CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ CÔNG TÁC THANH TOÁN MUA BÁN ĐIỆN TRÊN THỊ TRƯỜNG PHÁT ĐIỆN CẠNH TRANH 1. Ba giai đoạn phát triển thị trường điện Theo Quyết định 26/2006/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ ngày 26/01/2006, thị trường điện sẽ được xây dựng với mức độ cạnh tranh từ thấp đến cao tuỳ thuộc vào quy mô phát triển, trình độ quản lý, cơ sở hạ tầng kỹ thuật và pháp lý cho hoạt động của thị trường. Dự kiến lộ trình phát triển thị trường điện tại Việt Nam sẽ gồm 3 giai đoạn như sau: Bán lẻ điện cạnh tranh Bán buôn điện cạnh tranh Phát điện cạnh tranh 2005 2009 2015 2017 2022 2024 TTĐ, 1 người TTĐ bán mua, buôn, thử TTĐ, 1 TTĐ, 1 TTĐ bán TTĐ bán thử nghiệm người người buôn có sự lẻ có sự nghiệm TTĐ bán mua nội mua có tham gia của tham gia TTĐ lẻ ở một bộ EVN tham gia các CT phân dần của bán số khu của các phối và các các khách buôn ở vực IPP KH lớn hàng một số khu vực Sơ đồ 1. Ba giai đoạn phát triển thị trường điện tại Việt Nam Nguyên tắc hoạt động của thị trường điện lực như sau: - Đơn vị truyền tải điện, đơn vị phân phối điện cung cấp dịch vụ truyền tải điện, phân phối điện.
- Đơn vị điều độ hệ thống điện quốc gia, đơn vị điều hành giao dịch thị trường điện lực cung cấp dịch vụ điều độ hệ thống điện và điều hành giao dịch thị trường điện. - Các đối tượng tham gia thị trường điện phải trả phí, giá khi sử dụng các 11 download by : skknchat@gmail.com dịch vụ điều độ hệ thống điện, điều hành giao dịch thị trường điện lực, truyền tải điện, phân phối điện và các dịch vụ khác trong thị trường điện lực. - Cơ quan điều tiết điện lực thực hiện điều tiết hoạt động điện lực trong thị trường điện lực. Giai đoạn 1 - Thị trường phát điện cạnh tranh Sơ đồ 1.
Sơ đồ thị trường phát điện cạnh tranh Đây là giai đoạn đầu tiên đưa cạnh tranh vào khâu phát điện. Các công ty phát điện sẽ phải cạnh tranh để bán điện cho Tập đoàn Điện lực Việt nam (EVN). Để tăng mức độ cạnh tranh, tạo sự lựa chọn cho các công ty phát điện, EVN dự kiến sẽ cho phép các công ty phát điện ngoài EVN được bán điện trực tiếp cho một cụm các khách hàng tiêu thụ điện trên một khu vực địa lý hành chính, trong đó EVN sẽ cho các công ty này thuê lưới truyền tải, phân phối và chỉ phải trả EVN chi phí quản 12 download by : skknchat@gmail.com lý, đầu tư lưới truyền tải, phân phối. Nguyên tắc hoạt động của thị trường phát điện cạnh tranh như sau: - Toàn bộ điện năng của đơn vị phát điện được chào bán cho Đơn vị Mua buôn duy nhất trên thị trường (Công ty Mua bán điện) - Lịch huy động các tổ máy được sắp xếp dựa trên câc bản chào giá theo chi phí biến đổi - Điện năng mua bán được thanh toán theo giá hợp đồng và giá thị trường giao ngay của từng chu kỳ giao dịch thông qua hợp đồng dạng sai khác (Contract for Different) - Đảm bảo tỉ lệ nhât định giữa sản lượng điện năng thanh toán theo giá hợp đồng và giá thị trường giao ngay.
