CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU VỀ QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI THU-CHI NGÂN SÁCH ĐỊA PHƯƠNG 1. Tổng quan các công trình nghiên cứu đã công bố liên quan đến quản lý nhà nước đối với thu-chi ngân sách địa phương 1. Tổng quan các công trình nghiên cứu đã công bố ở nước ngoài liên quan đến quản lý nhà nước đối với thu-chi ngân sách địa phương 1.
Các nghiên cứu về tài chính công và quản lý tài chính công Vấn đề về quản lý tài chính công (TCC) đã có nhiều học giả nghiên cứu, có thể đề cập đến một số công trình sau: Sách Quản lý tài chính của Trung Quốc, bản dịch, Nhà xuất bản (NXB) Chính trị quốc gia (2008) của tác giả Hạng Hoài Thành (2002). Cuốn sách bao gồm 16 chương. Nội dung cuốn sách đề cập một cách rất toàn diện các vấn đề quản lý tài chính, chẳng hạn: quản lý dự toán ngân sách, Kho bạc nhà nước, chi tiêu công, bảo hiểm xã hội, thuế và phí, nợ quốc gia, vốn nhà nước tại doanh nghiệp…Ngoài ra, học giả còn trình bày quản lý kế toán, giám sát tài chính, tin học hóa trong quản lý tài chính và một vấn đề đáng quan tâm là quản lý tài chính trong quá trình toàn cầu hóa kinh tế. Từ năm 1998 đến nay, Trung Quốc đã thúc đẩy thực hiện cải cách chế độ quản lý dự toán, lấy cải cách dự toán ngành và phân loại thu chi dự toán làm nội dung chủ yếu và là trọng điểm của cải cách tài chính.
Đây cũng là bài học kinh nghiệm đối với Việt Nam khi hiện nay, công tác quản lý dự toán chưa được chú trọng, công tác quản lý chỉ tập trung vào khâu chấp hành và quyết toán; Chương 7, tác giả đề cập đến quản lý thu thuế. Trung Quốc đã hình thành thể chế quản lý thu thuế “quyền thu thuế tập trung, phân quyền có mức độ, thống nhất và phân chia kết hợp, phân cấp quản lý”. Nội dung cụ thể như sau: Quyền lập pháp thu thuế thuộc Đại hội đại biểu nhân dân toàn quốc và Ủy ban Thường vụ Đại hội, nhưng các cơ quan này cũng có thể trao 6 quyền cho Quốc vụ viện tiến hành lập pháp. Quốc vụ viện phụ trách đặt ra pháp quy hành chính thu thuế, công bố và thực thi điều lệ thu thuế, quyết định tăng giảm mục thuế, điều chỉnh thuế suất và thẩm xét chính sách giảm, miễn thuế.
Ho ̣c giả này sử du ̣ng ̀ h toán để nghiên cứu vấ n đề TCC và quỹ tài chiń h. Trong quá trình sử mô hin ̀ h toán để nghiên cứu vấ n đề TCC ông cho rằ ng, mô ̣t trong những du ̣ng mô hin điể m quan trọng đố i với viê ̣c quản lý TCC chính là quản lý thu và chi NS chính phủ. Trố n thuế đươ ̣c xem như mô ̣t trong những hiêṇ tươ ̣ng phải đươ ̣c kiể m soát đố i với bấ t kỳ chính phủ nào. Trố n thuế tỷ lê ̣ thuâ ̣n với sự lỏng lẻo trong quản lý TCC và nguyên nhân gố c rễ của nó là sự sơ hở của luâ ̣t pháp.
Viê ̣c chố ng thấ t thoát thuế phải bắ t đầ u bằ ng viê ̣c hoàn thiê ̣n luâ ̣t pháp về quản lý TCC. Wolfgang Streeck and Daniel Mertens (2011), Fiscal austerity and Public Investment (Tài chính thắt chặt và đầu tư công), MPIFG Discussion Paper, Max Planck Institute for the Study of Socieeties, Germany. Ho ̣c giả này đă ̣c biê ̣t coi trọng đầ u tư công trong viê ̣c quản lý tài chính quố c gia. Thông qua phân tích thố ng kê và điề u tra xã hô ̣i ho ̣c ông đã đưa ra nhâ ̣n đinh ̣ quan tro ̣ng về viê ̣c quản lý đầ u tư công và nhấ n ma ̣nh viê ̣c công khai minh ba ̣ch trong các quyế t đinh ̣ đầ u tư công của các cơ quan quản lý nhà nước.
