PHẦN MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Bảo hiểm xã hội là một chính sách xã hội đặc biệt quan trọng được các nước trên thế giới chú trọng phát triển phù hợp với điều kiện KT - XH của mình và pháp luật hóa trong hệ thống pháp luật của Nhà nước. Như mọi quốc gia trên thế giới, BHXH ở Việt Nam trong những năm qua được xem là một trong những chính sách xã hội rất lớn của Đảng và Nhà nước, được quy định trong Hiến pháp, trong các văn kiện của Đảng và không ngừng được bổ sung, hoàn thiện nhằm từng bước mở rộng và nâng cao việc đảm bảo vật chất, góp phần ổn định đời sống cho NLĐ và gia đình trong các trường hợp NLĐ ốm đau, thai sản, TNLĐ - BNN, hết tuổi lao động, chết, gặp rủi ro hoặc các khó khăn khác. Trong điều kiện phát triển nền kinh tế thị trường định hướng XHCN, BHXH ngày càng trở nên quan trọng trong việc góp phần đảm bảo công bằng xã hội và phát triển xã hội một cách bền vững.
BHXH chẳng những có ý nghĩa về mặt KT - XH mà còn mang ý nghĩa nhân văn sâu sắc, quyền lợi của hàng triệu NLĐ được đảm bảo; và cũng giúp NSNN ổn định được nguồn thu. Có 2 loại hình BHXH để NLĐ tham gia là BHXH bắt buộc và BHXH tự nguyện; trong đó nguồn thu từ các đối tượng tham gia BHXH bắt buộc là chủ yếu. Có thể nói rằng, sự phát triển của ngành BHXH có lớn mạnh và bền vững hay không phụ thuộc rất lớn bởi nguồn thu BHXH bắt buộc. Thu BHXH chính là cơ sở đầu tiên để thực hiện các quyền lợi cho NLĐ bởi quỹ BHXH được thiết lập trên cơ sở đóng góp của NLĐ, sự hỗ trợ của NSNN và lợi nhuận do đầu tư quỹ sinh lời.
Do đó, có thu tốt thì việc chi trả mới đạt hiệu quả. Từ đó kéo theo những lợi ích của BHXH mang lại đối với nền KT - XH. Hiểu được tầm quan trọng của công tác thu trong việc bảo toàn nguồn Quỹ và xác lập cơ sở để chi trả chế độ cho NLĐ, ngay từ lúc thành lập, BHXH đã quan tâm chỉ đạo việc thực hiện công tác quản lý thu thật tốt, mở rộng đối tượng đóng BHXH theo qui định của pháp luật. Những năm qua ngành BHXH đã tích cực phối hợp với các cơ 1 c (Luan.hcm quan, đơn vị ngoài ngành trong việc phát triển thêm số đối tượng tham gia và công tác thu hồi nợ BHXH tại các địa phương; đẩy mạnh việc thanh tra chuyên ngành tại các doanh nghiệp có hành vi vi phạm pháp luật BHXH.
Công tác thu càng được tổ chức, quản lý thống nhất và chặt chẽ thì việc thu BHXH càng đạt hiệu quả cao. BHXH Quận 3 là quận hàng năm có số thu khá lớn thuộc BHXH Thành Phố Hồ Chí Minh; BHXH quận luôn có các chính sách khác nhau để công tác thu đạt hiệu quả cao và gặt hái được những thành tựu đáng kể góp phần đảm bảo an sinh xã hội, ổn định chính trị, thúc đẩy sự nghiệp công nghiệp hoá hiện đại hoá đất nước. Tuy nhiên, công tác quản lý nguồn thu quỹ BHXH, đặc biệt là quản lý thu BHXH bắt buộc vẫn còn tồn tại những vấn đề bất cập, hạn chế như: khó khăn trong việc phát triển đối tượng, quản lý các đơn vị SDLĐ có tham gia đầy đủ hay không; tình trạng gian lận khi đăng ký, kê khai lương đóng BHXH cho NLĐ; việc trốn đóng, nợ BHXH vẫn còn xảy ra thường xuyên… Do đó, yêu cầu đặt ra phải tìm ra các giải pháp phù hợp để mang lại hiệu quả cao trong quản lý thu BHXH bắt buộc, đảm bảo nguồn quỹ để giải quyết các chế độ chi trả cho NLĐ nhằm thực hiện mục tiêu công bằng xã hội. Xuất phát từ thực tế trên, tôi quyết định lựa chọn đề tài “Hoàn thiện công tác quản lý thu BHXH bắt buộc tại BHXH Quận 3, TP.HCM” làm đề tài luận văn thạc sĩ nhằm nghiên cứu sâu hơn các vấn đề liên quan trong công tác quản lý thu BHXH bắt buộc trên địa bàn Quận 3, TP.HCM những năm gần đây và từ đó đề xuất, kiến nghị các giải pháp để việc quản lý thu BHXH trên địa bàn Quận 3 được hoàn thiện và mang lại hiệu quả cao hơn trong giai đoạn tiếp theo.
