Bé n«ng nghiÖp vµ ph¸t triÓn n«ng th«n trung t©m nghiªn cøu ph¸t triÓn ®Ëu ®ç B¸o c¸o tæng kÕt ®Ò tµi cÊp nhµ n−íc hoµn thiÖn qui tr×nh c«ng nghÖ s¶n xuÊt h¹t gièng vµ ph¸t triÓn gièng ®Ëu t−¬ng §T12, AK06, §9804 ë c¸c tØnh phÝa b¾c Chñ nhiÖm ®Ò tµi: nguyÔn thÞ chinh 6733 19/2/2008 hµ néi - 2007 Më ®Çu C©y ®Ëu t−¬ng (Glycine Max L.) lµ c©y trång cã t¸c dông nhiÒu mÆt: Cung cÊp thùc phÈm cho ng−êi, nguyªn liÖu cho c«ng nghiÖp ; thøc ¨n cho gia sóc vµ lµ c©y gãp phÇn lµm t¨ng ®é phi nhiªu cho ®Êt. Ngoµi ra, ®Ëu t−¬ng cßn lµ c©y trång ng¾n ngµy, dÔ lu©n canh, xen canh, gèi vô gãp phÇn t¨ng s¶n phÈm cho x· héi còng nh− thu nhËp cña n«ng d©n. Trong nh÷ng n¨m qua, s¶n xuÊt ®Ëu t−¬ng ë n−íc ta ®· cã b−íc tiÕn bé ®¸ng ghi nhËn nhê vµo c¸c thµnh tùu nghiªn cøu khoa häc vµ chuyÓn giao TBKT vµo s¶n xuÊt cña giai ®o¹n 1995-2000 vµ 2001-2005. Song trªn thùc tÕ nÕu ®em so s¸nh víi mét sè n−íc trªn ThÕ giíi th× n¨ng suÊt ®Ëu t−¬ng cña n−íc ta vÉn cßn thÊp (b»ng 50-60% n¨ng suÊt ®Ëu t−¬ng cña Mü, Brazil, Achentina.
Nguyªn nh©n h¹n chÕ chñ yÕu lµ: bé gièng ®Ëu t−¬ng hiÖn nay ch−a ®a d¹ng vÒ chñng lo¹i, mÉn c¶m víi ®iÒu kiÖn ngo¹i c¶nh cña c¸c vïng sinh th¸i kh¸c nhau; n¨ng suÊt ch−a thùc sù ®ét ph¸, c¸c quy tr×nh s¶n xuÊt ch−a ®ång bé vµ tiªn tiÕn; nghiªn cøu c¬ b¶n Ýt ®−îc chó ý nªn s¶n phÈm t¹o ra thiÕu bÒn v÷ng; c«ng nghÖ s¶n xuÊt h¹t gièng ch−a ®−îc ®Çu t− nghiªn cøu; hÖ thèng s¶n xuÊt cung øng gièng ®Ëu ®ç míi ®−îc khëi ®éng tõ n¨m 2000. MÊy n¨m gÇn ®©y, th«ng qua c¸c ®Ò tµi nghiªn cøu chän t¹o gièng ®Ëu ®ç, mét sè gièng ®Ëu t−¬ng (§T12, AK06, vµ §9804) ®· ®−îc c«ng nhËn gièng quèc gia hoÆc gièng tiÕn bé kü thuËt gãp phÇn t¨ng n¨ng suÊt, s¶n l−îng ®Ëu t−¬ng cña c¸c tØnh phÝa B¾c. Tuy nhiªn, viÖc nghiªn cøu kü thuËt s¶n xuÊt h¹t gièng ®¹t chÊt l−îng cao, hÖ sè nh©n gièng cao vµ biÖn ph¸p canh t¸c phï hîp cho tõng gièng vµ tõng mïa vô cßn ch−a ®−îc hoµn chØnh ®ång bé. V× vËy, viÖc "Hoµn thiÖn quy tr×nh s¶n xuÊt h¹t gièng vµ ph¸t triÓn c¸c gièng ®Ëu t−¬ng §T12, AK06, §9804 ë c¸c tØnh phÝa B¾c" lµ cÇn thiÕt gãp phÇn më réng nhanh diÖn tÝch sö dông gièng míi, gièng chÊt l−îng gãp phÇn t¨ng nhanh n¨ng suÊt vµ ®em l¹i hiÖu qu¶ cao cho ng−êi s¶n xuÊt.
