Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI HOẠT ĐỘNG BÁN ĐẤU GIÁ TÀI SẢN TRONG THI HÀNH ÁN DÂN SỰ TẠI ĐỊA PHƯƠNG 1. Cơ sở lý luận chung của bán đấu giá tài sản trong thi hành án dân sự tại địa phương 1. Các khái niệm Bán đấu giá tài sản là phương thức trao đổi tài sản đã có lịch sử hình thành từ rất lâu đời trên thế giới. Theo ghi chép của những người Hy Lạp cổ đại thì từ khoảng năm 500 năm trước công nguyên, hình thức bán đấu giá đã xuất hiện tại Babylon với đối tượng được mua bán là những người phụ nữ như một sự cưới hỏi.
Theo đó thì “những người phụ nữ xinh đẹp được đưa đến những cuộc đấu giá cao cấp, còn những phụ nữ xấu phải kèm theo của hồi môn và mang tới những cuộc đấu giá để đợi được chấp nhận. Bất cứ người con gái nào bị gả bán ngoài cuộc đấu giá đều là bất hợp pháp”. Theo bách khoa toàn thư mở Wikipedia thì “Đấu giá là quá trình mua và bán tài sản hoặc dịch vụ bằng cách đưa món hàng cần đấu giá, ra giá và sau đó bán món hàng cho người trả giá cao nhất”. Trong kinh tế học hiện đại, nhà kinh tế học người Anh - David W.
Pearce đã đưa ra định nghĩa: “Đấu giá là một thị trường trong đó người mua tiềm tàng đặt giá cho tài sản chứ không phải đơn thuần trả giá theo giá công bố của người bán” và thị trường đấu giá là “một thị trường có tổ chức, tại đó giá cả được điều chỉnh liên tục theo biến đổi của cung và cầu. Tại Việt Nam khái niệm bán đấu giá tài sản cũng được xem xét, đưa ra trong nhiều tài liệu khác nhau. Theo Từ điển Luật học thì “Bán đấu giá tài sản là hình thức bán công khai một tài sản, một khối tài sản; theo đó có nhiều người muốn mua tham gia trả giá, người trả giá cao nhất nhưng không thấp hơn giá khởi điểm là người mua được tài sản” [Luật đấu giá tài sản, 2016]. Theo Đại 6 Từ điển Bách khoa Việt Nam “Đấu giá là hình thức bán những tài sản hoặc tài sản thường thuộc loại đắt tiền, hàng quý hiếm.
Người bán đặt mức giá chuẩn, những người mua trả giá từ thấp đến cao, tài sản được bán cho người mua trả cao nhất” Như vậy, cả trên thế giới và ngay tại Việt Nam cũng đang tồn tại khá nhiều quan điểm, định nghĩa khác nhau về bán đấu giá tài sản. Mặc dù còn có sự khác biệt giữa Việt Nam so với thế giới về hình thức, phương thức bán đấu giá nhưng nhìn chung đều cho thấy bán đấu giá tài sản là hình thức mua bán đặc biệt, bản chất là một phương thức mua bán công khai tài sản, có nhiều người tham gia trả giá, được tổ chức theo những nguyên tắc và trình tự, thủ tục nhất định. Theo đó, người mua tự trả giá dựa trên giá khởi điểm do bên bán đưa ra. Người nào trả giá đáp ứng điều kiện quy định trước của phiên bán đấu giá sẽ được quyền mua tài sản đấu giá.
Để có thể bán đấu giá một tài sản thì cần thiết phải có tài sản để mang bán hay về danh nghĩa phải nắm giữ được tài sản đó. Do đó, quá trình bán đấu giá tài sản thi hành án được bắt đầu kể từ khi Chấp hành viên kê biên tài sản, định giá tài sản và kết thúc khi tài sản đem bán đấu giá được bàn giao xong xuôi cho người thắng cuộc trong phiên đấu giá. Như vậy, bán đấu giá tài sản trong THADS là hình thức mua bán đặc biệt, công khai đối với tài sản bị kê biên để thi hành án, theo nguyên tắc và trình tự, thủ tục do pháp luật quy định, người mua trả giá dựa trên khởi điểm do cơ quan thi hành án xác định, người nào trả giá cao nhất sẽ được quyền mua tài sản đấu giá [Đặng Trần Hoàng Linh, 2012]. Đặc điểm Khác với việc bán đấu giá tài sản thông thường, việc bán đấu giá tài sản trong thi hàn thi hành án dân sự có một số đặc điểm, đặc thù đó là: - Về chủ thể tham gia quan hệ bán đấu giá tài sản trong thi hành án dân sự Trong nguyên lý chung của bán đấu giá tài sản thì người bán đấu giá tài sản là doanh nghiệp có chức năng bán đấu giá tài sản hoặc trung tâm dịch vụ 7 bán đấu giá tài sản; người yêu cầu bán đấu giá có thể là chủ sở hữu của tài sản bán đấu giá, bên nhận bảo đảm tài sản đấu giá, cơ quan thi hành án; người tham gia đấu giá là người được quyền tham gia trả giá khi cuộc bán đấu giá tài sản được tiến hành, bao gồm những người đã đăng ký đấu giá, nộp lệ phí tham gia đấu giá và có tên trong danh sách đấu giá; người mua tài sản đấu giá là người trả giá cao nhất trong số những người tham gia đấu giá với điều kiện giá mua tài sản mà họ đã trả bằng hoặc cao hơn giá khởi điểm.