Các nghiên cứu liên quan đến đề tài Nội dung BHXH và cơ chế, chính sách đối với hệ thống BHXH, thu BHXH đã có các công trình nghiên cứu được công bố như sau: A. Tamošiūnas (2022) “Management of the collection of social insurance contributions”: nghiên cứu này phân tích hệ thống ASXH và tình hình BHXH ở Lithuania. Trọng tâm là việc truy thu và cưỡng chế đóng BHXH, các giải pháp để thu hồi các khoản đóng góp chưa thanh toán. Chính sách chung đã được Chính 2 c (Luan.hcm phủ thiết lập nhằm cải thiện các điều kiện của kinh tế nhà nước, thúc đẩy sự phát triển của đất nước và giảm khả năng trốn thuế, là rất quan trọng để tăng hiệu quả thu các khoản đóng BHXH của Nhà nước.
Yu Zhou (2021) “Social insurance management depends on the development of computer information technology: Với sự phát triển mạnh mẽ của khoa học công nghệ, các tầng lớp xã hội ứng dụng công nghệ thông tin vào cuộc sống ngày càng sâu rộng. Là một hệ thống an ninh quan trọng, BHXH là một phần quan trọng trong hệ thống an ninh của Trung Quốc. Nghiên cứu này giới thiệu tóm tắt sự cần thiết và nguyên tắc xây dựng bảo hiểm xã hội hệ thống thông tin quản lý và thảo luận về các biện pháp áp dụng hiệu quả công nghệ thông tin máy tính trong quản lý bảo hiểm xã hội nhằm phát huy hết tác dụng của vai trò của công nghệ thông tin máy tính, tối ưu hóa hệ thống quản lý của BHXH, và hiện thực hóa việc quản lý các thông tin BHXH, đáp ứng nhu cầu hiện đại quản lý BHXH. Điều này có ý nghĩa rất lớn đối với sự phát triển KT - XH của Trung Quốc.
Enoff and Roddy McKinnon (2011) nghiên cứu: “Social Security Contribution Collection and Compliance: Improving Governance to Extend Social Protection. Nghiên cứu sử dụng dữ liệu thu thập được từ việc khảo sát các tổ chức an sinh xã hội và các đơn vị đóng góp vào quỹ BHXH, mục đích chính của nghiên cứu là nâng cao việc chia sẻ kiến thức và tổ chức quản lý thu tốt. Nghiên cứu chỉ ra các yếu tố ảnh hưởng tới công tác thu và mức độ tuân thủ đóng góp như xã hội, chính trị, kinh tế có mối liên kết chặt chẽ với nhau và bài viết định hình việc nghiên cứu các yếu tố này là một khía cạnh quan trọng trong tổ chức quản lý thu.” Theo Phạm Trường Giang (2010), “Hoàn thiện cơ chế thu BHXH ở Việt Nam” Luận án Tiến sĩ: “Nghiên cứu tập trung vào cơ chế thu BHXH ở Việt Nam giai đoạn 2004-2008; các chế tài trong việc xử lý vi phạm của các đơn vị khi đóng BHXH; việc phân cấp trong quản lý thu BHXH. Dựa trên những phân tích về cơ chế thu BHXH của Việt Nam, tác giả đã chỉ ra những vấn đề trong chế tài xử phạt vi phạm đóng BHXH còn thấp, chưa thực sự đủ sức răn đe, tạo áp lực cho các đơn vị để tham gia BHXH.hcm Ngoài ra, nghiên cứu còn tham khảo một số mô hình về thu BHXH ở các nước phát triển và kiến nghị một số giải pháp nhằm hoàn thiện cơ chế thu BHXH của Việt Nam.” Dương Xuân Triệu (1999),“Cơ sở khoa học hoàn thiện quy trình thu Bảo hiểm xã hội” đề tài nghiên cứu khoa học cấp bộ bảo vệ năm 1999.
