Chương 1: Một số khái niệm cơ bản và tổng quan về địa bàn nghiên cứu Chương 2: Các loại hình và hoạt động của các điện Mẫu tư nhân ở huyện Bình Xuyên, tỉnh Vĩnh Phúc Chương 3: Nguyên nhân định hình - phát triển và đặc điểm cơ bản trong hoạt động của các điện Mẫu tư nhân ở huyện Bình Xuyên, tỉnh Vĩnh Phúc 18 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com CHƢƠNG 1: MỘT SỐ KHÁI NIỆM CƠ BẢN VÀ TỔNG QUAN VỀ ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU 1. Một số khái niệm cơ bản “Căn đồng” là khái niệm được sử dụng trong luận văn được hiểu là những người có phận sự thực hiện nghĩa vụ với thánh thần. Căn đồng được chia thành các loại nặng, nhẹ khác nhau. Tùy thuộc vào mức độ nặng, nhẹ mà người có căn phải thực hiện các nghi thức trình đồng, mở phủ, hầu bóng, thậm chí lập điện thờ riêng tại nhà.
“Điện thờ” là nơi (cơ sở) thờ tự có giới hạn và quy mô nhỏ. Điện thờ còn có tên gọi khác là tĩnh hay am (miếu). Đối tượng được thờ thường là một hay nhiều vị thánh (thần). Theo đó, “Điện Mẫu tư nhân” là các điện thờ Mẫu được lập tại nhà của các chủ điện, thường có quy mô nhỏ.
Việc lập điện thờ Thánh, thờ Mẫu hay lập điện thờ Tứ phủ tại gia thường phụ thuộc vào nhiều yếu tố như căn duyên của thanh đồng với nhà Thánh, lòng mộ đạo của thanh đồng xuất tâm muốn thờ phụng cũng như điều kiện thờ phụng và hoàn cảnh của thanh đồng… Khi muốn lập điện, các thanh đồng cần lưu ý một số điều cơ bản để việc thờ cúng được đầy đủ, chu toàn, không chỉ là nhất thời. “Mở phủ” là một nghi thức của tín ngưỡng thờ Mẫu và Đức Thánh Trần để những người có căn đồng trở thành thanh đồng. Sau nghi lễ này, người có căn đồng chính thức được công nhận là con của các thánh thần. “Thanh đồng” là một nghi thức xin được nhận là con cái nhà Thánh dành cho người nhẹ căn và xin được mở phủ dành cho người nặng căn trong tín ngưỡng thờ Mẫu và Đức Thánh Trần.
“Lên đồng” là một dạng nhập đồng với nghĩa vụ hầu thánh của thanh đồng nhưng nặng về nghi thức diễn xướng. Những người này thường lên đồng vào các dịp được gọi là Tiệc Thánh quan trọng trong năm. Chẳng hạn 19 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com như tiệc Mẹ (tháng 3 âm lịch), tiệc Cha (tháng 8 âm lịch), tiệc các Quan, các Cô vào các tháng trong năm (từ tháng Giêng đến tháng 10 âm lịch). “Lộc Phật, lộc Thánh” là những lễ vật đã được dâng cúng trong các đàn lễ mà các tín hữu được nhận sau đó.
“Nhập đồng” là hiện tượng thánh thần nhập vào người trần để thị hiện quyền năng. Sự hiện diện của các vị thánh thần thường được thực hiện thông qua lời nói, cử chỉ, hoạt động của người bị/nhập đồng. Người nhập đồng còn có thể gọi là người nhận linh nhập. “Tiễn căn” với các điện thờ tư nhân là nghi lễ chấm dứt phận sự làm tôi con của những thanh đồng và các vụ thánh của họ.
Nghi lễ này thường được chủ điện tiến hành cho các tín hữu có căn đồng của mình. “Tín hữu, đạo hữu” nói chung là những người có chung niềm tin vào một tôn giáo hay tín ngưỡng cụ thể nào đó. Trong luận văn này, khái niệm “tín hữu” để chỉ những người có chung niềm tin vào một điện thờ tư nhân. Họ còn được gọi là “con nhang đệ tử”.