1 Ch−¬ng I: Tæng quan t×nh h×nh nghiªn cøu s¶n xuÊt ®Ëu t−¬ng trong vµ ngoµi n−íc 1. T×nh h×nh nghiªn cøu vµ s¶n xuÊt ®Ëu t−¬ng trªn thÕ giíi Trªn thÕ giíi cã 78 n−íc trång ®Ëu t−¬ng. §Ëu t−¬ng lµ mét trong 8 c©y lÊy dÇu quan träng (§Ëu t−¬ng, b«ng, l¹c, h−íng d−¬ng, c¶i dÇu, lanh, dõa, cä). DiÖn tÝch vµ s¶n l−îng ®Ëu t−¬ng trªn thÕ giíi ®· kh«ng ngõng gia t¨ng qua c¸c n¨m: Theo FAO, n¨m 2005, diÖn tÝch ®Ëu t−¬ng trªn thÕ giíi ®¹t lµ 76,74 triÖu ha, s¶n l−îng 167,7 triÖu tÊn n¨m 2001 vµ t¨ng lªn 91,0 triÖu ha, n¨ng suÊt 22,9 t¹/ha vµ s¶n l−îng 208,39 triÖu tÊn n¨m 2005.
Bèn n−íc s¶n xuÊt ®Ëu t−¬ng lín nhÊt thÕ giíi lµ Mü (28,848 triÖu ha), Brazil, Trung Quèc vµ Argentina, chiÕm 90-95% tæng s¶n l−îng thÕ giíi. N−íc cã n¨ng suÊt b×nh qu©n lín nhÊt lµ Thôy Sü 40 t¹/ha, tiÕp ®Õn lµ Achentina - 27,28 t¹/ha, Mü - 28,9 t¹/ha, Brazil - 22,23 t¹/ha, Trung Quèc - 13,08 t¹/ha. TiÒm n¨ng n¨ng suÊt ®Ëu t−¬ng cßn rÊt to lín. Trªn diÖn tÝch hÑp ë Chilª ®· ®¹t 60,0 t¹/ha, ë Italia - 61,0 t¹/ha vµ ë Srilanka ®¹t 61,0 t¹/ha.
DiÖn tÝch , n¨ng suÊt, s¶n l−îng ®Ëu t−¬ng cña mét sè n−íc ®iÓn h×nh trªn thÕ giíi n¨m 2005 N−íc DiÖn tÝch (1000ha) N¨ng suÊt (t¹/ha) S¶n l−îng (1000 tÊn) Toµn thÕ giíi 91.800,30 Nguån : FAO, 2005 2 Mü lµ n−íc cã nhiÒu thµnh tùu trong nghiªn cøu ph¸t triÓn ®Ëu t−¬ng, hä cã tíi 560 mÉu gièng ®Ëu t−¬ng hoang d¹i vµ 9861 mÉu gièng trång. Nguån vËt liÖu phong phó nµy ®· gióp Mü gÆt h¸i nhiÒu thµnh c«ng trong chän t¹o gièng ®Ëu t−¬ng míi theo h−íng n¨ng suÊt cao vµ chèng chÞu s©u bÖnh h¹i. Trung Quèc lµ n−íc gÇn ViÖt Nam vµ cã tËp qu¸n canh t¸c t−¬ng tù, gÇn ®©y Trung Quèc ®· chän ®−îc mét sè gièng nh− Trung Chi sè 8, n¨ng suÊt tiÒm n¨ng cã thÓ ®¹t tõ 30-45 t¹/ha, thÝch øng cho vïng Hå B¾c. Gièng Trung §Ëu 29 ®−îc chän t¹o tõ tæ hîp 78-141/merit kÕt hîp ®ét biÕn b»ng t¸c nh©n vËt lý cã tû lÖ qña 4 h¹t cao, tiÒm n¨ng n¨ng suÊt 26-37 t¹/ha.
