Chương 1 KHÁI LUẬN VỀ HỢP ĐỒNG VẬN CHUYỂN HÀNG HÓA BẰNG ĐƯỜNG HÀNG KHÔNG 1. Khái niệm và phân loại hợp đồng vận chuyển hàng hoá bằng đường hàng không 1. Khái quát về vận chuyển hàng không Tàu bay ra đời là một cuộc cách mạng kỹ nghệ quan trọng giúp cho con người như được chắp thêm đôi cách có thể bay bổng trong không trung, không phụ thuộc vào địa hình. Và không bỏ lỡ cơ hội này, ngay sau đó tàu bay được ứng dụng vào các mục đích khác nhau trong hoạt động sống của con người.
Các mục đích này được phân chia thành hai mục đích lớn là chiến tranh và dân sự. Trong việc sử dụng tàu bay cho mục đích dân sự, người ta lại chia nhỏ thành hai mục đích là vận chuyển, và các mục đích khác (như: thể thao, y tế, cứu hộ, bản đồ, địa chất, nông nghiệp, lâm nghiệp, ngư nghiệp, thời tiết…). Trong vận chuyển hàng không, căn cứ vào đối tượng được vận chuyển, người ta chia vận chuyển thành vận chuyển hành khách, vận chuyển hàng hoá, và vận chuyển bưu phẩm, bưu kiện, thư từ. Mỗi loại vận chuyển này chịu sự điều chỉnh của các qui chế pháp lý khác nhau.
Như vậy có hai sự kiện lớn buộc con người phải chú ý tới, liên quan tới sự ra đời của tàu bay: Một sự kiện liên quan tới chính sự vận hành tàu bay; và sự kiện khác liên quan tới việc đưa tàu bay vào sử dụng cho các mục đích khác nhau. Vì vậy, về lý luận tổng quát, sự ra đời của tàu bay đã kéo theo sự ra đời của một ngành khoa học pháp lý mới mẻ được ví như một thế giới vi mô pháp lý (a juridical microcosm) mà tại đó tập hợp cả các qui định về cả luật công và luật tư nhằm điều tiết một hoạt động đặc biệt liên quan tới tàu bay [22, tr. Mặc dù một số qui định về hàng không đã xuất hiện vào 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Thế kỷ XIX, nhưng cho mãi tới khi tàu bay có động cơ điều khiển ra đời, ngành luật hàng không mới được hình thành. Qua đây có thể hiểu vận chuyển hàng không là việc đưa tàu bay vào khai thác nhằm mục đích vận chuyển hành khách, và đồ vật từ nơi này tới nơi khác.
Luật Hàng không dân dụng Việt Nam 2006, tại Điều 109 có định nghĩa: “Vận chuyển hàng không là việc vận chuyển hành khách, hành lý, hàng hoá, bưu phẩm, bưu kiện, thư từ bằng đường hàng không”. Điều luật này đã gián tiếp nói tới tàu bay như một phương tiện chuyên chở, bởi ngoài tàu vũ trụ và tên lửa có khả năng nào đấy trong việc chuyên chở đồ vật thì chỉ có tàu bay là thông dụng cho việc vận chuyển hành khách, và đồ vật trong không trung. Vận chuyển hàng không như vậy có các đặc điểm sau trong sự so sánh với các dạng vận chuyển khác: Thứ nhất, vận chuyển hàng không được thực hiện bằng tàu bay. Đặc điểm này dẫn tới việc phải xem xét tới các đặc điểm kỹ thuật của tàu bay trong hoạt động vận chuyển mà nhà làm luật không thể bỏ qua.