Khoảng 90%-95% cho năm đầu vận hành và giảm dần cho các năm tiếp theo nhưng không thấp hơn 60%. Giai đoạn 2 - Thị trường bán buôn điện cạnh tranh Thị trường đưa cạnh tranh vào khâu phát điện ở mức cao hơn, các Công ty điện lực và các khách hàng mua điện lớn tham gia mua điện trên thị trường và được quyền lựa chọn nhà cung cấp của mình. Sơ đồ thị trường điện bán buôn 13 download by : skknchat@gmail.com Các nguyên tắc của thị trường bán buôn điện cạnh tranh như sau: - Tổng công ty điện lực, công ty điện lực, một số đơn vị bán lẻ điện và một số khách hàng sử dụng điện lớn đáp ứng các điều kiện theo quy định được mua điện từ các đơn vị phát điện, đơn vị bán buôn điện qua hợp đồng song phương và từ thị trường điện giao ngay. - Đơn vị bán buôn điện được thành lập mới đáp ứng các điều kiện theo qui định được mua điện từ đơn vị phát điện, đơn vị bán buôn điện qua hợp đồng song phương và từ thị trường điện giao ngay để bán điện cho đơn vị bán buôn điện khác, đơn vị bán lẻ điện và khách hàng sử dụng điện lớn.
- Đơn vị phát điện bán điện cho đơn vị bán buôn điện, đơn vị bán lẻ điện và khách hàng sử dụng điện lớn qua hợp đồng song phương và bán điện trên thị trường giao ngay 1. Giai đoạn 3 - Thị trường bán lẻ điện cạnh tranh Đây là giai đoạn phát triển cao nhất của mô hình thị trường điện cạnh tranh. Ngoài các công ty phát điện, các công ty phân phối bán lẻ đều phải cạnh tranh để bán điện. Tất cả các khách hàng mua điện kể cả các khách hàng mua điện trực tiếp từ lưới truyền tải, phân phối đều được quyền tự do lựa chọn người bán.
Sơ đồ thị trường điện bán lẻ Nguyên tắc hoạt động của thị trường bán lẻ điện cạnh tranh như sau: 14 download by : skknchat@gmail.com - Đơn vị bán lẻ điện mua điện từ đơn vị phát điện, đơn vị bán buôn điện qua hợp đồng song phương và từ thị trường điện giao ngay dể bán điện cho khách hàng sử dụng điện. - Đơn vị bán lẻ điện được thành lập mới đáp ứng các điều kiện theo qui định được mua điện từ đơn vị phát điện, đơn vị bán buôn điện để bán điện cho khách hàng sử dụng điện. - Khách hàng sử dụng điện đáp ứng đủ các điều kiện theo qui định được mua điện từ đơn vị phát điện, đơn vị bán buôn điện, đơn vị bán lẻ điện qua hợp đồng song phương và từ thị trường điện giao ngay. - Trong giai đoạn thí điểm, một số khách hàng sử dụng điện được lựa chọn để tham gia thị trường bán lẻ điện cạnh tranh thí điểm.
Như vậy, thị trường điện Việt nam đang ở giai đoạn thị trường phát điện cạnh tranh chính thức. Các thành viên tham gia thị trường phát điện cạnh tranh Để tạo điều kiện thuận lợi cho sự tham gia của các bên trong sự phát triển của thị trường, CGM đưa ra các mối quan hệ cho các đơn vị tham gia trực tiếp hoặc gián tiếp mua bán điện thông qua thị trường cũng như các tổ chức, cá nhân khác quan tâm đến việc truy cập những thông tin nhất định của CGM mà không sẵn có trong những thông tin công bố chung. CGM có bốn dạng thành viên: CGM Thành viên không Thành viên giao dịch Thành viên giao dịch Nhà cung chính thức gián tiếp trực tiếp(Traders) cấp dịch vụ (nhà đầu tư tiềm năng) Người bán PCs, BOTs, SMHPs Các nhà máy, SB SMO, TNO, MDMSP Nhập khẩu, Người mua Xuất khẩu SB Sơ đồ 1. Bốn dạng thành viên của CGM 15 download by : skknchat@gmail.