Kü thuËt ®ét biÕn nh©n t¹o còng ®· ®−îc øng dông réng r·i ®Ó t¹o ra c¸c dßng/ gièng ®Ëu t−¬ng cã n¨ng suÊt cao, cã thêi gian sinh tr−ëng ng¾n vµ thÝch øng réng víi ®iÒu kiÖn sinh th¸i kh¸c nhau (Kwon vµ cs. 1969; Zakri, 1986; Qui vµ Gao,1988; Conger vµ cs. 1976; Suney, 1993; Tulmann vµ cs. Tuy nhiªn ph−¬ng ph¸p chän gièng truyÒn thèng mÊt nhiÒu thêi gian ®Ó chän ®−îc c¸c tÝnh tr¹ng mong muèn qua c¸c thÕ hÖ.
GÇn ®©y, mét sè n−íc cã nÒn n«ng nghiÖp tiªn tiÕn ®· øng dông chØ thÞ ph©n tö trong chän t¹o gièng. Mü ®· nghiªn cøu thµnh c«ng chuyÓn ghÐp gen t¹o ra vËt liÖu chän gièng míi ë ®Ëu t−¬ng. óc ®· ¸p dông kü thuËt c«ng nghÖ tÕ bµo ®Ó ph©n lËp ®−îc gen chÞu h¹n thµnh c«ng. NhiÒu nhµ khoa häc ®· ®i s©u nghiªn cøu vÒ ph−¬ng diÖn sinh lý, ho¸ sinh, di truyÒn ®Æc biÖt c¸c c¬ chÕ chèng chÞu (ngo¹i c¶nh bÊt lîi, s©u bÖnh), c¸c yÕu tè cÊu thµnh n¨ng suÊt, chÊt l−îng h¹t nh»m ph¸t triÓn diÖn tÝch gieo trång còng nh− n©ng cao n¨ng suÊt, chÊt l−îng vµ s¶n l−îng ®Ëu t−¬ng.
T×nh h×nh s¶n xuÊt ®Ëu t−¬ng ë ViÖt Nam. DiÖn tÝch, n¨ng suÊt vµ s¶n l−îng ®Ëu t−¬ng ë ViÖt Nam giai ®o¹n 1995-2005 S¶n xuÊt ®Ëu t−¬ng ®−îc ph©n bè ë hÇu hÕt c¸c vïng sinh th¸i n«ng nghiÖp ViÖt Nam vµ chiÕm 23,7% tæng diÖn tÝch c©y c«ng nghiÖp hµng n¨m (B«ng, §ay, Cãi, mÝa, l¹c, ®Ëu t−¬ng, thuèc l¸). 3 So víi n¨m 1995, n¨m 2005 diÖn tÝch trång ®Ëu t−¬ng t¨ng 68,1%. Sù t¨ng tr−ëng diÖn tÝch tËp trung ë c¸c tØnh: Hµ T©y, Hµ Giang, §¾k L¾k, §¾k N«ng vµ §ång Th¸p.
