĩa vụ của các bên trong mua bán, thuê, vay mƣợn, tặng cho tài sản, làm hoặc không làm một việc, dịch vụ hoặc thỏa thuận khác mà trong đó một hoặc các bên đáp ứng nhu cầu sinh hoạt, tiêu dùng” (Điều 1).
Cách quy định khái niệm của Pháp lệnh hợp đồng dân sự 1991 chƣa đủ độ khái quát, thậm chí tạo ra sự hạn hẹp trong việc xác định nhƣ thế nào đƣợc coi là một hợp đồng. Xét về bản chất, hợp đồng đƣợc tạo ra bởi sự thỏa thuận của các bên, là kết quả của quá trình thƣơng thảo và thống nhất ý chí giữa các bên để làm phát sinh, thay đổi, chấm dứt các quyền và nghĩa vụ đối với nhau, trừ những 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com quyền và nghĩa vụ mà pháp luật có quy định là không thể thay đổi hoặc chấm dứt bằng thỏa thuận của các bên. Định nghĩa trên của BLDS 2015 khá hợp lý vì nội dung ngắn gọn, chuẩn xác đồng thời mang tính khái quát cao, phản ánh đúng bản chất của hợp đồng, vừa thể hiện rõ vai trò của hợp đồng nhƣ là một căn cứ pháp lý làm phát sinh, thay đổi, chấm dứt các quyền và nghĩa vụ dân sự của các bên. Hợp đồng là một nội dung khá hoàn chỉnh và bao quát, dù đƣợc hình thành trong hoàn cảnh xã hội nào, nó đều mang những đặc điểm nhất định.
Đối với hợp đồng theo quy định của pháp luật Việt Nam thể hiện các đặc trƣng pháp lý cơ bản sau: Thứ nhất, hợp đồng đƣợc hình thành từ sự thỏa thuận trên cơ sở tự do ý chí, tự nguyện giữa các chủ thể có địa vị pháp lý độc lập và bình đẳng.thỏa thuận là sự trùng hợp ý muốn của các bên về một điều gì đó mà các bên mong muốn đạt đƣợc” [26, tr. Nhƣ vậy, trong quan hệ hợp đồng ít nhất phải có hai bên trở lên có thể là cá nhân, pháp nhân. Đây cũng là một đặc trƣng để phân biệt hợp đồng với hành vi pháp lý đơn phƣơng (là sự biểu lộ ý chí đơn phƣơng của một bên chủ thể). Hợp đồng phải xuất phát và đƣợc hình thành trên cơ sở thỏa thuận – vừa là nguyên tắc tối cao, vừa là đặc trƣng cơ bản của hợp đồng.
Có thể nói, “yếu tố thỏa thuận của các chủ thể là tiền đề của hợp đồng và đƣợc xem là tuyệt đối” [25, tr. Thứ hai, sự thỏa thuận giữa các bên trong hợp đồng phải hƣớng tới đối tƣợng nhất định, có thể là tài sản, thực hiện hoặc không thực hiện một công việc nào đó. Đồng thời, tùy từng loại đối tƣợng của hợp đồng mà phải thỏa mãn những điều kiện nhất định do pháp luật quy định. Ví dụ, đối tƣợng của hợp đồng là hàng hóa thì phải là loại tài sản đƣợc phép lƣu thông; đối tƣợng của hợp đồng là công việc cần thực hiện thì công việc đó không đƣợc trái pháp luật và đạo đức xã hội.
15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Thứ ba, hợp đồng là cơ sở làm phát sinh, thay đổi hoặc chấm dứt các quyền và nghĩa vụ pháp lý. Tức là việc thỏa thuận của các chủ thể trong hợp đồng bao giờ cũng phải nhằm tạo ra một hậu quả pháp lý nhất định mà biểu hiện của nó là các quyền và nghĩa vụ. "hợp đồng có thể đƣợc xem là một phƣơng thức mà theo đó ngƣời này thƣơng lƣợng với ngƣời khác để có thể tạo ra sự bảo đảm rằng những lời hứa hay cam kết của họ có đời sống lâu dài hơn so với những trạng thái dễ thay đổi trong suy nghĩ của họ" [6, tr. Thông thƣờng, các quyền và nghĩa vụ này chỉ đƣợc xác định đối với những bên tham gia giao kết hợp đồng.
Tuy nhiên, trong một số trƣờng hợp, ví dụ đối với hợp đồng vì lợi ích của ngƣời thứ ba, nó cũng là cơ sở làm phát sinh các quyền và nghĩa vụ nhất định của ngƣời thứ ba – không phải là chủ thể của hợp đồng. Mặt khác, các bên có quyền và nghĩa vụ đối lập với nhau, việc thực hiện quyền của bên này là cơ sở phát sinh nghĩa vụ của bên kia và ngƣợc lại.