Chẳng hạn như: hàng hoá phải có kích cỡ thích hợp; hàng hoá có từ tính cao hay hàng hoá có chất phóng xạ… cần phải tuân thủ các qui chế ngặt nghèo. Vận chuyển hàng không luôn đòi hỏi sử dụng công nghệ cao, đòi hỏi những tiêu chuẩn khắt khe về công nghệ, kỹ thuật, là ngành vận tải hiện đại có khả năng kết nối nhiều vùng trong một quốc gia và nhiều quốc gia trên toàn cầu. Thứ hai, việc vận chuyển được thực hiện trên không trung - môi trường hoạt động chủ yếu của tàu bay. Đặc điểm này dẫn tới việc phải cân nhắc tới điểm đi, điểm đến và điểm dừng trong hành trình vận chuyển.
Bởi vậy khi định nghĩa vận chuyển hàng không quốc tế (dưới góc độ hợp đồng vận chuyển), các điều ước quốc tế, cũng như pháp luật của các quốc gia đều xem xét tới các yếu tố này (sẽ được nói tới dưới đây). Khoảng cách chuyên chở 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com bằng đường hàng không ngắn hơn so với các phương thức vận chuyển khác từ 15% đến 20%, do đó được xem là một lợi thế quan trọng. Thứ ba, việc vận chuyển được thực hiện một cách nhanh chóng. Đây là một trong những ưu thế của vận chuyển hàng không so với các dạng vận chuyển mặt đất khác do việc vận chuyển không phụ thuộc vào địa hình và tốc độ của tàu bay mang lại.
Bởi vậy các nhà làm luật thường thể hiện chính sách của quốc gia liên quan tới giao lưu quốc tế và phát triển công nghiệp vận chuyển trong các văn bản pháp luật về hàng không. Mặc dù khối lượng hàng hoá được vận chuyển bằng tàu bay không lớn, nhất là trong thương mại quốc tế (chỉ chiếm khoảng 1% tổng khối lượng hàng hoá di chuyển), nhưng đối với các mặt hàng quý hiếm, giá trị cao, có tính thời vụ, hàng tươi sống và hàng có tính khẩn cấp… thì vận chuyển hàng không đứng ở vị trí số một so với các dạng vận chuyển khác. Thứ tư, việc vận chuyển hàng không qua lại biên giới và vào sâu trong lãnh thổ của các quốc gia một cách dễ dàng, thuận tiện và nhanh chóng. Đặc điểm này cũng thường là mối quan tâm của các nhà làm luật khi xây dựng các văn bản pháp luật về hàng không.
Hiện nay ở tất cả các nước vận chuyển hàng không là phương thức vận chuyển quan trọng không chỉ trong phạm vi lãnh thổ quốc gia, mà đặc biệt trong cả phạm vi quốc tế. Vận chuyển hàng không được đơn giản hoá về chứng từ và thủ tục vì vận chuyển thẳng với tốc độ cao, ít qua các trạm kiểm soát, kiểm tra. Tuy có các điểm lợi nhất định so với các dạng vận chuyển mặt đất khác do các đặc điểm của vận chuyển hàng không mang lại, nhưng bên cạnh đó vận chuyển hàng không cũng có những điểm bất lợi. Trước hết, chi phí vận chuyển cao nhất so với các dạng vận chuyển khác do chí phí trang thiết bị, chi phí sân bay và cảng hàng không, chi phí khấu hao máy bay, chi phí dịch vụ cao.
Vì vậy buôn bán qua đường hàng không khiến người ta phải lựa chọn 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com những mặt hàng phù hợp. Thứ hai, vận chuyển hàng không hạn chế đối với những hàng hoá cồng kềnh, khối lượng lớn, nên cũng khiến cho lượng hàng hoá được vận chuyển qua đường hàng không ít hơn so với các dạng vận chuyển khác. Đối với Việt Nam hiện nay, vận chuyển hàng không đóng vai trò quan trọng trong nền kinh tế quốc dân, là công cụ quan trọng trong việc thực hiện chính sách mở cửa, và là một trong các ngành kinh tế – kỹ thuật mũi nhọn cần phải đi trước để phục vụ cho công cuộc công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước, góp phần quan trọng vào tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế. Với một lãnh thổ không lớn và địa hình không quá phức tạp như Việt Nam thì vận chuyển hàng không nội địa không phải là vấn đề trọng yếu.
