Luận Án Tiến Sỹ Kinh Tế: Hoàn Thiện Quản Lý Thu Thuế Nhằm Nâng Cao Sự Tuân Thủ Thuế Của Doanh Nghiệp

Luận án tiến sỹ kinh tế nghiên cứu hoàn thiện quản lý thu thuế nhằm nâng cao sự tuân thủ thuế của doanh nghiệp, đóng góp hiệu quả cho nền kinh tế.

• Tác giả: Nguyễn Thị Lệ Thúy
• Người hướng dẫn: TS Đặng Hoàng Toàn
• Trường học: Đại Học Kinh Tế Quốc Dân
• Chuyên ngành: Quản lý kinh tế
• Đề tài: Hoàn Thiện Quản Lý Thu Thuế Nhà Nước: Giải Pháp Nâng Cao Tuân Thủ Thuế Doanh Nghiệp
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2009
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Cơ sở lý luận về sự tuân thủ thuế của doanh nghiệp và quản lý thu thuế của nhà nước

Sự tuân thủ thuế của doanh nghiệp là một yếu tố quan trọng trong việc đảm bảo nguồn thu cho ngân sách nhà nước. Quản lý thuế không chỉ là việc thu thuế mà còn là việc tạo ra một môi trường thuận lợi cho doanh nghiệp thực hiện nghĩa vụ thuế. Các yếu tố ảnh hưởng đến sự tuân thủ thuế bao gồm nhận thức của doanh nghiệp về nghĩa vụ thuế, sự phức tạp của hệ thống thuế, và các chính sách hỗ trợ từ nhà nước. Để nâng cao tuân thủ thuế, cần có những giải pháp thuế hiệu quả, bao gồm cải cách chính sách thuế và cải thiện quản lý tài chính. Theo nghiên cứu, việc áp dụng các biện pháp khuyến khích và giảm thiểu chi phí tuân thủ sẽ giúp doanh nghiệp tự nguyện thực hiện nghĩa vụ thuế.

1.1. Nộp thuế nghĩa vụ tất yếu của doanh nghiệp

Nộp thuế là nghĩa vụ không thể thiếu của mỗi doanh nghiệp. Thuế doanh nghiệp không chỉ là nguồn thu cho ngân sách mà còn là trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp. Việc thực hiện nghĩa vụ thuế đúng hạn và đầy đủ không chỉ giúp doanh nghiệp tránh được các hình phạt mà còn tạo dựng uy tín trong mắt khách hàng và đối tác. Do đó, việc nâng cao tuân thủ thuế là cần thiết để đảm bảo sự phát triển bền vững của doanh nghiệp. Các doanh nghiệp cần nhận thức rõ ràng về lợi ích của việc tuân thủ thuế, từ đó chủ động trong việc thực hiện nghĩa vụ của mình.

1.2. Các yếu tố ảnh hưởng đến sự tuân thủ thuế của doanh nghiệp

Sự tuân thủ thuế của doanh nghiệp chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố, bao gồm chính sách thuế, sự hỗ trợ từ cơ quan thuế, và nhận thức của doanh nghiệp về nghĩa vụ thuế. Chính sách thuế cần phải rõ ràng và dễ hiểu để doanh nghiệp có thể thực hiện một cách hiệu quả. Ngoài ra, sự hỗ trợ từ cơ quan thuế thông qua các chương trình tuyên truyền và tư vấn cũng đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao tuân thủ thuế. Doanh nghiệp cần được cung cấp thông tin đầy đủ và kịp thời về các quy định thuế để có thể thực hiện nghĩa vụ của mình một cách chính xác.

II. Thực trạng quản lý thu thuế của nhà nước nhằm tăng cường sự tuân thủ thuế của doanh nghiệp trên địa bàn Hà Nội

Thực trạng quản lý thu thuế tại Hà Nội cho thấy nhiều thách thức trong việc nâng cao tuân thủ thuế của doanh nghiệp. Mặc dù đã có nhiều cải cách trong quản lý thuế, nhưng vẫn còn tồn tại nhiều vấn đề cần giải quyết. Các doanh nghiệp trên địa bàn Hà Nội thường gặp khó khăn trong việc hiểu và thực hiện các quy định thuế. Điều này dẫn đến tình trạng tuân thủ thuế không đồng đều giữa các doanh nghiệp. Cần có những biện pháp cụ thể để cải thiện tình hình này, bao gồm việc tăng cường quản lý tài sản và cải cách quy trình đăng ký, kê khai thuế.

