CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ HỢP ĐỒNG BẢO HIỂM TRÁCH NHIỆM DÂN SỰ CỦA CHỦ TÀU BIỂN VIỆT NAM 1.1 Khái niệm và bản chất pháp lý của hợp đồng bảo hiểm trách nhiệm dân sự của chủ tàu biển Việt Nam 1.1 Khái niệm và đặc điểm của hợp đồng bảo hiểm trách nhiệm dân sự * Khái niệm trách nhiệm dân sự và bảo hiểm trách nhiệm dân sự Trong cuộc sống của con người luôn tồn tại nhiều rủi ro. Những rủi ro cuộc sống hàng ngày gắn liền đời sống sinh hoạt của con người, bắt nguồn từ nhiều nguyên nhân: do thiên tai, môi trường sống của con người, thậm chí là từ chính hành vi của con người gây nên. Dù từ nguyên nhân nào, những rủi ro này đều ảnh hưởng đến sức khỏe, tính mạng, tài sản, các tổn thất về tài chính, thậm chí là môi trường sống của con người, quốc gia. Để khắc phục những hậu quả do rủi ro mang đến, con người phải có biện pháp phòng ngừa và khắc phục, bảo hiểm là một trong những biện pháp đó.
Pháp luật ghi nhận và bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các tổ chức và cá nhân, Nhà nước bảo vệ tính mạng, sức khỏe và tài sản của công dân. Mỗi tổ chức, cá nhân đều phải chịu trách nhiệm trước pháp luật về hành vi của mình. Khi tổ chức, cá nhân nào có hành vi gây thiệt hại cho người khác thì phải có trách nhiệm bồi thường những thiệt hại do mình gây ra. Tuy nhiên, không phải tổ chức, cá nhân nào cũng có đủ khả năng tài chính để bồi thường những thiệt hại do họ gây ra cho người khác, trong một số trường hợp việc bồi thường vượt quá khả năng của họ, gây ảnh hưởng lớn đến đời sống của họ và chính người bị thiệt hại.
Bảo hiểm trách nhiệm dân sự ra đời từ đó, đây là cơ chế đảm bảo cho việc bồi thường thiệt hại, khắc phục kịp thời những thiệt hại về tài chính đối với người gây thiệt hại cũng như người bị thiệt hại. Tuy 9 z nhiên, không phải tất cả các loại trách nhiệm dân sự đều là đối tượng của bảo hiểm. Vậy, trách nhiệm dân sự là gì? Bảo hiểm trách nhiệm dân sự là gì và loại trách nhiệm dân sự nào là đối tượng của bảo hiểm? Trách nhiệm dân sự được hiểu rất rộng, bao gồm: Trách nhiệm công khai xin lỗi, buộc chấm dứt hành vi vi phạm, đăng bài cải chính và bồi thường thiệt hại đối với người đã bị họ bằng hành vi của mình xâm phạm tới uy tín, danh dự, nhân phẩm, tài sản, sức khoẻ, tính mạng. Mỗi chủ thể khi thực hiện các hành vi phải tuân theo các quy tắc chung của ngành luật dân sự, đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể khác.
Vì vậy, khi xử sự của một chủ thể làm ảnh hưởng tới quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể khác thì xử sự đó bị coi là trái pháp luật dân sự. Người có quyền và lợi ích hợp pháp bị xâm phạm có quyền yêu cầu Toà án hoặc cơ quan Nhà nước có thẩm quyền bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình. Khi trách nhiệm dân sự được áp dụng thì người có xử sự trái với quy định của pháp luật dân sự phải gánh chịu một hoặc một số hậu quả pháp lý nhất định. Tuy vậy, xét về mặt pháp lý, hiện nay chưa có một văn bản pháp luật nào đưa ra khái niệm thế nào là trách nhiệm dân sự.
