CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ QUẢN LÝ ĐẦU TƯ BẰNG NGUỒN VỐN NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC 1. KHÁI NIỆM, VAI TRÒ CỦA ĐẦU TƯ VÀ QUẢN LÍ HOẠT ĐỘNG ĐẦU TƯ BẰNG NGUỒN NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC 1. Khái niệm nguồn vốn ngân sách nhà nước a. Khái niệm ngân sách nhà nước Ngân sách Nhà nước (NSNN) là phạm trù kinh tế và là phạm trù lịch sử.
Sự hình thành và phát triển của NSNN gắn liền với sự xuất hiện và phát triển của kinh tế hàng hoá - tiền tệ trong những phương thức sản xuất của các cộng đồng và Nhà nước của từng cộng đồng. Nói cách khác, sự tồn tại của kinh tế hàng hoá - tiền tệ là những tiền đề cho sự phát sinh, tồn tại và phát triển của NSNN. NSNN luôn gắn liền với Nhà nước, nó được dùng để chỉ các khoản thu nhập và chi tiêu của Nhà nước được thể chế hoá bằng pháp luật. Quốc hội thực hiện quyền lập pháp về NSNN, còn quyền hành pháp do Chính phủ thực hiện.
Xét về hình thức, NSNN là một bản dự toán thu và chi do Chính phủ lập ra, để trình Quốc hội phê chuẩn và giao cho Chính phủ tổ chức thực hiện. Xét về thực thể, NSNN bao gồm những nguồn thu, khoản chi cụ thể và được định lượng. Các nguồn thu đều được xếp vào một quỹ tiền tệ đó là quỹ NSNN, và các khoản chi đều được xuất ra từ quỹ tiền tệ ấy. Thu và chi quỹ này có quan hệ ràng buộc với nhau gọi là cân đối.
Cân đối thu chi NSNN là một cân đối lớn trong nền kinh tế thị trường và được Nhà nước đặc biệt quan tâm. Vì lẽ đó, có thể khẳng định NSNN là một quỹ tiền tệ lớn của Nhà nước. Xét về các quan hệ kinh tế, các nguồn thu, khoản chi trong NSNN đều phản ánh những quan hệ kinh tế nhất định giữa Nhà nước với đối tượng nộp, giữa Nhà nước với đối tượng thụ hưởng. Luan van 7 Vì thế, "Ngân sách nhà nước là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước đã được cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định và được thực hiện trong một năm để bảo đảm thực hiện các chức năng nhiệm vụ của Nhà nước".
NSNN bao gồm ngân sách trung ương và ngân sách địa phương. Chi ngân sách nhà nước Chi NSNN là việc phân phối và sử dụng quỹ NSNN nhằm đảm bảo thực hiện các chức năng của Nhà nước theo những nguyên tắc nhất định. Chi NSNN là quá trình phân phối lại các nguồn tài chính đã được tập trung vào NSNN và đưa chúng đến mục đích sử dụng. Vì thế, chi NSNN là những việc cụ thể, không chỉ dừng lại trên các định hướng mà phải phân bổ cho từng mục tiêu, từng hoạt động và từng công việc thuộc chức năng của Nhà nước.
"Chi ngân sách nhà nước bao gồm các khoản chi phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh, bảo đảm hoạt động của bộ máy nhà nước; chi trả nợ của nhà nước; chi viện trợ và các khoản chi khác theo quy định của pháp luật". Do NSNN gồm ngân sách trung ương và ngân sách địa phương, trong đó chi NSNN cấp tỉnh thuộc nhiệm vụ chi của ngân sách địa phương, bao gồm: Chi đầu tư phát triển (ĐTPT); Chi thường xuyên; Chi trả nợ gốc và lãi các khoản tiền huy động cho đầu tư; Chi bổ sung quỹ dự trữ tài chính cấp tỉnh; Chi bổ sung cho ngân sách cấp dưới. Trong đó chi cho ĐTPT luôn là một khoản mục chi quan trọng trong chi NSNN của Chính phủ Việt Nam trong những năm qua. Vốn đầu tư từ ngân sách nhà nước Vốn đầu tư từ ngân sách là một bộ phận cấu thành quan trọng của hoạt động chi ngân sách.