2.1. Thực trạng tuân thủ thuế của doanh nghiệp trên địa bàn Hà Nội

Tình hình tuân thủ thuế của doanh nghiệp tại Hà Nội hiện nay cho thấy sự chênh lệch lớn giữa các loại hình doanh nghiệp. Doanh nghiệp lớn thường có khả năng tuân thủ tốt hơn so với doanh nghiệp nhỏ và vừa. Nguyên nhân chủ yếu là do doanh nghiệp lớn có nguồn lực và kinh nghiệm trong việc quản lý thuế. Trong khi đó, doanh nghiệp nhỏ thường gặp khó khăn trong việc nắm bắt các quy định và thực hiện nghĩa vụ thuế. Cần có các chương trình hỗ trợ cụ thể cho doanh nghiệp nhỏ để nâng cao tuân thủ thuế.

2.2. Đánh giá thực trạng quản lý thu thuế của nhà nước

Quản lý thu thuế của nhà nước tại Hà Nội hiện nay còn nhiều hạn chế. Mặc dù đã có những nỗ lực trong việc cải cách chính sách thuế, nhưng việc thực thi vẫn chưa đạt hiệu quả cao. Các cơ quan thuế cần cải thiện quy trình làm việc và tăng cường sự phối hợp giữa các bộ phận để nâng cao hiệu quả quản lý. Việc áp dụng công nghệ thông tin trong quản lý thuế cũng cần được đẩy mạnh để giảm thiểu thủ tục hành chính và nâng cao tính minh bạch trong quản lý thuế.

III. Các giải pháp hoàn thiện quản lý thu thuế của nhà nước nhằm tăng cường sự tuân thủ thuế của doanh nghiệp trên địa bàn Hà Nội

Để nâng cao tuân thủ thuế của doanh nghiệp, cần có những giải pháp đồng bộ và hiệu quả. Trước hết, cần đổi mới quan điểm và chiến lược quản lý thu thuế, hướng tới việc xem doanh nghiệp là đối tác trong việc thực hiện nghĩa vụ thuế. Các giải pháp cần tập trung vào việc cải cách quy trình kê khai, nộp thuế, và tăng cường hỗ trợ cho doanh nghiệp trong việc thực hiện nghĩa vụ thuế. Ngoài ra, cần có các biện pháp khuyến khích doanh nghiệp tuân thủ thuế thông qua các chính sách ưu đãi và giảm thiểu chi phí tuân thủ.

3.1. Đổi mới quan điểm và chiến lược quản lý thu thuế

Đổi mới quan điểm trong quản lý thu thuế là cần thiết để nâng cao tuân thủ thuế. Cần xem doanh nghiệp là đối tác trong việc thực hiện nghĩa vụ thuế, từ đó xây dựng các chính sách hỗ trợ phù hợp. Việc áp dụng các biện pháp khuyến khích và giảm thiểu chi phí tuân thủ sẽ giúp doanh nghiệp tự nguyện thực hiện nghĩa vụ thuế. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan thuế và doanh nghiệp để tạo ra một môi trường thuận lợi cho việc thực hiện nghĩa vụ thuế.