N¨ng suÊt b×nh qu©n c¶ n−íc t¨ng 37,5%. N¨ng suÊt b×nh qu©n ®¹t cao nhÊt lµ tØnh §ång Th¸p (21t¹/ha) tiÕp ®Õn lµ §¾k N«ng (19 t¹/ha). N¨m 2005 lµ n¨m cã diÖn tÝch vµ n¨ng suÊt ®¹t cao nhÊt tõ tr−íc ®Õn nay (B¶ng 2). B¶ng 2: DiÖn tÝch, n¨ng suÊt, s¶n l−îng ®Ëu t−¬ng ë ViÖt Nam 1995 - 2005 S¶n l−îng N¨m DiÖn tÝch (1000ha) N¨ng suÊt (t¹/ha) (1000tÊn) 1995 121.5 (Nguån: Niªn gi¸m thèng kª , Tæng côc Thèng kª, 2005) C¶ n−íc ®· h×nh thµnh 5 vïng s¶n xuÊt ®Ëu t−¬ng chÝnh nh− sau: - §ång b»ng s«ng Hång lµ vïng cã diÖn tÝch trång ®Ëu t−¬ng lín nhÊt c¶ n−íc (64.900 ha, chiÕm 31,9%) trong ®ã Hµ T©y lµ tØnh cã diÖn tÝch lín nhÊt cña vïng §BSH (27.500 ha) , tiÕp ®Õn lµ VÜnh Phóc, H−ng Yªn, Th¸i B×nh, Hµ Nam.
DiÖn tÝch trång ®Ëu t−¬ng ë Hµ T©y chñ yÕu lµ vô ®Ëu t−¬ng ®«ng trªn ®Êt sau hai vô lóa mïa (24.000 ha) - Vïng §«ng B¾c cã diÖn tÝch trång ®Ëu t−¬ng ®øng thø hai (43.400 ha, chiÕm 21,3%) sau vïng §ång b»ng s«ng Hång. ë vïng nµy ®Ëu t−¬ng ®−îc trång chñ yÕu ë Hµ Giang (15.100 ha) vµ Cao B»ng (7. 4 - Vïng T©y B¾c diÖn tÝch ®Ëu t−¬ng chiÕm 12,3% vµ ®−îc trång nhiÒu ë hai tØnh §iÖn Biªn (8.100 ha) - Vïng T©y Nguyªn diÖn tÝch trång ®Ëu t−¬ng chiÕm 13,1% tæng diÖn tÝch c¶ n−íc vµ ®−îc trång chñ yÕu ë tØnh §¾k L¾k (11. - Vïng §«ng Nam bé, ®Ëu t−¬ng ®−îc trång chÝnh ë tØnh §ång Th¸p (11.
T×nh h×nh s¶n xuÊt ®Ëu t−¬ng ë c¸c vïng sinh th¸i n«ng nghiÖp ViÖt Nam n¨m 2000-2005 DiÖn tÝch S¶n l−îng N¨ng suÊt (t¹/ha) TT Vïng sinh th¸i (1000ha) (1000tÊn) 2000 2005 2000 2005 2000 2005 C¶ n−íc 124,1 203,6 12,3 14,3 149,3 291,5 I MiÒn B¾c 83,6 138,9 10,9 13,3 90,9 184,1 1 §ång b»ng SH 33,5 64,9 13,3 16,0 44,6 104,4 2 Vïng §«ng B¾c 31,9 43,4 8,7 10,2 27,9 43,7 3 Vïng T©y B¾c 15,5 25,0 9,6 11,5 15,0 28,7 4 B¾c Trung Bé 2,7 5,6 13,0 13,5 3,4 7,3 II MiÒn Nam 40,5 64,7 11,4 16,6 58,4 107,4 5 Duyªn H¶i NTB - - - - - - 6 T©y Nguyªn 15,0 26,6 14,0 15,7 21,1 41,9 7 MiÒn §«ng NB 13,1 16,0 8,8 18,0 11,6 28,9 8 §ång b»ng SCL 2,3 2,5 23,9 27,2 5,5 6,8 ( Nguån: Niªn gi¸m thèng kª 2005, Tæng côc Thèng kª) 1. T×nh h×nh nghiªn cøu ®Ëu t−¬ng ë ViÖt Nam. Tõ n¨m 1990 trë l¹i ®©y, c«ng t¸c nghiªn cøu c©y ®Ëu t−¬ng ®· ®−îc nhiÒu c¬ quan nghiªn cøu khoa häc trong c¶ n−íc quan t©m ph¸t triÓn nh−: ViÖn KHKTNN ViÖt Nam, ViÖn c©y L−¬ng thùc vµ C©y thùc phÈm, ViÖn Di truyÒn N«ng nghiÖp, ViÖn Nghiªn cøu Ng«, ViÖn KHKTNN MiÒn Nam, Tr−êng §¹i häc N«ng nghiÖp I, Tr−êng §¹i häc CÇn Th¬,. ChØ tÝnh tõ n¨m 2001 ®Õn 2005 chóng ta ®· bæ sung ®−îc tËp ®oµn nhËp néi 540 mÉu gièng ®Ëu t−¬ng tõ Mü, óc, Hµn Quèc vµ §µi Loan, NhËt B¶n gãp phÇn kh¾c phôc t×nh tr¹ng nghÌo nµm vÒ nguån gen di truyÒn c©y ®Ëu t−¬ng ë ViÖt Nam.
