LỜI MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài An sinh xã hội nói chung và bảo hiểm xã hội (BHXH) nói riêng là một trong những chính sách xã hội cơ bản thể hiện đường lối chủ trương của Đảng và Nhà nước ta hướng vào mục tiêu phát triển con người, thúc đẩy công bằng và tiến bộ, nâng cao chất lượng cuộc sống của nhân dân, phù hợp với điều kiện kinh tế – xã hội của đất nước. Sự phát triển kinh tế - xã hội của một đất nước luôn gắn liền với những mục tiêu an sinh xã hội. Cùng với công cuộc đổi mới đang diễn ra trên khắp các lĩnh vực, chính sách BHXH cũng từng bước được sửa đổi để phù hợp với sự phát triển chung của nền kinh tế - xã hội.
Vì vậy, nghiên cứu cơ sở lý luận và thực tiễn về BHXH là một vấn đề cấp bách và cơ bản không những của các nhà nghiên cứu, các nhà quản lý, mà còn cả những người lao động với tư cách vừa là đối tượng, vừa là chủ thể của chính sách BHXH. Chính sách BHXH ở nước ta ra đời từ khá sớm, bắt đầu từ thời điểm đánh dấu sự đổi mới của chính sách BHXH, chính phủ ban hành Nghị định số 12/CP ngày 26/01/1995 về việc ban hành điều lệ BHXH và Nghị định số 19/CP ngày 16/02/1995 về thành lập Bảo hiểm xã hội Việt Nam. Quỹ BHXH hiện nay độc lập với ngân sách Nhà nước, hoạt động theo cơ chế đóng - hưởng, do đó càng nhiều người tham gia và đóng góp thì quy mô quỹ càng tăng. Đây là điều kiện tiên quyết để đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp cho người lao động (NLĐ).
Trong những năm qua, chính sách về thu BHXH đã nhiều lần được bổ sung, sửa đổi trên các nội dung đối tượng, phương thức, quy trình thu BHXH, đặc biệt từ sau khi Luật BHXH chính thức có hiệu lực 01/01/2007. Quản lý thu BHXH bắt buộc là một trong những nhiệm vụ quan trọng và khó khăn của ngành BHXH. Diện bao phủ còn ở mức thấp so với các nước trong khu vực; quỹ BHXH vẫn tiềm ẩn nguy cơ về mất cân đối trong trung và dài hạn; các chế độ BHXH còn chưa đa dạng, linh hoạt nên thiếu hấp dẫn; hồ sơ, thủ tục còn chưa thực sự thuận lợi cho người sử dụng lao động (NSDLĐ), NLĐ. Các đối tượng lao động lợi dụng những kẽ hở của pháp luật BHXH để trục lợi BHXH làm thất thoát 2 quỹ BHXH, số doanh nghiệp nợ đóng, trốn đóng BHXH bắt buộc vẫn còn khá phổ biến; việc tăng trưởng nguồn thu BHXH bắt buộc còn thấp chưa tương xứng với tiềm năng hiện tại.
Để khắc phục những hạn chế nêu trên, nhằm mở rộng và tăng trưởng nguồn thu BHXH bắt buộc, phát triển bền vững quỹ BHXH, rất cần có những giải pháp thiết thực, hiệu quả trong thời gian tới. BHXH tỉnh Hà Tĩnh dưới sự chỉ đạo của BHXH Việt Nam trong những năm qua đã đạt được nhiều thành tựu trong việc thực hiện các chính sách BHXH bắt buộc trên địa bàn. Quản lý thu BHXH bắt buộc tại BHXH tỉnh Hà Tĩnh đạt được những kết quả đáng ghi nhận như số người tham gia BHXH bắt buộc tăng, số tiền thu cũng tăng đảm bảo cho quỹ BHXH bắt buộc được ổn định và hiệu quả. Tuy nhiên, việc quản lý thu BHXH bắt buộc đã và đang nảy sinh nhiều vấn đề bất cập như nhiều doanh nghiệp không tự nguyện đăng ký nộp, tỷ lệ gia tăng về mức lương tham gia BHXH hàng năm chưa cao, số đơn vị nợ đọng, trốn đóng BHXH tăng nhanh, bên cạnh đó tỷ lệ bao phủ BHXH vẫn còn ở mức thấp.