Ông coi đây như là mô ̣t yêu cầ u bắ t buô ̣c đố i với quản lý NS của cả cấ p trung ương và cấ p điạ phương. Sự hài lòng của người dân đố i với các quyế t đinh ̣ và tổ chức thực thi đầ u tư công đươ ̣c ông cho là tiêu chí quan tro ̣ng để đánh gía hiệu quả đầ u tư công cũng như hiê ̣u quả quản lý tài chính quố c gia. Các nghiên cứu về thu-chi ngân sách nhà nước và quản lý thu-chi ngân sách nhà nước Về thuế cần phải kể đến cuốn Kinh tế học của Paul A.Samuelson (1948), do Vũ Cương- Đinh Xuân Hà- Nguyễn Xuân Nguyên- Trần Đình Toàn dịch, NXB Tài chính, năm 2011. Vấn đề về thuế được nghiên cứu trong Chương 17.
Các 7 vấn đề về thuế được nghiên cứu gồm: các nguyên tắc đánh thuế, trong đó nhấn mạnh đến nguyên tắc lợi ích và khả năng thanh toán, nguyên tắc công bằng ngang và công bằng dọc; thuế lũy tiến và lũy thoái, thuế trực thu và thuế gián thu. Cuốn sách này còn giới thiệu tổng quát các nguyên tắc tổ chức hệ thống thuế và các loại thuế chính mà chính quyền liên bang, bang và địa phương thu. Thuế thu nhập và thuế quỹ lương là các nguồn thu chính của chính quyền liên bang. Còn đối với nguồn thu của chính quyền bang và địa phương thì thuế tài sản và thuế tiêu thụ lại chiếm ưu thế.
Thuế tài sản chủ yếu đánh vào bất động sản, đất đai, nhà cửa. Mỗi địa phương đặt ra thuế suất hàng năm đánh vào giá trị đánh giá của tài sản. Các thành phố chủ yếu dựa vào thuế tài sản vì nhà cửa đất đai khó có thể chuyển đến thành phố khác để tránh bị thành phố này đánh thuế. Đặc biệt, cuốn sách đề cập đến hai hướng mà thuế có tác động lớn đến hoạt động kinh tế.
Thứ nhất, thuế suất ảnh hưởng đến quyết định đầu tư và tiết kiệm của dân chúng. Khi thuế suất ở một khu vực nào đó cao thì các nguồn lực sẽ chảy sang những khu vực thuế thấp hơn. Nếu những đầu tư rủi ro cao mà không được hưởng ưu đãi thuế thì nhà đầu tư sẽ thích đầu tư ở những lịch vực an toàn hơn. Thứ hai, tính toán về thuế thường có tác động đến thời điểm của nguồn thu nhập.
Tại chương 17 cũng đã đề cập đến chi tiêu của Chính phủ Mỹ. Hệ thống tài chính công của Mỹ là một chế độ tài khóa liên bang. Chính quyền liên bang tập trung các chi tiêu của mình vào việc cung cấp các hàng hóa công cộng quốc gia. Chính quyền bang và địa phương chủ yếu chi cho các hàng hóa công cộng địa phương- những hàng hóa mà lợi ích của nó nằm trong phạm vi địa phương.
