Chương 1 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn download by : skknchat@gmail.com CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG NGOẠI KHÓA VỀ TỔNG BÍ THƯ NGUYỄN VĂN CỪ TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 1. Một số thuật ngữ, khái niệm cơ bản sử dụng trong đề tài - Khái niệm lịch sử địa phương Theo cách hiểu tổng quát: “Địa phương” là những gì không phải hay trái lại với “Cả nước”, “Quốc gia”, “Trung Ương”. Theo cách hiểu cụ thể: “Địa phương” là những vùng riêng lẻ của đất nước, có những mối liên hệ với cả nước và là bộ phận cấu thành của đất nước, nhưng chúng có những nét riêng tạo nên sắc thái đặc biệt của vùng mình. Từ nhận thức đó, ta có thể hiểu được LSĐP là lịch sử của các địa phương, như lịch sử của các làng, xã, huyện, tỉnh hay khu vực, vùng, miền… nó còn bao hàm cả lịch sử của các đơn vị sản xuất, chiến đấu, các cơ quan, xí nghiệp,… Xét về phạm vi địa lí và lịch sử, các tổ chức và đơn vị này đều thuộc phạm vi địa phương, song về mặt chuyên môn, kỷ thuật có thể xếp vào dạng lịch sử chuyên ngành.
Như vậy bản thân LSĐP rất đa dạng, phong phú cả về nội dung và thể loại. - Khái niệm hoạt động trải nghiệm sáng tạo Hoạt động TNST là hoạt động giáo dục, trong đó từng cá nhân học sinh được trực tiếp hoạt động thực tiễn trong môi trường nhà trường cũng như môi trường gia đình và xã hội dưới sự hướng dẫn và tổ chức của các nhà giáo dục, qua đó phát triển tình cảm, đạo đức, phẩm chất nhân cách, các năng lực…, từ đó tích lũy kinh nghiệm riêng cũng như phát huy tiềm năng sáng tạo của cá nhân mình. - Khái niệm giáo dục qua hoạt động trải nghiệm sáng tạo Là phương pháp dạy học cho học sinh tiếp xúc trực tiếp với các buổi tham quan, dã ngoại ở di tích, nhà thờ, các buổi ngoại khóa, các cuộc thi tìm hiểu… nhằm Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn download by : skknchat@gmail.com giáo dục học sinh truyền thống yêu nước, tự hào dân tộc. Qua đó giáo dục các em ý thức bảo vệ di sản, phát triển trí tuệ, rèn luyện kỹ năng sống đồng thời góp phần đổi mới phương pháp dạy học, thực hiện đa dạng hóa hình thức tổ chức dạy học.
- Khái niệm dạy học tích hợp liên môn Dạy học tích hợp liên môn là dạy học những nội dung kiến thức liên quan đến hai hay nhiều môn học. "Tích hợp" là nói đến phương pháp và mục tiêu của hoạt động dạy học còn "liên môn" là đề cập tới nội dung dạy học. Đã dạy học "tích hợp" thì chắc chắn phải dạy kiến thức "liên môn" và ngược lại, để đảm bảo hiệu quả của dạy liên môn thì phải bằng cách và hướng tới mục tiêu tích hợp.Tầm quan trọng của dạy học lịch sử địa phương Lịch sử địa phương và lịch sử dân tộc có một mối quan hệ biện chứng không thể tách rời, nằm trong cặp phạm trù "cái chung và cái riêng".Tri thức lịch sử địa phương là biểu hiện cụ thể, sinh động và đa dạng của tri thức lịch sử dân tộc. Lịch sử địa phương là một bộ phận cấu thành lịch sử dân tộc.