Tuy nhiên, trong việc bán đấu giá tài sản thi hành án dân sự thì người yêu cầu bán đấu giá không phải là chủ sở hữu của tài sản bán đấu giá mà là cơ quan thi hành án (khi họ không tự nguyện). Đây chính là yếu tố chi phối, tác động nhiều đến quá trình bán đấu giá và việc thực hiện các trình tự thủ tục bán đấu giá. - Về ý chí của người có tài sản bán đấu giá trong thi hành án dân sự: Trong bán đấu giá thông thường thì người có tài sản chủ động mang tài sản, hàng hóa của mình tham gia đấu giá với mong muốn thu được lợi nhuận cao nhất từ hàng hóa, tài sản đó do đó họ tham gia với vai trò tích cực, chủ động để việc bán đấu giá nhangh chóng thành công. Tuy nhiên, bán đấu giá tài sản THADS với tư cách là một biện pháp tiếp nối trong quá trình cưỡng chế tài sản của người phải thi hành án nhằm bảo đảm thi hành án nên người có tài sản bán đấu giá không tự nguyện mang tài sản của mình đến bán đấu giá mà bị cưỡng chế bởi cơ quan có thẩm quyền (cơ quan THADS).
Khi tham gia bán đấu giá, người được thi hành án mong muốn việc bán đấu giá nhanh chóng thành công để bản án, quyết định của Tòa án có hiệu lực thực thi và bản thân nhanh chóng nhận được tài sản. Tuy nhiên, người phải thi hành án (là người có tài sản bị mang ra bán đấu giá) thì mang tâm lý bị ép buộc, cưỡng chế nên thường có tâm lý chây ỳ, cố tình gây khó khăn, cản trở cho quá trình bán đấu giá tài sản thi hành án. Sau khi quá trình bán đấu giá tài sản diễn ra thành công thì người đang sở hữu tài sản bán đấu giá tìm mọi cách cản trở, không bàn giao tài sản đã bán đấu giá khiến cho người mua được tài sản bán đấu giá khá vất vả trong quá trình trở thành chủ sở hữu hợp pháp của tài sản. 8 - Có sự tham gia của cơ quan nhà nước có thẩm quyền trong quan hệ bán đấu giá tài sản.
Khác với bán đấu giá thông thường, việc bán đấu giá chỉ có sự tham gia của người có tài sản mang bán đấu giá, người mua được tài sản bán đấu giá và cá nhân, tổ chức thực hiện việc bán đấu giá. Bán đấu giá tài sản trong THADS là quá trình phức tạp với sự tham gia của nhiều bên, bao gồm: Người sở hữu tài sản bị mang bán đấu giá (người phải thi hành án); Cơ quan THADS (Chấp hành viên); tổ chức bán đấu giá tài sản, Viện kiểm sát nhân dân, người có quyền lợi liên quan đến việc bán đấu giá (người được thi hành án) và người mua được tài sản bán đấu giá. Việc bán đấu giá tài sản trong THADS là quá trình phức tạp và có thể gặp vướng mắc ngay từ quá trình định giá tài sản nhất là khi hai bên phải thi hành án và bên được thi hành án không thống nhất được về giá trị tài sản, về tổ chức thẩm định giá và Chấp hành viên phải quyết định những công việc này. Trong quá trình tổ chức việc bán đấu giá có thể phát sinh tranh chấp giữa những người tham gia đấu giá, người có tài sản bán đấu giá với to chức cung cấp dịch vụ bán đấu giá và khi kết thúc việc đấu giá vẫn có thể xảy ra tranh chấp xung quanh việc bàn giao tài sản bán đấu giá.
Do có nhiều bên tham gia trong bán đấu giá tài sản thi hành án, việc bán đấu giá tài sản thi hành án phức tạp và có thể gặp vướng mắc nên pháp luật quy định trình tự, thủ tục bán đấu giá khá chặt chẽ và có cần sự phối hợp chặt chẽ giữa các bên tham gia. Quá trình bán đấu giá tài sản để THADS đòi hỏi những cá nhân, tổ chức có thẩm quyền liên quan thực hiện trách nhiệm một cách công tâm, khách quan, tuân thủ đầy đủ quy định của pháp luật, đồng thời có sự phối hợp chặt chẽ, kịp thời với các người sở hữu tài sản bị bán đấu giá, người mua được tài sản bán đấu giá và người được thi hành án để nhanh chóng giải quyết những vướng mắc nảy sinh trong quá trình thực hiện công việc này. - Phương thức, hình thức bán đấu giá 9 Trong bán đấu giá thông thường, việc bán đấu giá có thể thực hiện bằng nhiều phương thức khác nhau như trả giá công khai lên, trả giá công khai xuống. miễn là hai bên (bên có tài sản mang bán đấu giá và bên thực hiện dịch vụ bán đấu giá) thỏa thuận với nhau về hình thức thực hiện và thỏa thuận đó tuân thủ theo đúng quy định pháp luật.
Việc bán đấu giá tài sản trong THADS với tư cách là một công đoạn trong cưỡng chế thi hành án và người trực tiếp sở hữu tài sản đang bán đấu giá thường có tâm lý bị ép buộc phải thực hiện nên tìm mọi cách gây khó khăn, cản trở. Do vậy, để giảm, tránh mọi mâu thuẫn có thể phát sinh giữa các bên pháp luật đã có quy định chặt chẽ về phương thức, hình thức bán đấu giá. Tại Việt Nam, việc bán đấu giá tài sản được thực hiện theo hình thức đấu giá trực tiếp bằng lời nói và đấu giá bằng bỏ phiếu.