Học giả đã khẳng định, chi tiêu của chính phủ là một tác nhân lớn nhất trong nền kinh tế, đóng vai trò chủ chốt trong việc xác định các hình thái tiêu dùng, đầu tư và lợi nhuận trong nền kinh tế. Viêng Thoong Sỉ Phăn Đon (2011) đã bảo vệ Luận án Tiến sĩ kinh tế, tại Học viện Chính trị- Hành chính Quốc gia Hồ Chí Minh với đề tài “Quản lý thu NSNN ở Cộng hòa dân chủ nhân dân Lào”. Luận án đã hệ thống hóa, làm sáng 8 tỏ những vấn đề lý luận và thực tiễn về quản lý thu NSNN trong nền kinh tế thị trường, như: khái niệm NSNN, khái niệm thu NSNN, đặc điểm và các yếu tố ảnh hưởng đến thu NSNN; khái niệm, đặc điểm, vai trò, mục tiêu và nội dung quản lý thu NSNN (trong đó nhấn mạnh đến hoạch định chính sách thu NSNN, quản lý quá trình tổ chức thu NSNN); mô hình tổ chức bộ máy quản lý thu NSNN. Luận án đưa ra được một số kinh nghiệm quản lý thu NSNN của Việt Nam, Thái Lan, Singapore, Pháp, Anh và rút ra 7 bài học có thể vận dụng trong quản lý NSNN ở CHDCND Lào.
Trên cơ sở phân tích thực trạng quản lý thu NSNN ở CHDCND Lào qua các thời kỳ, luận án đánh giá những thành công, hạn chế, nguyên nhân của các hạn chế trong quản lý thu NSNN ở Lào. Luận án đã đề xuất 5 định hướng và 4 nhóm giải pháp chủ yếu nhằm hoàn thiện quản lý thu NSNN ở Lào trong thời gian tới. Tuy nhiên, luận án chưa phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến quản lý thu NSNN và chưa đưa ra được các tiêu chí đánh giá hiệu quả của hoạt động quản lý thu NS; chưa chỉ rõ các căn cứ đề xuất giải pháp và điều kiện thực hiện các giải pháp. Nội dung quản lý thu NSNN được trình bày trong luận án là chưa nhất quán từ đầu đến cuối, cụ thể: Luận án cho rằng quản lý thu NSNN được hiểu là quá trình hoạch định và tổ chức thực hiện các chính sách thu NSNN.
Theo cách hiểu như vậy, luận án khẳng định quản lý thu NSNN bao gồm quá trình xây dựng các chính sách, chế độ thu, quá trình tổ chức hệ thống cơ quan thu, triển khai các phương pháp thu, kiểm tra giám sát hoạt động thu và giải quyết tranh chấp trong quá trình thu NSNN. Khi đề cập đến nội dung quản lý thu NSNN, luận án trình bày có hai nội dung lớn, đó là hoạch định chính sách thu NSNN và quản lý quá trình tổ chức thu NSNN; Đi vào phân tích thực trạng quản lý thu NSNN ở Lào, luận án lại xây dựng thành 3 nội dung là: chính sách thu NSNN; Quản lý quá trình thu NSNN và bộ máy thu NSNN. Như vậy, nội dung quản lý thu NSNN chưa được trình bày nhất quán trong các phần của luận án. 9 Michael Spackman (2002), Multi-year perspective in Budgeting and public investment planing (quan điểm dài hạn trong lập kế hoạch ngân sách và đầu tư công), OECD, Pari, April 2002.
Ho ̣c giả này cho rằ ng, khi có quá nhiề u mu ̣c tiêu thì viê ̣c lâ ̣p kế hoa ̣ch NS và kế hoa ̣ch đầ u tư công sẽ khó khăn và cũng không thể đem la ̣i hiê ̣u quả cao. Vì thế , trong mô ̣t thời gian nhấ t đinh ̣ chỉ nên tâ ̣p trung vố n NSNN cho mô ̣t số mu ̣c tiêu quan trọng hơn. Do đó, trước khi tiế n hành xây dựng kế hoa ̣ch NS và kế hoa ̣ch đầ u tư công phải xác đinh ̣ đươ ̣c mu ̣c tiêu cơ bản cầ n ưu tiên. Các kế hoa ̣ch đầ u tư công phải đươ ̣c thông qua ở cấ p cao nhấ t và phải đươ ̣c cấ p cao nhấ t kiể m soát chă ̣t che.̃ Đồ ng thời, kế hoa ̣ch đầ u tư công đươ ̣c công khai trước công chúng.