Nói cách khác, lịch sử dân tộc được hình thành trên nền tảng khối lượng tri thức lịch sử địa phương đã được khái quát và tổng hợp ở mức độ cao. Chúng ta đều biết rằng, bất cứ một sự kiện, hiện tượng lịch sử nào xảy ra đều mang tính chất địa phương, vì nó gắn với một vị trí không gian cụ thể của một địa phương nhất định dù rằng các sự kiện đó có tính chất, quy mô và mức độ ảnh hưởng khác nhau. Có những sự kiện, hiện tượng chỉ có tác dụng ảnh hưởng ở một phạm vi nhỏ hẹp nhưng cũng có những sự kiện, hiện tượng mà tác động của nó vượt ra khỏi khung giới địa phương, mang ý nghĩa quốc gia, thậm chí là ý nghĩa quốc tế. Mặt khác, tìm hiểu về lịch sử địa phương không chỉ là việc riêng của các nhà nghiên cứu mà còn là nhu cầu của mỗi con người.
Từ thời cổ đại, Xi-xê-rông - một chính trị gia nổi tiếng của Rô- ma cổ đã nói: “Lịch sử là thầy dạy của cuộc sống”. Chính vì lẽ đó, sự hiểu biết về lịch sử Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn download by : skknchat@gmail.com dân tộc còn bao hàm cả sự am tường cần thiết về lịch sử địa phương, hiểu biết về quê hương, xứ sở, nơi chôn nhau cắt rốn của mình, hiểu từ mối quan hệ giữa lịch sử địa phương và lịch sử dân tộc. Những năm gần đây, hoạt dộng nghiên cứu, biên soạn, giảng dạy và học tập Lịch sử địa phương được đẩy mạnh trên cả nước nói chung và địa bàn Bắc Ninh nói riêng. Việc giảng dạy lịch sử địa phương trong các nhà trường có tác dụng trực tiếp và quan trọng để nâng cao chất lượng giảng dạy lịch sử dân tộc của người giáo viên, làm cho bài giảng sinh động hơn, có sức truyền cảm, gây thêm hứng thú học tập cho học sinh, tạo được những biểu tượng lịch sử, giúp học sinh hiểu sâu sắc hơn các khái niệm, các hiện tượng trong bài học Lịch sử dân tộc.
Tri thức lịch sử địa phương còn có ý nghĩa sâu sắc trong việc giáo dục cho người học lòng tự hào chân chính về những truyền thống tốt đẹp của quê hương, địa phương nơi cư trú, khơi dậy tình yêu quê hương xứ sở cho các em.Tầm quan trọng của dạy học lịch sử địa phương theo hướng trải nghiệm sáng tạo và tích hợp liên môn Chúng ta đã nhận thức rõ vị trí, ý nghĩa của bài học lịch sử địa phương. Bài học càng có tác dụng khi được hỗ trợ bằng các hoạt động trải nghiệm sáng tạo và tích hợp liên môn, một hình thức tổ chức dạy học ở trường phổ thông. Trong công tác TNST và tích hợp liên môn, hoạt động của thầy và trò được tiến hành chủ yếu ngoài giờ học trên lớp, nhưng nội dung và chủ đề hoạt động phải đạt được mục đích giáo dưỡng, giáo dục, phát triển như ở bài học trên lớp, nhưng được thực hiện trên cơ sở và phương tiện khác. Nhiệm vụ của hoạt động TNST mang tính tổng hợp, làm sâu sắc và phong phú kiến thức của học sinh về các mặt khác nhau của cuộc sống xã hội, góp phần gây hứng thú trong học tập lịch sử.