Tình trạng đó đã gây ra sự thất thoát quỹ, ảnh hưởng đến quyền lợi của NLĐ, gây khó khăn cho việc quản lý thu BHXH, ảnh hưởng tới hiệu quả hoạt động trong công tác thu nộp nói riêng và công tác cân bằng thu - chi nói chung, ảnh hưởng trực tiếp đến sự tồn tại và phát triển sự nghiệp BHXH. Xuất phát từ thực tế trên, cần nghiên cứu rõ hơn về quản lý thu BHXH bắt buộc trên địa bàn tỉnh Hà Tĩnh trong những năm gần đây và qua đó đưa ra những đề xuất giúp cơ quan BHXH tỉnh có những giải pháp nhằm tăng cường quản lý thu BHXH bắt buộc. Do đó việc lựa chọn nghiên cứu đề tài “Quản lý thu Bảo hiểm xã hội bắt buộc tại Bảo hiểm xã hội tỉnh Hà Tĩnh” là rất quan trọng và cần thiết, nhằm góp phần giải quyết những vấn đề còn hạn chế nêu trên. Tổng quan nghiên cứu Trong những năm gần đây, lĩnh vực BHXH nói chung và thu BHXH nói riêng đã và đang được nhiều người quan tâm nghiên cứu.
Đã có một số công trình nghiên cứu về BHXH với những cách tiếp cận khác nhau, được đề cập và thể hiện trong 3 một số đề tài cấp Nhà nước, cấp Bộ và nhiều luận văn Tiến sĩ, Thạc sĩ khác. Có thể kể ra như: - Nguyễn Văn Châu (1996),“Thực trạng quản lý thu BHXH hiện nay và một số biện pháp nâng cao hiệu quả công tác thu”, đề tài nghiên cứu cấp Bộ (BHXH Việt Nam). Đây là một trong những đề tài được thực hiện sớm nhất kể từ khi ngành BHXH Việt Nam được thành lập (1995). Đối tượng nghiên cứu của đề tài là quản lý thu BHXH của BHXH Việt Nam với vai trò là cơ quan cấp Trung ương quản lý về BHXH, trong công cuộc đổi mới về kinh tế của Đảng và Nhà nước đề ra.
Phạm vi nghiên cứu trên toàn quốc. Đề tài đã đánh giá kết quả công tác thu BHXH thời kỳ kế hoạch hóa tập trung, bao cấp là nguyên nhân kìm hãm sự phát triển chính sách BHXH, phân tích thực trạng tình hình, những vấn đề đặt ra đối với BHXH Việt Nam đối với quản lý thu BHXH của BHXH Việt Nam khi mà Nhà nước đang mở ra một nền kinh tế vận hành theo cơ chế thị trường, với nhiều thành phần kinh tế, thu hút đầu tư nước ngoài đòi hỏi phải đổi mới chính sách pháp luật quy định về thu BHXH nhằm đảm bảo mở rộng đối tượng NLĐ và NSDLĐ thuộc các thành phần kinh tế tham gia đóng BHXH đầy đủ. Đáp ứng thực tiễn phong phú, đa dạng về các mức tiền lương, tiền công làm căn cứ đóng BHXH, hình thức đóng BHXH đồng thời có cơ chế quản lý số tiền thu BHXH từ cấp địa phương đến trung ương. Đề tài đã đóng góp những nghiên cứu khoa học, có ý nghĩa thực tiễn về xây dựng hệ thống biểu mẫu thu BHXH, phương thức thực hiện thu BHXH từ địa phương đến trung ương, quản lý quỹ BHXH cũng như hình thức, phạm vi đầu tư tăng trưởng một phần quỹ BHXH góp phần tạo lập bền vững và cân đối quỹ BHXH về lâu dài.