Bộ luật Dân sự 2005 cũng chỉ quy định chung chung tại Khoản 1 Điều 302: “Bên có nghĩa vụ mà không thực hiện hoặc thực hiện không đúng nghĩa vụ dân sự thì phải chịu trách nhiệm dân sự đối với bên có quyền” [16]. Như vậy, có thể hiểu rằng trách nhiệm dân sự là một loại nghĩa vụ dân sự. Trách nhiệm dân sự còn có thể hiểu là một loại trách nhiệm pháp lý mà chủ thể có hành vi vi phạm pháp luật có nguy cơ phải gánh chịu những hậu quả bất lợi về hành vi của mình gây ra, là sự bắt buộc của Nhà nước nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình. Trách nhiệm dân sự nói chung được hiểu là sự quy định của pháp luật dân sự về hậu quả pháp lý được cơ quan nhà nước có thẩm quyền áp dụng buộc người có hành vi vi phạm quy tắc xử sự phải gánh chịu những hậu quả 10 z pháp lý nhất định nhằm bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp cho bên có quyền dân sự bị xâm phạm.
Song, trách nhiệm dân sự là đối tượng của hợp đồng bảo hiểm trách nhiệm dân sự chỉ là trách nhiệm về bồi thường thiệt hại. Trong chế độ bảo hiểm trách nhiệm dân sự thì trách nhiệm dân sự được hiểu là nghĩa vụ dân sự của người được bảo hiểm khi có sự kiện bảo hiểm mà nghĩa vụ dân sự đó phát sinh. Có nhiều cách hiểu về bảo hiểm trách nhiệm dân sự, có quan điểm cho rằng: Bảo hiểm trách nhiệm dân sự là bảo hiểm cho nghĩa vụ dân sự của người được bảo hiểm khi có sự kiện bảo hiểm mà nghĩa vụ đó phát sinh, có quan điểm khác lại cho rằng: Bảo hiểm trách nhiệm dân sự là loại hình bảo hiểm bao gồm các nghiệp vụ bảo hiểm mà đối tượng bảo hiểm là phần trách nhiệm dân sự của người được bảo hiểm với người thứ ba phát sinh có nguyên nhân từ những rủi ro khách quan. Dù với cách hiểu như thế nào, mục đích của bảo hiểm trách nhiệm dân sự đều là nhằm bảo đảm thực hiện nghĩa vụ của người được bảo hiểm trong việc bồi thường tổn thất cho người khác do hành vi của người đó gây ra, phòng ngừa, hạn chế và khắc phục kịp thời những thiệt hại về tính mạng, sức khỏe, tài sản cho các tổ chức, cá nhân bị thiệt hại.
Chúng ta có thể hiểu một cách chung nhất bảo hiểm trách nhiệm dân sự là một loại quan hệ pháp luật về bảo hiểm mà theo đó doanh nghiệp bảo hiểm cam kết bồi thường phần trách nhiệm dân sự của người tham gia bảo hiểm theo thoả thuận trong hợp đồng khi có sự kiện bảo hiểm phát sinh, còn bên tham gia bảo hiểm phải nộp một khoản phí cho doanh nghiệp bảo hiểm. Bảo hiểm trách nhiệm dân sự là một cơ chế đảm bảo phòng ngừa, hạn chế và khắc phục kịp thời những tổn thất do bên mua bảo hiểm gây ra cho bên thứ ba. Vì vậy, dù không khắc phục được hoàn toàn tổn thất xảy ra, bảo hiểm trách nhiệm dân sự góp phần bình ổn tài chính cho cả bên được bảo hiểm và bên thứ ba khi người tham gia bảo hiểm gây ra thiệt hại. Bảo hiểm trách 11 z nhiệm dân sự chính là bảo hiểm cho những khoản tài chính cần thiết để khắc phục tổn thất cho người bị thiệt hại.