Vì vậy, dạy học lịch sử địa phương theo hướng trải nghiệm sáng tạo và tích hợp liên môn tuy là hoạt động chủ yếu ngoài lớp, nhưng công tác TNST có tác dụng như một bài nội khóa trong việc giáo dưỡng, giáo dục và phát triển Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn download by : skknchat@gmail.com học sinh. Một cách cụ thể, hoạt động TNST và tích hợp liên môn trong dạy học lịch sử địa phương chú ý đến việc làm phong phú kiến thức, giáo dục tình cảm, đạo đức phẩm chất của học sinh, giáo dục tinh thần tập thể, ý thức cộng đồng trách nhiệm, yêu thích lao động, rèn luyện tính kỷ luật và tinh thần tương thân tương ái. Dạy học lịch sử địa phương theo hướng trải nghiệm sáng tạo và tích hợp liên môn còn có tác dụng giáo dục lớn đối với học sinh. Dạy học tích hợp là định hướng dạy học trong đó giáo viên tổ chức, hướng dẫn để học sinh biết huy động tổng hợp kiến thức, kĩ năng thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau nhằm giải quyết các nhiệm vụ học tập, đời sống; thông qua đó hình thành những kiến thức, kĩ năng mới; phát triển được những năng lực cần thiết, nhất là năng lực giải quyết vấn đề trong học tập và trong thực tiễn cuộc sống.Trong hoạt động TNST và tích hợp liên môn, những cá tính, phẩm chất, ý thức khuynh hướng của học sinh bộc lộ rõ ràng.
Bởi vì những hoạt động TNST và tích hợp liên môn trong học tập lịch sử địa phương ở trường phổ thông được thực hiện phù hợp với những đặc điểm tâm lý lứa tuổi, trình độ của học sinh, với nhiều hình thức phong phú, bổ ích. Dạy học lịch sử địa phương theo hướng trải nghiệm sáng tạo và tích hợp liên môn còn góp phần phát triển toàn diện học sinh. Nếu bài học trên lớp là hình thức bắt buộc của việc học tập, tuân thủ nghiêm ngặt chương trình đã quy định về thời gian, nội dung…thì hoạt động TNST và tích hợp liên môn lại mở ra một khả năng rộng lớn để hình thành các thói quen, kĩ năng về trí tuệ và thực hành cho học sinh trong học tập lịch sử địa phương. Các em có thể tự chọn và tham gia một cộng tác hợp với sở thích và trình độ của mình.
Tính chất tự nguyện trong việc tham gia hoạt động TNST và tích hợp liên môn đã phát huy năng lực nhận thức độc lập, làm nảy sinh và phát triển hứng thú của học sinh. Dạy học lịch sử địa phương theo hướng trải nghiệm sáng tạo và tích hợp liên môn buộc học sinh sẽ phải huy động nhiều mảng kiến thức khác nhau như Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn download by : skknchat@gmail.com Văn, Sử, Địa lí… để giải quyết một vấn đề về di sản hoặc danh nhân.Từ đó giúp các em có một hệ thống kiến thức liên môn vững chắc, tạo hứng thú hơn trong học tập. Nội khóa và ngoại khóa: - Nội khóa: Theo Từ điển Tiếng Việt thông dụng (2001) của Nguyễn Như Ý (chủ biên): “Nội” có nghĩa là trong khoảng thời gian hoặc không gian có hạn định.Nội khóa là môn học hoặc hoạt động giáo dục trong chương trình chínhthức được học tại nhà trường. Như vậy có thể hiểu, “Nội khóa” là hoạt động giáo dục nằm trong chương trình chính thức của nhà trường, thường được tiến hành trong lớp học.
- Ngoại khóa: Theo Từ điển Tiếng Việt thông dụng (2001) của Nguyễn Như Ý (chủ biên): “Ngoại” có nghĩa là bên ngoài khoảng thời gian hoặc không gian không có hạn định.Theo đó, Ngoại khóa là môn học hoặc hoạt động giáo dục ngoài giờ, ngoài chương trình chính thức, nhưng vẫn có mối quan hệ với “nội khóa”. Như vậy, “Ngoại khóa” là hoạt động giáo dục nằm ngoài chương trình chính thức nhằm bổ sung cho chương trình chính thức và thường được tiến hành bên ngoài lớp học. Tổ chức hoạt động và tổ chức hoạt động ngoại khóa.