- Phạm Minh Việt (2019), “Quản lý thu Bảo hiểm xã hội ở Việt Nam”, luận án Tiến sĩ kinh tế, Học viện Tài chính. Tác giả đã bổ sung, hoàn thiện và hệ thống hóa những vấn đề lý luận cơ bản về quản lý thu BHXH; các nhân tố ảnh hưởng và tiêu chí đánh giá quản lý thu BHXH; nghiên cứu kinh nghiệm quản lý và kinh nghiệm tổ chức thực hiện BHXH ở một số quốc gia trên thế giới để rút ra bài học cho Việt Nam; đánh giá hoạt động quản lý thu BHXH ở Việt Nam hiện nay và sử dụng các phương pháp nghiên cứu phù hợp để rút ra những kết quả đạt được, hạn chế còn tồn 4 tại và nguyên nhân; dựa vào những hạn chế và nguyên nhân của hạn chế đã rút ra để đưa ra những giải pháp phù hợp nhằm tăng cường quản lý thu BHXH ở Việt Nam đến năm 2025 và những năm tiếp theo. - Thạc sĩ Trần Đình Liệu (2013), Phó Tổng Giám đốc BHXH Việt Nam, “Xây dựng quy định quản lý thu nợ BHXH, BHYT, BHTN”, đề án khoa học. Đề án đã nghiên cứu và đánh giá tình hình nợ BHXH, BHYT của các đơn vị SDLĐ tại 63 tỉnh, thành phố trên cả nước và công tác quản lý thu nợ BHXH, BHYT trong thời gian 03 năm 2010-2012.
Xác định những nguyên nhân khách quan, chủ quan đồng thời đề xuất các giải pháp quản lý có hiệu quả nhằm chống thất thu, ngăn ngừa tình trạng chiếm dụng tiền đóng và giảm nợ đọng BHXH, BHYT như: (i) Hoàn thiện Luật BHXH và các văn bản hướng dẫn có liên quan, giao thẩm quyền thanh tra về thu BHXH, BHYT cho cơ quan BHXH; (ii) Tăng cường sự lãnh đạo, chỉ đạo của cấp uỷ Đảng và chính quyền địa phương, sự phối hợp của các cơ quan quản lý Nhà nước ở địa phương trong công tác thu hồi nợ đọng BHXH, BHYT; (iii) Đẩy mạnh công tác cải cách thủ tục hành chính, ứng dụng công nghệ thông tin trong công tác thu BHXH, BHYT. Qua tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài, những nghiên cứu ở trên đã dựa trên cơ sở lý luận về quản lý thu, tình hình thực tế công tác thu của từng địa phương trong nước, theo từng giai đoạn để có những luận giải, phân tích, đưa ra những giải pháp, kiến nghị và đề xuất để hoàn thiện công tác quản lý thu BHXH nói chung, hay một địa phương, một số nhóm đối tượng,. cho phù hợp. Tuy nhiên, tình hình thực tế ở các địa phương khác nhau, trong giai đoạn hiện nay với những sự thay đổi phát triển kinh tế - xã hội nhanh chóng cũng như những chính sách mới trong quản lý nhà nước về BHXH đặt ra những yêu cầu mới trong công tác quản lý thu để đạt được hiệu quả.
Quản lý thu BHXH bắt buộc trên địa bàn tỉnh Hà Tĩnh đang có những hạn chế, tồn tại chưa mang lại kết quả như mong muốn, nhưng cũng chưa có đề tài nào nghiên cứu một cách có hệ thống về quản lý thu BHXH bắt buộc trên địa bàn tỉnh Hà Tĩnh. Trong luận văn, tác giả đã tham khảo những đề tài nghiên cứu liên quan trên để có cái nhìn tổng quát về quản lý thu BHXH bắt buộc, tiếp cận vấn đề quản lý thu BHXH bắt buộc ở những góc độ khác nhau, xem xét những giải 5 pháp, kiến nghị, đề xuất mà những đề tài đã đưa ra để gợi ý thêm những nhóm giải pháp phù hợp trên địa bàn tỉnh Hà Tĩnh nhằm quản lý thu BHXH bắt buộc tốt hơn, nâng cao hiệu quả quản lý. Mục tiêu nghiên cứu 3. Mục tiêu chung Thông qua nghiên cứu thực trạng quản lý thu BHXH bắt buộc tại BHXH tỉnh Hà Tĩnh những năm qua, luận văn đề xuất các giải pháp chủ yếu nhằm tăng cường quản lý thu BHXH bắt buộc tại BHXH tỉnh Hà Tĩnh trong thời gian tới.