3.2. Các giải pháp hoàn thiện quản lý thu thuế

Các giải pháp hoàn thiện quản lý thu thuế cần tập trung vào việc cải cách quy trình kê khai, nộp thuế và tăng cường hỗ trợ cho doanh nghiệp. Cần đơn giản hóa quy trình kê khai thuế để giảm thiểu chi phí cho doanh nghiệp. Ngoài ra, cần tăng cường công tác tuyên truyền, hỗ trợ doanh nghiệp trong việc hiểu và thực hiện nghĩa vụ thuế. Việc áp dụng công nghệ thông tin trong quản lý thuế cũng cần được đẩy mạnh để nâng cao hiệu quả và tính minh bạch trong quản lý thuế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ SỰ TUÂN THỦ THUẾ CỦA DOANH NGHIỆP VÀ QUẢN LÝ THU THUẾ CỦA NHÀ NƯỚC 1. Sự tuân thủ thuế của doanh nghiệp 1. Nộp thuế - nghĩa vụ tất yếu của doanh nghiệp Thuế, theo quy định của pháp luật, là khoản đóng góp mang tính bắt buộc mà các tổ chức và cá nhân phải có nghĩa vụ nộp vào ngân sách nhà nước (NSNN). Các tác giả giáo trình thuế của Học viện Tài chính viết : “Thuế là một khoản đóng góp bắt buộc từ các thể nhân và pháp nhân cho nhà nước theo mức độ và thời hạn pháp luật quy định nhằm sử dụng cho mục đích công cộng” [19, tr.

Do vậy, nộp thuế là nghĩa vụ tất yếu của DN. Tính tất yếu này xuất phát từ một số cơ sở như sau: - Thuế là khoản chi phí mà DN phải trả cho sử dụng các tài sản quốc gia như vốn, tài nguyên thiên nhiên, cơ sở hạ tầng (điện, nước, giao thông, hệ thống thông tin. Vì vậy, DN phải có nghĩa vụ đóng góp một phần thu nhập cho Nhà Nước để duy trì và phát triển tài sản quốc gia mà họ sử dụng. - Thuế thu từ DN là khoản thu chủ yếu của NSNN nhằm phục vụ cho mục đích chi tiêu phát triển kinh tế xã hội như chi tiêu cho các hoạt động cung ứng các dịch vụ công, chi cho điều tiết kinh tế vĩ mô.

Vì vậy, bất kỳ một quốc gia nào cũng phải thu thuế để đáp ứng nhu cầu chi tiêu cho xã hội, đặc biệt ở những nước mà NSNN chủ yếu dựa vào nguồn thu nội bộ. Thuế tồn tại trong môi trường chính trị kinh tế và xã hội, vì vậy nếu các DN tuân thủ đầy đủ nghĩa vụ thuế thì đó chính là tín hiệu tích cực và có lợi đối với NSNN. - Nộp thuế của DN đảm bảo cho Nhà nước thực hiện được các mục tiêu điều tiết vĩ mô nền kinh tế thông qua kiểm kê, kiểm soát, hướng dẫn, khuyến khích, điều chỉnh các hoạt động sản xuất kinh doanh (SXKD), các hoạt động đầu tư trong nước và đầu tư nước ngoài, đảm bảo sự cân đối trong nền kinh tế và thực hiện các định hướng phát triển của Nhà nước. Mặt khác, nghĩa vụ nộp thuế của DN là tất yếu bởi đây là công cụ mà Nhà nước sử dụng để phân phối, điều hoà thu nhập giữa các tổ chức và cá nhân trong nền kinh tế nhằm đảm bảo mục tiêu công bằng.

11 - Nộp thuế của DN sẽ đảm bảo tính công bằng trong tuân thủ nghĩa vụ thuế giữa các DN ở các thành phần kinh tế, ở các ngành kinh tế và ở các loại hình quy mô khác nhau. Việc chấp hành nghĩa vụ thuế của một DN sẽ ảnh hưởng tích cực đến các DN khác và tăng cường sự nhận thức công bằng trong cộng đồng DN, kích thích sự tuân thủ của đại bộ phận các DN còn lại, đặc biệt là các đối tượng hoạt động trong khu vực phi chính thức và các DN đang khai thác các hình thức tránh thuế. Xét theo ảnh hưởng tâm lý hành vi, việc nhận thức được nộp thuế là nghĩa vụ tất yếu sẽ tạo môi trường quản lý thuế dân chủ hơn, tối thiểu hoá sự miễn cưỡng đối đầu cao của các DN, kích thích sự tuân thủ thuế tiềm năng. Tóm lại, nộp thuế phải được các DN nhận thức là một nghĩa vụ tất yếu.