Việc bồi thường của doanh nghiệp bảo hiểm không phải là toàn bộ thiệt hại trực tiếp về tính mạng, sức khoẻ, tài sản của người mua bảo hiểm mà là những thiệt hại về tài chính mà người đó phải bồi thường cho người thứ ba cứ vào những tổn thất về tài chính, sức khoẻ, tính mạng mà họ gây ra cho người thứ ba. Doanh nghiệp bảo hiểm bồi thường trên cơ sở thoả thuận của các bên trong hợp đồng hoặc theo quy định của pháp luật nhưng không vượt quá thiệt hại thực hiện của người thứ ba. Vậy, bảo hiểm trách nhiệm dân sự có đặc điểm khác với các loại bảo hiểm khác như thế nào? Bảo hiểm trách nhiệm dân sự có một số đặc điểm sau: Bảo hiểm trách nhiệm dân sự có bản chất là một loại hình bảo hiểm phi nhân thọ, bảo hiểm thiệt hại. Bảo hiểm thiệt hại có nghĩa là bảo hiểm đối với thiệt hại mà bên mua bảo hiểm đã gây ra cho người thứ ba trong phạm vi trách nhiệm bảo hiểm và theo giới hạn bảo hiểm đã được các bên thỏa thuận hoặc pháp luật quy định.
Thiệt hại mà bên mua bảo hiểm gây ra cho người thứ ba có thể là thiệt hại về tài sản, thiệt hại về sức khỏe, thiệt hại do tính mạng bị xâm phạm. Bảo hiểm trách nhiệm dân sự chính là bảo hiểm cho những khoản tài chính cần thiết để khắc phục những hậu quả của tai nạn rủi ro cho người bị thiệt hại căn cứ vào những tổn thất về tài sản, sức khỏe, tính mạng mà người mua bảo hiểm gây ra cho người thứ ba. Doanh nghiệp bảo hiểm bồi thường trên cơ sở quy định của pháp luật hoặc quy định trong hợp đồng với số tiền tối đa bằng với thiệt hại của người thứ ba. Bảo hiểm trách nhiệm dân sự thường được thực hiện dưới hình thức bắt buộc: bảo hiểm trách nhiệm dân sự của chủ xe cơ giới, bảo hiểm trách nhiệm nghề nghiệp, bảo hiểm trách nhiệm hàng không… 12 z Đối tượng của bảo hiểm trách nhiệm dân sự mang tính trừu tượng, đó là trách nhiệm dân sự của người được bảo hiểm với người thứ ba.
Trách nhiệm dân sự của người mua bảo hiểm ở đây là trách nhiệm bồi thường về kinh tế, những khoản tài chính mà người mua bảo hiểm phải gánh chịu vì đã gây thiệt hại cho người khác về tài sản, sức khỏe, tính mạng. Trách nhiệm này bằng các giác quan thông thường không thể nhìn thấy được, cảm nhận được nhưng nó tồn tại và hiện hữu, được pháp luật quy định và Nhà nước bảo đảm thực hiện để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức và cá nhân, ràng buộc người có hành vi gây thiệt hại có trách nhiệm thực hiện. Các loại bảo hiểm khác có đối tượng bảo hiểm cụ thể và hữu hình. Đây là đặc điểm cơ bản mà bảo hiểm trách nhiệm dân sự khác với các loại bảo hiểm khác.
Trong bảo hiểm trách nhiệm dân sự, yếu tố lỗi đóng vai trò rất quan trọng. Theo cách hiểu thông thường, lỗi là những sai sót trong xử sự của con người, về bản chất lỗi được pháp luật quy định giống nhau ở các ngành luật. Xét về hình thức, lỗi là thái độ tâm lí của người có hành vi gây ra thiệt hại, lỗi được thể hiện dưới dạng cố ý hay vô ý. Khoản 1, Điều 308 Bộ luật Dân sự 2005 quy định: “Người không thực hiện hoặc thực hiện không đúng nghĩa vụ dân sự thì phải chịu trách nhiệm dân sự do lỗi cố ý hay lỗi cố ý, trừ trường hợp pháp luật có quy định khác” [16].
Như vậy, trong trường hợp pháp luật không có quy định khác thì người gây ra thiệt hại chỉ phải chịu trách nhiệm dân sự khi họ có lỗi.