Trên cơ sở nghiên cứu 5 mô hình quản lý thu BHXH của các nước trong khu vực và thế giới, tác giả đã làm rõ một số khái niệm xung quanh vấn đề thu BHXH, thực trạng quản lý thu BHXH, đồng thời đề xuất các giải pháp nhằm hoàn thiện quy trình quản lý thu BHXH phù hợp với từng đối tượng ở Việt Nam. Theo Phạm Minh Việt (2019) “Quản lý thu Bảo hiểm xã hội ở Việt Nam”, Luận án Tiến sĩ, Học viện Tài Chính: “Luận án xác định những nhân tố tác động đến quản lý thu BHXH, đồng thời lý giải và phân tích rõ nội dung từng nhân tố, xác định những tiêu chí đánh giá mức độ tuân thủ BHXH, mức độ bao phủ và mức độ quản lý thu BHXH. Từ đó đưa ra những đánh giá xác đáng về thực trạng nghiên cứu như mặt đạt được, các hạn chế còn tồn tại, chỉ ra nguyên nhân và đề xuất hệ thống giải pháp nhằm tăng cường quản lý thu BHXH ở Việt Nam.” Hoàng Bích Hồng (2021),“Thực trạng và giải pháp phát triển đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội” Tạp chí tài chính, kỳ 1&2 2021. Bài nghiên cứu đã nêu cụ thể các đối tượng đóng BHXH, mức đóng và việc thực hiện tham gia đóng BHXH giai đoạn 2016-2020 của Việt Nam, phân tích những kết quả đạt được trong quá trình mở rộng đối tượng tham gia BHXH, đồng thời phân tích những tồn tại hạn chế trong quá trình phát triển BHXH của người dân và phân tích nguyên nhân của những hạn chế đó.
Từ đó, bài viết đề xuất các biện pháp phát triển đối tượng đóng BHXH theo hướng bền vững. Với những cách tiếp cận khác nhau, các đề tài trên đã đề cập nhiều vấn đề liên quan đến thực trạng công tác quản lý thu BHXH bắt buộc qua các năm qua và hướng tới các giải pháp hoàn thiện quản lý thu BHXH ở mỗi địa phương, mỗi thời kỳ nhằm phát triển nguồn thu BHXH một cách bền vững. Tuy nhiên, vì vị trí địa lý, điều kiện 4 c (Luan.hcm văn hóa, cơ sở hạ tầng, chính trị, KT – XH mỗi địa phương khác nhau nên các công trình nghiên cứu trên không phù hợp với BHXH Quận 3, TP. Hồ Chí Minh.
Hơn nữa trong giai đoạn hiện nay do có nhiều sự thay đổi trong thành phần các đối tượng tham gia, các điều kiện kinh tế vĩ mô khác, đặc biệt trong thời kỳ hội nhập của nền kinh tế quốc tế, khi Nhà nước ban hành nhiều sửa đổi bổ sung chế độ chính sách BHXH thì việc tiếp tục nghiên cứu có hệ thống về lĩnh vực BHXH nói chung, công tác quản lý thu nói riêng là cần thiết. Mục tiêu nghiên cứu Mục tiêu tổng quát: Đưa ra một số giải pháp, kiến nghị nhằm hoàn thiện công tác quản lý thu BHXH bắt buộc ở Quận 3 trong thời kỳ tới. Mục tiêu cụ thể: Luận văn hệ thống hóa một số những vấn đề lý luận cơ bản về BHXH, thu BHXH và quản lý thu BHXH. Đánh giá thực trạng tình hình thu BHXH bắt buộc tại Bảo hiểm xã hội Quận 3 trong giai đoạn 2016 -2020.