Quản lý thu thuế của Nhà nước quan trọng nhất là phải làm cho các DN nhận thức được điều này, đó là cơ sở của sự tuân thủ thuế một cách đầy đủ và kịp thời. Sự tuân thủ thuế của doanh nghiệp 1. Một số khái niệm liên quan đến sự tuân thủ thuế • Tuân thủ thuế “Tuân thủ thuế theo cách hiểu đơn giản nhất là mức độ đối tượng chấp hành nghĩa vụ thuế được quy định trong luật thuế” [61, tr. Theo cơ quan thuế Australia (ATO), “tuân thủ thuế là việc DN đáp ứng các nghĩa vụ thuế theo quy định của luật thuế và theo các quyết định của toà án” [52, tr.5] Mc Barnet nghiên cứu rằng dựa vào mục đích và lợi ích của mình, DN có thể lựa chọn một trong 4 phương án sau (1) tuân thủ mục đích của luật (2) thoả hiệp bằng việc thương lượng cách mà luật thuế cụ thể nào đó hoạt động trong những hoàn cảnh nhất định và tuân thủ luật theo cách mà các mục tiêu được tuyên bố của luật có thể không thực hiện được (3) chuyển đổi các quyết định luật theo cách cụ thể, tạo điều kiện tích cực cho việc trốn thuế (4) phá vỡ hoặc không tuân thủ luật với hy vọng không bị phát hiện bằng cách thiết lập hệ thống kế toán để che dấu bất kỳ sự kiểm tra nào [63].

Theo Mc Barnet, các DN lớn có xu hướng là “có học” trong việc lựa chọn sự tuân thủ, họ có xu hướng chọn cách trốn thuế theo phương án thứ hai và thứ ba, còn DN nhỏ lựa chọn phương án trốn thuế theo cách thứ tư. 12 Do vậy, tuân thủ thuế nghĩa là tuân thủ mục đích của luật trong khi đảm bảo tăng cường tính chắc chắn mà mục đích đó có thể được thực hiện trên thực tế. Tuy nhiên, khái niệm tuân thủ thuế vẫn được các nhà nghiên cứu tiếp tục tranh luận theo hướng nghiên cứu tính tự nguyện hay không tự nguyện chấp hành nghĩa vụ thuế Quan điểm truyền thống của quản lý thuế chủ yếu dựa trên giả thiết rằng hầu hết DN về bản chất là không tự nguyện tuân thủ, và chỉ chấp hành nghĩa vụ khi có sự cưỡng chế của các cơ quan thuế hay khi bị tác động bởi lợi ích kinh tế. Cách tiếp cận cưỡng chế tuân thủ luật và cách tiếp cận kinh tế tập trung làm giảm mức độ trốn thuế chứ không hướng vào việc tăng cường sự tuân thủ thuế.

Nghiên cứu khái niệm tuân thủ thuế thông qua việc tập trung vào sự không tuân thủ, và tính cưỡng chế tuân thủ là quá đơn giản hoá. Quan điểm nghiên cứu hiện nay chuyển sang xem xét tính tự nguyện của việc chấp hành nghĩa vụ thuế. Bergman (1998) gợi ý rằng sự tuân thủ thuế được đo bằng số thu mà cơ quan thuế giả định dựa theo luật thuế do DN thanh toán cho NSNN. Tuy nhiên, phạm vi mà DN phản đối các luật thuế lại phụ thuộc vào nhiều yếu tố trong đó có sự vui lòng tuân thủ thuế.

Vì vậy, các tác giả như Andrreoni J. bắt đầu xem xét đến tính tự nguyện của sự tuân thủ [48]. Tính tự nguyện sau đó đã được một số cơ quan thuế như cơ quan thu nội địa Hoa Kỳ (IRS) xem xét đến trong các định nghĩa về khoảng cách thuế. Theo đó, tuân thủ thuế được định nghĩa là hành vi chấp hành nghĩa vụ thuế một cách đầy đủ và tự nguyện.