Các thành viên giao dịch trực tiếp Thành viên giao dịch trực tiếp áp dụng cho các đơn vị bán điện (người bán) tự chào điện năng phát vào CGM. Trong CGM, SB là người mua duy nhất trong khi người bán có thể là nhà máy hoặc SB. - SB là đơn vị mua điện duy nhất trong thị trường điện, có chức năng mua toàn bộ điện năng qua thị trường điện và qua hợp đồng mua bán điện. - GENCO là đơn vị sở hữu một hoặc nhiều nhà máy điện tham gia thị trường điện và ký hợp đồng mua bán điện cho các nhà máy điện này với SB.
Chỉ các đơn vị phát điện tham gia các hợp đồng CGM chuẩn với SB mới gọi là các thành viên giao dịch trực tiếp, họ sẽ phải chào vào CGM theo các quy định thị trường điện. Các thành viên giao dịch gián tiếp Các thành viên giao dịch gián tiếp hoặc là các nhà máy không phải người bán (ví dụ: Các BOT và SMHP), các công ty điện lực PCs tham gia thị trường giao ngay thông qua SB, các đơn vị nhập khẩu hoặc xuất khẩu. - SMHPs: do nhà nước sở hữu, chúng sẽ tham gia các hợp đồng đặc biệt với SB, trong khi điện năng phát ra của chúng sẽ được SMO công bố bằng cách sử dụng giá trị nước được tính toán từ mô hình xác định giá trị nước. - BOTs: là các nhà sản xuất điện độc lập, xây dựng và vận hành các nhà máy điện theo các điều khoản của hợp đồng mua bán điện BOT (BOT PPA).
Sự ra đời của CGM sẽ không có ảnh hưởng tài chính đối với các BOT. Các BOT không cần phải giao dịch trong CGM; và SB sẽ chào sản lượng phát cho BOT. - Các công ty điện lực (PCs): vận hành các lưới điện phân phối và cung cấp điện đến các khách hàng nối lưới của họ. Các công ty điện lực sẽ mua điện từ SB và bán cho các khách hàng của mình trên cơ sở biểu giá điện quy định.
Mặc dù, không tham gia trực tiếp vào thị trường, nhưng các PC vẫn có trách nhiệm hỗ trợ ERAV trong xác định giá phân phối để xác định các mức phí mà họ phải trả cho SB 16 download by : skknchat@gmail.com và trả cho lượng điện mua từ SB với giá phân phối điện hợp đồng theo quy định. Các thành viên giao dịch trực tiếp có thể nằm trong lưới phân phối được vận hành bởi các PC; các PC không phải là nhà cung cấp dịch vụ cho CGM. Đây là trách nhiệm của các nhà máy có công suất lớn nằm trong lưới phân phối phải tính đến các tổn thất đường dây và các nghẽn mạch với các lưới phân phối của họ. - Các đơn vị nhập khẩu: Có 03 kiểu nhập khẩu điện từ các nước láng giềng.
i) Nhập khẩu điện từ một khu vực biệt lập không nối với vào lưới truyền tải. Kiểu nhập khẩu này sẽ không bị chi phối bởi quy định thị trường (Market Rules). ii) Nhập khẩu qua lưới truyền tải mà toàn bộ sản lượng nhập khẩu được ký hợp đồng. Kiểu nhập khẩu này được thực hiện bởi các đơn vị nhập khẩu tham gia giao dịch gián tiếp.
iii) Nhập khẩu qua lưới truyền tải mà lượng điện nhập khẩu không được ký hợp đồng toàn bộ với một phần sản lượng điện sẽ được bán thông qua thị trường giao ngay. Kiểu nhập khẩu này được thực hiện bởi đơn vị tham gia giao dịch trực tiếp. Các đơn vị nhập khẩu và các đơn vị tham gia giao dịch trực tiếp mà nhập khẩu điện cần phải trình sản lượng điện nhập khẩu từng giờ đã được ký cho SMO để đưa vào quá trình lập lịch huy động. Hơn nữa, các đơn vị này được yêu cầu phải bán tất cả lượng điện nhập khẩu cho SB.