Nó chính là nguồn tài chính do NSNN chi ra để thực hiện nhiệm vụ đầu tư phát triển trong xã hội. Nếu xét trên tổng thể nền kinh tế thì Luan van 8 nguồn vốn ĐTPT từ NSNN (Ig) được xác định theo công thức sau: Ig = (T – Cg) + Fg Trong đó: - T: là các khoản thu của khu vực nhà nước. - Cg là các khoản chi tiêu của khu vực nhà nước không kể chi đầu tư. Chênh lệch giữa khoản thu va chi này là tiết kiệm của khu vực nhà nước.
- Fg : là các khoản viện trợ và vay từ nước ngoài vào khu vực nhà nước. Dựa vào đẳng thức trên, ta thấy đầu tư khu vực nhà nước được tài trợ từ ba nguồn: Thứ nhất là khả năng huy động vốn của khu vực nhà nước từ khu vực doanh nghiệp và cá nhân hoặc các tổ chức tài chính trung gian. Hình thức thức này được huy động bằng việc phát hành trái phiếu, kì phiếu của nhà nước. Thứ hai là tiết kiệm của khu vực nhà nước, bằng các khoản thu về ngân sách nhà nước trừ cho các khoản chi thường xuyên.
Trong trường hợp các nước kém phát triển thì khoản tiết kiệm này rất khiêm tốn, không đủ đáp ứng nguồn vốn lớn cho đầu tư phát triển, nhất là vào lĩnh vực kết cấu hạ tầng. Thứ ba là nguồn vốn giúp đỡ từ nước ngoài. Nguồn này có vay trò khá quan trọng đối với các nước kém phát triển. Các nguồn từ nước ngoài thường dưới dạng viện trợ hoặc nợ.
Khái niệm, vai trò của hoạt động đầu tư bằng nguồn vốn NSNN a. Khái niệm đầu tư từ NSNN Đầu tư từ nguồn vốn NSNN là quá trình nhà nước sử dụng NVNS để thực hiện các hoạt động đầu tư phát triển trong xã hội. Ở Việt Nam, hoạt động đầu tư này chiếm vị trí đặc biệt quan trọng trong nền kinh tế, bởi vì: - Đây là nguồn đầu tư chủ yếu, quyết định sự phát triển cơ sơ hạ tầng Luan van 9 kỹ thuật và cơ sở hạ tầng xã hội. Là nền tảng để thực hiện công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước.
Nhà nước của bất kỳ quốc gia nào cũng đặc biệt quan tâm đến vấn đề đầu tư này. - Trong tiến trình xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta, đầu tư từ nguồn vốn NSNN tạo nên thành phần kinh tế nhà nước. Thành phần này đóng vai trò chủ đạo trong nền kinh tế. Điều đó phản ánh vai trò của nguồn vốn đầu tư từ NSNN.
- Nguồn vốn đầu tư từ NSNN ở bất kỳ quốc gia nào, đặc biệt là ở các nước đang phát triển như nước ta là yếu tố vật chất có ý nghĩa quyết định để thực hiện tốt chủ trương, chính sách phát triển kinh tế xã hội của Nhà nước. Ở Việt Nam, đây là điều kiện vật chất kỹ thuật cần thiết để ổn định và củng cố chế độ chính trị, nâng cao hiệu lực và hiệu quả quản lý nhà nước cũng như không ngừng cải thiện đời sống nhân dân. Đối tượng đầu tư từ ngân sách trong điều kiện Việt Nam hiện nay chủ yếu là hướng đến: - Các dự án thuộc kết cấu hạ tầng kinh tế xã hội không có khả năng thu hồi vốn trực tiếp. - Các dự án của các doanh nghiệp nhà nước hoạt động công ích, góp vốn cổ phần liên doanh bằng nguồn vốn đầu tư xây dựng cơ bản của Nhà nước vào các doanh nghiệp có sự tham gia của Nhà nước theo quy định của pháp luật.