Nếu DN tuân thủ thuế chỉ bởi vì sự đe doạ và trừng phạt thì đó dường như không phải là sự tuân thủ đúng nghĩa ngay cả khi 100% dự toán thuế được hoàn thành. Quản lý thu thuế thành công là hầu hết đối tượng tuân thủ thuế một cách tự nguyện mà ít cần đến sự chất vấn, điều tra, nhắc nhở hoặc đe doạ và các hành vi xử phạt hành chính khác. Khía cạnh “tự nguyện” trong định nghĩa trên đây rất quan trọng, giúp các cơ quan thuế phân biệt giữa khái niệm tuân thủ mà ít cần hoạt động cưỡng chế trực tiếp và khái niệm tuân thủ là kết quả của sự cưỡng chế. 13 Tuy nhiên, cần phát triển khái niệm này và đưa yếu tố thời gian vào như là một tiêu chí thể hiện sự tuân thủ tự nguyện.

Một DN cuối cùng cũng thanh toán đầy đủ nghĩa vụ thuế nhưng nếu nghĩa vụ thuế đó được thanh toán muộn thì cũng không phải sự tuân thủ hoàn toàn. Hơn nữa, nếu lãi suất nộp muộn bị tính thì khoản thu đó cũng không phải là sự tuân thủ hoàn toàn tự nguyện. Từ đó có thể định nghĩa sự tuân thủ thuế của DN là hành vi chấp hành nghĩa vụ thuế theo đúng mục đích của luật một cách đầy đủ, tự nguyện và đúng thời gian. Như vậy khái niệm tuân thủ trên được đo bằng 3 yếu tố (1) tính đầy đủ, (2) tính tự nguyện và (3) yếu tố thời gian.

Tuy nhiên để đạt được 3 tiêu chí trên, quản lý thu thuế của nhà nước cần xem xét sự tuân thủ dự tính và sự không tuân thủ không dự tính. Nhiều khi DN tự nguyện có thể không đáp ứng nghĩa vụ thuế một cách không tính toán bởi vì họ không thể hoàn thành các tờ khai thuế chính xác hoặc họ không nhận thức được hoặc hiểu sai về luật hay do những lý do tương tự. Những nỗ lực của các cơ quan thuế để cải thiện quản lý thu thuế ở khía cạnh này là tìm ra các giải pháp giúp đỡ ĐTNT để họ không rơi vào tình trạng không tuân thủ không dự tính. • Hành vi không tuân thủ thuế dự tính Hành vi tuân thủ thuế không dự tính bao gồm trốn thuế và tránh thuế: 1) Xét theo quan điểm kinh tế vĩ mô: tránh thuế và trốn thuế có những ảnh hưởng tiêu cực như nhau đối với NSNN.

Vì vậy các nhà kinh tế học thường phân tích những ảnh hưởng này một cách đồng thời, không phân biệt giữa chúng [63, tr. 2) Từ cơ sở pháp lý: trốn thuế và tránh thuế là hai phạm trù không tuân thủ mục đích của luật nhưng hoàn toàn khác nhau. Trốn thuế là hình thức không tuân thủ mục đích của luật, đó là việc giảm gánh nặng thuế vi phạm cơ sở pháp lý [61]. Ví dụ, khi DN cố gắng kê khai thấp thu nhập chịu thuế, kê khai chi phí kinh doanh lớn hơn thực tế hay tránh việc kê khai thu nhập chịu thuế từ vốn, lao động và các yếu tố khác theo nguyên tắc kế toán thuế thì DN đó đã vi phạm luật.

Các chỉ số ngân sách thất thoát do trốn thuế là khoảng 3,5 đến 13,4 % GDP ở các nước phát triển và khoảng 50% ở các nước đang phát triển [63, tr. Tránh thuế là hình thức không 14 tuân thủ mục đích của luật nhưng hình thức này không vi phạm luật. Tránh thuế là nỗ lực giảm gánh nặng thuế dựa trên cơ sở pháp lý liên quan đến (1) khai thác những kẽ hở của luật hay các thủ thuật trì hoãn, kéo dài thời gian quá mức để giảm gánh nặng thuế (2) phân bố lại hoạt động kinh doanh để “tiết kiệm thuế”, chuyển thu nhập từ lao động sang thu nhập từ vốn để được chịu tỷ lệ thuế thấp hơn hay khai thác thiên đường thuế của các quốc gia khác [63, tr.