5 Song song víi viÖc nhËp néi, c¸n bé nghiªn cøu c©y ®Ëu t−¬ng ë n−íc ta hµng n¨m ®· tiÕn hµnh thùc hiÖn hµng tr¨m tæ hîp lai míi theo h−íng chän gièng n¨ng suÊt cao, chèng chÞu s©u bÖnh kh¸ vµ chÊt l−îng tèt, thêi gian sinh tr−ëng phï hîp cho c¸c vïng, mïa vô vµ c¬ cÊu c©y trång kh¸c nhau. 83 mÉu gièng cã c¸c ®Æc tÝnh mong muèn ®· ®−îc tuyÓn chän tõ tËp ®oµn vµ tõ c¸c tæ hîp lai míi cã thÓ lµm vËt liÖu khëi ®Çu phôc vô cã hiÖu qu¶ cho c«ng t¸c chän t¹o gièng. Mét sè mÉu gièng ®iÓn h×nh nh−: MÉu gièng K9935 cã sè qu¶/c©y kh¸ (62,2 qu¶/c©y) ; 06 mÉu gièng cã n¨ng suÊt c¸ thÓ kh¸ > 8gam : Oguradaijin, S02-1001, William 92, CB8621, CÇn Th¬, Sè 662. ; 04 gièng cã TGST cùc ng¾n 70-72 ngµy: S03, §THQ13, §THQ1, §HTQ 14 ; 04 gièng ng¾n ngµy 80-85 DAKPKP1, MTD464-1, ASG374, H−¬ng, n¨ng suÊt cao h¬n Nam Vang 20-50% ; 09 dßng/gièng cã tiÒm n¨ng n¨ng suÊt cao, TGST 85-100 ngµy, n¨ng suÊt ®¹t tõ 4,4-5,4 g/c©y: §T4-33, §T4.21 ; 04 mÉu gièng cã khèi l−îng h¹t lín BR24, S02 -1001, §THQ78 vµ ®Ëu t−¬ng ®en ; 30 dßng gièng kh¸ng bÖnh phÊn tr¾ng kh¸ vµ 25 dßng /gièng kh¸ng bÖnh gØ s¾t.
KÕ thõa kÕt qu¶ cña giai ®o¹n tr−íc ®©y, nhiÒu gièng ®Ëu t−¬ng míi cã n¨ng suÊt cao, chÊt l−îng tèt ®¸p øng ®−îc c¸c mïa vô, c¸c vïng sinh th¸i kh¸c nhau ®· ®−îc phãng thÝch vµo s¶n xuÊt trong giai ®o¹n 1996 - 2000 nh−: §T.Giai ®o¹n 2000-2005 nh− §T12, AK06, DT96, §9602, §9804, §T2000, §T22, V§N5.