Chương 1 LÝ LUẬN CHUNG VỀ TỔ CHỨC KẾ TOÁN TRONG CÁC ĐƠN VỊ SỰ NGHIỆP GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO 1. KHÁI QUÁT VỀ ĐẶC ĐIỂM HOẠT ĐỘNG CỦA CÁC ĐƠN VỊ SỰ NGHIỆP GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO. Khái niệm, vị trí, vai trò của sự nghiệp giáo dục và đào tạo với quá trình phát triển kinh tế - xã hội. Đơn vị sự nghiệp giáo dục và đào tạo là cơ quan nhà nước có thẩm quyền thành lập để thực hiện các hoạt động sự nghiệp giáo dục và đào tạo nhằm cung cấp dịch vụ trong lĩnh vực giáo dục và đào tạo.
Do hoạt động mang tính phục vụ để thực hiện các chức năng của nhà nước là chủ yếu nên nguồn kinh phí hoạt động của các đơn vị này chủ yếu do ngân sách nhà nước cấp. Ngoài ra, gắn với chức năng hoạt động, các đơn vị này được nhà nước cho phép thu để trang trải một phần hoặc toàn bộ chi phí (thường xuyên) không vì mục đích lợi nhuận. Như vậy, đơn vị nghiệp giáo dục và đào tạo là những đơn vị do Nhà nước thành lập thực hiện nhiệm vụ cung cấp các dịch vụ xã hội công cộng và các dịch vụ khác nhằm duy trì sự hoạt động bình thường của các ngành kinh tế quốc dân. Con người là nhân tố quyết định tới sự phát triển kinh tế - xã hội của mọi quốc gia, là chủ thể của mọi sáng tạo, mọi nguồn của cải vật chất và văn hóa quốc gia.
"Con người phát triển cao về trí tuệ, cường tráng về thể chất, phong phú về tinh thần, trong sáng về đạo đức là động lực của việc xây dựng xã hội mới đồng thời là mục tiêu của XHCN" [Trong danh mục tài liệu tham khảo số 15 - Văn kiện Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ IX] Đảng ta luôn xác định: Phát huy nguồn lực con người làm yếu tố cơ bản 5 cho sự phát triển nhanh bền vững, nguồn nhân lực là khâu quyết định để tiến vào thời kỳ mới, thời kỳ: "đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa xây dựng nền kinh tế độc lập, tự chủ, đưa đất nước ta trở thành một nước công nghiệp" [Trong danh mục tài liệu tham khảo số 15 - Văn kiện Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ IX]. Vì vậy, vấn đề phát triển giáo dục - đào tạo nói chung, đào tạo trung học cơ sở nói riêng là vấn đề tất yếu và bức thiết đặt ra cho đất nước ta trong giai đoạn hiện nay. Vai trò của sự nghiệp giáo dục và đào tạo được thể hiện rõ trên các khía cạnh sau đây: Một là: đứng trên góc độ về kinh tế, giáo dục và đào tạo có vai trò thúc đẩy nền kinh tế phát triển. - Giáo dục và đào tạo là động lực thúc đẩy và thực hiện sự phát triển kinh tế - xã hội.
Thế giới bước sang thế kỷ 21 với những chuyển biến nhanh chóng về khoa học - công nghệ và tiến bộ xã hội. Giờ đây, nguồn lực con người có tri thức đóng vai trò trung tâm của sự phát triển. Các yếu tố lợi thế so sánh có tính truyền thống như: vốn, tài nguyên và lao động giản đơn lùi xuống hàng thứ yếu so với thông tin và tri thức. Lực lượng sản xuất, yếu tố sản xuất đã thay đổi, việc ứng dụng các công nghệ tiến bộ, các dây chuyền sản xuất hiện đại đòi hỏi lực lượng lao động phải có tay nghề cao ngày càng cấp thiết.