- Các dự án của một số doanh nghiệp thuộc các lĩnh vực then chốt theo quyết định của Chính phủ. - Các dự án quy hoạch ngành và lãnh thổ, quy hoạch xây dựng đô thị nông thôn. - Các dự án, chương trình phát triển kinh tế xã hội. Vai trò của đầu tư bằng nguồn vốn ngân sách Đầu tư bằng nguồn vốn NSNN có vai trò rất quan trọng đối với sự phát triển của nền kinh tế quốc dân, vai trò quan trọng này được thể hiện ở các mặt sau: - Đầu tư bằng nguồn vốn NSNN là nhân tố quan trọng thúc đẩy sự phát triển nền kinh tế quốc dân, thu hút lao động, sử dụng có hiệu quả nguồn tài nguyên của đất nước và thúc đẩy phát triển công nghệ mới, đặc biệt là các công nghệ trong lĩnh vực tư nhân không đủ khả năng đầu tư.
- Đầu tư bằng nguồn vốn NSNN tạo ra cơ cấu kinh tế mới, hình thành ngành mới, tăng cường chuyên môn hóa và phân công lao động xã hội. Giải quyết những mất cân đối về phát triển giữa các vùng lãnh thổ, đưa những vùng kém phát triển thoát khỏi tình trạng đói nghèo, phát huy tối đa những lợi thế so sánh về tài nguyên, địa thế, kinh tế, chính trị… của những vùng có khả năng phát triển nhanh hơn, làm bàn đạp thúc đẩy những vùng khác cùng phát triển. - Ngoài đầu tư cho sản xuất, kinh doanh, dịch vụ đầu tư bằng nguồn vốn NSNN còn có vai trò quan trọng trong đời sống xã hội như: củng cố vững chắc an ninh quốc phòng; văn hóa nghệ thuật, tạo sự phát triển đồng đều giữa các vùng trong cả nước, tạo ra một cơ cấu kinh tế – xã hội hợp lý, tăng trưởng và phát triển bền vững. Do vậy, cần có kế hoạch đầu tư hợp lý và cân đối để mọi hoạt động trong xã hội được bình ổn và cân bằng 1.
Quản lý nhà nước đối với các dự án đầu tư bằng nguồn vốn NSNN a. Khái niệm quản lí nhà nước đối với dự án đầu tư bằng nguồn vốn NSNN Quản lý, theo nghĩa chung, là sự tác động có mục đích của chủ thế vào các đối tượng quản lý nhằm đạt được các mục tiêu quản lý đã đề ra. Luan van 11 Quản lý Nhà nước đối với hoạt động đầu tư từ NSNN là sự tác động liên tục, có tổ chức, có định hướng mục tiêu của các cơ quan quản lý Nhà nước các cấp vào các yếu tố của quá trình đầu tư sử dụng nguồn vốn NSNN (bao gồm công tác chuẩn bị đầu tư, thực hiện đầu tư và vận hành kết quả đầu tư) bằng một hệ thống đồng bộ các công cụ quản lý của Nhà nước nhằm đạt được kết quả và hiệu quả đầu tư cao nhất, trong điều kiện cụ thể xác định và trên cơ sở vận dụng sáng tạo những quy luật khách quan và quy luật đặc thù của đầu tư. Nguyên tắc về quản lý đầu tư bằng nguồn vốn ngân sách Nguồn vốn ngân sách về bản chất là nguồn hùy động từ nhân dân để đảm bảo cho một số hoạt động chung của xã hội và Nhà nước là cơ quan được ủy quyền để thực hiện các công việc đó.