Khái niệm “Bản hội” Dường như chưa có một nguồn tư liệu nào đưa ra định nghĩa chính xác về bản hội mặc dù trong thực tế bản hội là một khái niệm đã xuất hiện từ xa xưa trong dân gian. Các nhà nghiên cứu đi trước hầu hết nhắc đến nó như một khái niệm đã được định vụ ngữ nghĩa không cần bàn luận. Những quan niệm về bản hội của các nhà nghiên cứu và của cả những người trải nghiệm đời sống của mình trong bản hội cho thấy bản hội là một khái niệm khó cắt nghĩa. Quan điểm thứ nhất cho rằng bản hội và mạng lưới của những người lên đồng, đã vô tình loại bỏ nhiều người khác cũng được coi là thành viên của bản hội.
Mai Thị Hạnh: “Khi thâm nhập một số bản hội ở Hà Nội, Nam Định, Hưng Yên… cả những bản hội ở điện tư gia và bản hội ở đền, phủ, tôi nhận thấy ngoài những người lên đồng, bản hội còn bao gồm cả thầy cúng, cung văn, hầu dâng; “con nhang, con khoán, con bán, 20 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com con cầu” - những người này thậm chí không có căn đồng và cũng không có khả năng hầu thánh”. Quan điểm thứ hai lại gạt ra ngoài nhiều loại hình bản hội khác. Sự tồn tại của nhiều loại hình bản hội mà tôi đã thâm nhập cho thấy không phải chỉ có bản hội của đồng thầy - tức người có khả năng “đẻ đồng” (trình đồng mở phủ cho con nhang đệ tử) mà còn có bản hội của những người là thanh đồng (tức họ chỉ lên đồng mà không đẻ đồng), thậm chí có người hoàn toàn không phải là thanh đồng, đơn thuần họ chỉ là người có niềm tin vào Thánh Mẫu, có điện thờ Mẫu tại gia và thường xuyên “sở cầu” cho các tín chủ… Quan niệm thứ ba có vẻ “bác học” hơn bở cắt nghĩa theo lối chiết tự từ Hán Việt và không phải ai cũng có đủ trình độ để làm được điều này”. “Bản hội đạo Mẫu là một cộng đồng tín đồ đạo Mẫu bao gồm nhiều thành viên dưới sự dẫn dắt của một chủ hội, có cùng một chốn tổ; có sự hiểu biết, đồng cảm lẫn nhau và có cùng niềm tin vào sự độ trì của các vụ thần đạo Mẫu” [20].
Marcel Mauss (1872 - 1950) là một nhà xã hội người Pháp là người kế tục, cộng sự của Émile Durkheim. Trong quá trình nghiên cứu một hiện tượng phổ biến trong các xã hội nguyên thủy được gọi là “sự tặng quà”, đúng hơn là sự trao đổi quà tặng. Nguyên lý của việc trao đổi này tuy không còn là nguyên lý của những xã hội theo chế độ cống nạp thuần túy nhưng chưa đạt đến nguyên lý của thị trường. Trong đó, ngoài sự biếu tặng lẫn nhau người ta còn tặng biếu thần linh (hiến tế) bằng cách đập phá, đốt cháy, đánh chìm quà tặng.
Sự phá hủy quà tặng trong hiến tế sẽ được thần linh bảo trợ và kích thích sản xuất. Sự trao đổi quà tặng như vậy là tuân theo một hệ thống tượng trưng, không thể đơn giản quy về một hiện tượng kinh tế hay bất kỳ một chiều kích riêng biệt nào như pháp lý, tôn giáo, đạo đức, thẩm mỹ… Quà tặng đã là một hiện tượng xã hội tổng thể hay chính quà tặng, tính xã hội tổng thể được thể hiện. Chính vì vậy, trong quá trình thực hiện Luận văn, chúng tôi sử dụng lý thuyết tổng thể của M. Mauss để tìm hiểu, đặt hoạt động của các điện thờ 21 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Mẫu tư nhân trong đời sống văn hóa cộng đồng hiện nay trong mối quan hệ đa chiều của xã hội.