Tuy nhiên vận chuyển hàng không quốc tế có vai trò rất lớn trong chính sách đối ngoại của Việt Nam, bởi Việt Nam nằm ở khu vực xa các thị trường truyền thống và các thị trường đang mong muốn hướng tới (chẳng hạn như Châu Âu, Mỹ, và Châu Phi…), cũng như đang khuyến khích đầu tư từ các nước ở xa. Không chỉ được chú trọng về mặt kinh tế, văn hoá, xã hội và hội nhập quốc tế, hàng không dân dụng ở Việt Nam còn được chú trọng bởi sự liên quan của nó tới các vấn đề chủ quyền quốc gia và an ninh lãnh thổ. Việc ngăn chặn các hành vi sử dụng không phận gây thiệt hại cho đất nước, và việc trao đổi lợi ích về việc sử dụng không phận để vận chuyển hàng không đòi hỏi phải được tính toán kỹ lưỡng từ những người thiết kế chính sách, xây dựng pháp luật cho tới những người thi hành pháp luật. Các vấn đề chung này của vận chuyển hàng không có những ảnh hưởng lớn tới việc điều tiết vận chuyển hàng không nói chung và vận chuyển hàng hoá bằng đường hàng không nói riêng.
Khái niệm và đặc điểm của hợp đồng vận chuyển hàng hoá bằng đường hàng không 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Ở trên đã nói tới hàng không dân dụng với tính cách là một ngành kinh tế - kỹ thuật, bao hàm các mục tiêu và các hoạt động liên quan trực tiếp và gián tiếp diễn ra ở đó. Việc điều tiết các hoạt động này cần phải nhờ tới các qui định của cả luật công và luật tư, luật quốc gia và luật quốc tế. Tổng thể các qui định này điều tiết các mối quan hệ sau: (1) Quan hệ giữa quốc gia này với quốc gia khác trong việc quốc gia này cho phép người (thể nhân và pháp nhân) của quốc gia khác sử dụng không phận của mình cho hoạt động hàng không, và ngược lại; (2) quan hệ giữa quốc gia và người nước ngoài liên quan tới hoạt động hàng không; (3) quan hệ giữa người của các nước khác nhau trong hoạt động hàng không; (4) quan hệ giữa nhà nước và người của nước mình liên quan tới hoạt động hàng không; và (5) quan hệ giữa người ở cùng một nước trong hoạt động hàng không. Có thể hiểu một cách đơn giản, hoạt động hàng không là các hoạt động khai thác tàu bay và các dịch vụ hỗ trợ.
Trong các hoạt động này có hoạt động vận chuyển hàng không. Tuy nhiên hoạt động vận chuyển hàng không không chỉ biểu hiện về mặt pháp lý là mối quan hệ của luật tư, có nghĩa là mối quan hệ giữa các thể nhân và pháp nhân liên quan tới việc di chuyển người và đồ vật từ nơi này tới nơi khác trong không trung, mà còn biểu hiện là mối quan hệ của luật công (chẳng hạn nhà nước cho phép khai thác các thương quyền hàng không, và kiểm soát các hoạt động vận chuyển nhằm mục đích an toàn và an ninh, vận chuyển nhằm mục đích quân sự, vận chuyển nhằm mục đích cứu trợ. Thế nhưng mối quan hệ giữa người gửi đồ vật và người vận chuyển hàng không được biểu hiện về mặt pháp lý là mối quan hệ hợp đồng. Nói cách khác, quan hệ pháp lý giữa người gửi đồ vật và người vận chuyển hàng không là quan hệ hợp đồng.
Vậy hợp đồng vận chuyển đồ vật bằng đường hàng không là sự thoả thuận giữa người gửi đồ vật và người vận chuyển hàng không, theo đó người 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.