Lúc này GD&ĐT đóng vai trò vô cùng quan trọng là cung cấp một đội ngũ lao động hùng mạnh, có đủ phẩm chất, năng lực, trình độ để ứng dụng các thành quả của khoa học công nghệ vào sản xuất, làm tăng năng suất lao động, tạo ra ngày càng nhiều của cải cho xã hội, góp phần thúc đẩy nền kinh tế phát triển. 6 - Kinh tế - xã hội là nền tảng cho sự nghiệp giáo dục và đào tạo phát triển. Nguồn kinh phí hoạt động chủ yếu của hệ thống giáo dục phần lớn là do NSNN đảm bảo. Hệ thống giáo dục có được phát triển cả về chất lượng cũng như quy mô hay không phụ thuộc phần lớn vào kinh phí do NSNN cấp.
Kinh tế - xã hội phát triển, Nhà nước có điều kiện đầu tư nhiều hơn nữa nguồn tài chính cho SNGD&ĐT, tạo điều kiện để đầu tư nâng cấp cơ sở vật chất trang thiết bị phòng học,., khuyến khích học sinh ngày càng tích cực. Hai là: đứng trên phương diện xã hội, hoạt động giáo dục và đào tạo có vai trò trợ giúp cho nguồn nhân lực tiếp cận với quá trình lao động hiện đại và có khả năng đứng vững trên thị trường sức lao động lao động ngày càng có sức cạnh tranh hơn. Trong thời đại công nghiệp hóa, hiện đại hóa, khi mà khoa học công nghệ đã trở thành lực lượng sản xuất trực tiếp, các sản phẩm tạo ra có tỷ lệ hàm lượng chất xám cao thì máy móc thiết bị hiện đại sẽ là yếu tố cơ bản trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội. Công nghệ và kỹ thuật hiện đại của thời kỳ công nghiệp hóa cần những con người có tài năng thực sự, được đào tạo một cách bài bản kỹ lưỡng.
Như vậy, những cá nhân có trình độ yếu kém sẽ bị đào thải vì không thể làm chủ, điều khiển được những máy móc hiện đại. Từ thực tế trên, có thể khẳng định giáo dục và đào tạo chiếm vị trí quan trọng trong hệ thống giáo dục quốc dân, bởi nó mang lại cho con người kiến thức cơ bản, đảm bảo nắm bắt và sử dụng đạt hiệu quả tối ưu những công nghệ mới của thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa. Phân loại đơn vị sự nghiệp giáo dục và đào tạo. Căn cứ vào lĩnh vực hoạt động.
7 - ĐVSNGD&ĐT hoạt động trong lĩnh vực y tế; - ĐVSNGD&ĐT hoạt động trong lĩnh vực giáo dục và đào tạo; - ĐVSNGD&ĐT hoạt động trong lĩnh vực văn hoá nghệ thuật ; -ĐVSNGD&ĐT hoạt động trong lĩnh vực thể dục thể thao: - ĐVSNGD&ĐT hoạt động trong lĩnh vực kinh tế - xã hội khác. Căn cứ vào phân cấp quản lý tài chính. - Đơn vị dự toán cấp I: - Đơn vị dự toán cấp II: - Đơn vị dự toán cấp III: - Đơn vị dự toán cấp dưới của cấp III 1. Căn cứ vào nguồn thu sự nghiệp và mức tự đảm bảo chi phí hoạt động thường xuyên.
- Đơn vị tự đảm bảo toàn bộ chi phí hoạt động thường xuyên; - Đơn vị tự đảm bảo một phần chi phí hoạt động; - Đơn vị có nguồn thu sự nghiệp thấp và đơn vị sự nghiệp không có nguồn thu được gọi là đơn vị sự nghiệp do ngân sách nhà nước đảm bảo toàn bộ chi phí hoạt động có mức tự đảm bảo chi phí hoạt động thường xuyên của đơn vị được tính dưới 10%. Mức tự đảm bảo chi phí hoạt động thường xuyên của đơn vị xác định bằng công thức: = x 100% Mức tự đảm bảo Tổng số nguồn thu sự nghiệp 8 chi phí hoạt động thường xuyên của đơn vị Tổng số chi phí hoạt động thường xuyên 1. Đặc điểm tổ chức hoạt động của các đơn vị sự nghiệp giáo dục và đào tạo. Các đơn vị SNGD&ĐT có nguồn thu hợp pháp từ hoạt động sự nghiệp, là các tổ chức do Nhà nước thành lập thực hiện nghiệp vụ chuyên môn, cung cấp những dịch vụ công nhằm thoả mãn nhu cầu thiết yếu của người dân.