Từ đó, thông qua nghiên cứu trường hợp hoạt động của các điện thờ Mẫu tư nhân ở huyện Bình Xuyên để đánh giá những ảnh hưởng, tác động của hoạt động tín ngưỡng này tới đời sống cá nhân, cộng đồng và ngược lại [18]. Trong bối cảnh xã hội Việt Nam hiện nay, những dư tồn của các hình thái kinh tế, quan niệm về “quà tặng” không mất đi, đặc biệt là việc “tặng quà cho thần linh” vẫn còn tồn tại và còn trở nên phát triển. Chính vì vậy, tác giả mong muốn vận dụng được quan niệm/lý thuyết này của Mauss để làm sáng tỏ mối tương tác - ảnh hưởng qua lại giữa các điện thờ Mẫu tư nhân với đời sống văn hóa cộng đồng. Tổng quan về huyện Bình Xuyên, tỉnh Vĩnh Phúc 1.
Vị trí địa lý và lịch sử hình thành huyện Bình Xuyên Vĩnh Phúc là tỉnh nằm trong vùng kinh tế trọng điểm phía Bắc, thuộc đồng bằng Bắc Bộ, gần thủ đô Hà Nội, có nhiều tiềm năng, lợi thế về điều kiện tự nhiên và vị trí địa lý, thuận lợi cho việc hình thành, phát triển các khu công nghiệp nói riêng và phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh nói chung. Về mặt vị trí, phía Bắc Vĩnh Phúc giáp với tỉnh Thái Nguyên và Tuyên Quang, phía Nam giáp Hà Nội, phía Tây giáp tỉnh Phú Thọ, phía Đông giáp hai huyện Sóc Sơn và Đông Anh của Hà Nội. Tổng diện tích đất tự nhiên của tỉnh là 1. Ngày 7/2/2018, Ủy ban Thường vụ Quốc hội ban hành Nghị quyết số 484/NQ-UBTVQH14 “Về việc thành lập phường Tiền Châu, phường Nam Viêm thuộc thị xã Phúc Yên; thành lập thành phố Phúc Yên thuộc tỉnh Vĩnh Phúc”.
Như vậy, hiện nay Vĩnh Phúc có 2 thành phố, 7 huyện với 137 xã, phường, thị trấn trong đó có 15 phường,12 thị trấn và 110 xã. Vĩnh Phúc nằm trên trục quốc lộ 2 và tuyến đường sắt Hà Nội - Lào Cai, liền kề với sân bay quốc tế Nội Bài, nằm ở điểm đầu trục giao thông đường sắt và đường bộ Đông - Tây từ trung tâm miền Bắc thông ra cảng Hải Phòng và cảng nước sâu Cái Lân (qua đường quốc lộ 5 và trục đường 18 - đường cao tốc cho 6 làn xe). 22 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Là một tỉnh trung du nằm phía Tây Bắc Thủ đô Hà Nội và cũng chính là cửa ngõ nối các tỉnh khu vực Tây Bắc với Thủ đô bằng các tuyến giao thông quan trọng như quốc lộ 2, quốc lộ 2C, những năm qua, kinh tế của Vĩnh Phúc phát triển mạnh, với tốc độ tăng trưởng GDP từ 14 - 16%, nhất là việc chuyển dịch cơ cấu kinh tế với việc phát triển các khu công nghiệp. Huyện Bình Xuyên nằm trong địa bàn tỉnh Vĩnh Phúc.
Huyện có cả ba địa hình là đồng bằng, trung du và miền núi, vị trí nằm gần trung tâm tỉnh Vĩnh Phúc, tổng diện tích tự nhiên là 145,67km2. Phía Đông giáp thành phố Phúc Yên, phía Bắc và Đông Bắc giáp huyện Tam Đảo và tỉnh Thái Nguyên, phía Tây Bắc giáp huyện Tam Dương, phía Tây giáp thành phố Vĩnh Yên, phía Tây Nam giáp huyện Yên Lạc. Huyện có 13 đơn vị hành chính cấp xã, thị trấn là: Thị trấn Hương Canh (huyện lỵ), thị trấn Thanh Lãng, Gia Khánh và các xã Đạo Đức, Tam Hợp, Hương Sơn, Trung Mỹ, Sơn Lôi, Quất Lưu, Phú Xuân, Bá Hiến, Tân Phong và Thiện Kế. Bình Xuyên có ba vùng địa hình khá rõ rệt là đồng bằng, trung du, miền núi; địa hình thấp dần từ Bắc xuống Nam.