Nhìn chung nguồn tài chính cơ bản phục vụ cho hoạt động của các ĐVSNGD&ĐT này do ngân sách nhà nước cấp. "Sự nghiệp" được hiểu là những công việc có lợi ích chung và lâu dài cho xã hội. Khi nói đến hoạt động sự nghiệp là nói đến việc tổ chức những công việc mà phạm vi tác động của nó cũng như hiệu quả của công việc đạt được bao quát trong phạm vi toàn xã hội và lợi ích của nó phải được đánh giá trên tầm vĩ mô, ở từng giai đoạn. Hoạt động SNGD&ĐT là những hoạt động không trực tiếp sản xuất ra của cải, nhưng nó có tác động trực tiếp đến lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất, có tính quyết định tới năng suất lao động xã hội.
Hoạt động sự nghiệp chủ yếu mang ý nghĩa phục vụ cho hoạt động kinh tế và hoạt động xã hội. Hoạt động sự nghiệp giáo dục và đào tạo là hoạt động cung cấp và thỏa mãn nhu cầu chung của cả cộng đồng. Các đơn vị sự nghiệp giáo dục và đào tạo có các đặc điểm chủ yếu sau đây: Thứ nhất: đơn vị sự nghiệp giáo dục và đào tạo là một tổ chức hoạt động theo nguyên tắc phục vụ xã hội, không vì không vì mục đích kinh doanh, không vì mục tiêu lợi nhuận. Đây là những đơn vị do Nhà nước thành 9 lập, hoạt động mục tiêu chủ yếu giúp Nhà nước thực hiện vai trò của mình trong việc điều hành các hoạt động kinh tế - văn hoá - xã hội theo hướng hiệu quả công bằng.
Trong nền kinh tế thị trường, các sản phẩm, dịch vụ do hoạt mọi đối tượng trong xã hội. Việc cung ứng các hàng hóa này cho thị trường chủ yếu không vì mục đích lợi nhuận như hoạt động sản xuất kinh doanh. Nhà nước tổ chức, duy trì và tài trợ cho các hoạt động sự nghiệp giáo dục và đào tạo để cung cấp những sản phẩm, dịch vụ cho thị trường trước hết nhằm thực hiện vai trò của Nhà nước trong phân phối lại thu nhập và thực hiện các chính sách phúc lợi công cộng khi can thiệp vào thị trường. Nhờ đó, sự nghiệp giáo dục và đào tạo hỗ trợ cho các ngành, các lĩnh vực kinh tế hoạt động bình thường, nâng cao dân trí, bồi dưỡng nhân tài, đảm bảo nguồn nhân lực thúc đẩy hoạt động kinh tế phát triển, đảm bảo và không ngừng nâng cao đời sống, sức khỏe, văn hóa và tinh thần của nhân dân.
Thứ hai: sản phẩm của các đơn vị SNGD&ĐT là sản phẩm mang lại lợi ích chung, có tính bền vững và gắn bó hữu cơ với quá trình tạo ra của cải vật chất và giá trị tinh thần của xã hội. Những sản phẩm, dịch vụ do hoạt động sự nghiệp giáo dục và đào tạo tạo ra chủ yếu là những sản phẩm có giá trị về tri thức, sức khỏe, đạo đức, văn hóa, và các giá trị xã hội. Đây là những sản phẩm vô hình và có thể dùng chung cho nhiều người, cho nhiều đối tượng trên phạm vi rộng.