Chương 1: Lý luận chung về ngân sách nhà nước và quản lý chi ngân sách nhà nước. Thực trạng quản lý chi ngân sách nhà nước tại huyện Thạch Hà, tỉnh Hà Tĩnh. Một số giải giải pháp nhằm hoàn thiện quản lý chi ngân sách nhà nước tại huyện Thạch Hà, tỉnh Hà Tĩnh. 6 Chƣơng 1: LÝ LUẬN CHUNG VỀ NGÂN SÁCH NHÀ NƢỚC VÀ QUẢN LÝ CHI NGÂN SÁCH NHÀ NƢỚC.
Những vấn đề về NSNN: 1. Khái niệm, bản chất và chức năng của NSNN: 1. Khái niệm: Khái niệm về NSNN hiện nay còn có nhiều ý kiến khác nhau. Thuật ngữ ngân sách (Budget) bắt nguồn từ tiếng Anh, có nghĩa là cái ví, cái xắc.
Tuy nhiên trong đời sống kinh tế, thuật ngữ này đã thoát ly ý nghĩa ban đầu và mang nội dung hoàn toàn mới. Khái niệm Ngân sách theo các quan điểm khác nhau như: Theo từ điển bách khoa toàn thư Liên xô (cũ) cho rằng: Ngân sách là bảng liệt kê các khoản thu, chi bằng tiền trong một giai đoạn nhất định của Nhà nước; Mọi kế hoạch thu chi bằng tiền của bất kỳ một xí nghiệp, cơ quan, hoặc cá nhân nào trong một giai đoạn nhất định. Theo từ điển Nouveau Larousse của Pháp thì: Ngân sách là bảng liệt kê, dự kiến các khoản thu nhập và chi trả của một cơ quan, một công xã, vv Theo Từ điển kinh doanh nước Anh, do J. Adam biên tập giải thích thuật ngữ Ngân sách như sau: Bảng kế toán về khả năng thu nhập (tiền thu vào) và chi tiêu (tiền xuất ra) trong một giai đoạn nhất định của tương lai, thường là một năm; NSNN là bảng kế hoạch về thu nhập và chi tiêu quốc gia (nhà nước) trong tương lai.
Nó được ông Quốc khố đại thần trình ra trước Nghị viện một lần trong năm, được Nghị viện xem xét và có những đề xuất thay đổi thuế khóa, những vấn đề đó sau này trở thành luật trong năm Tài chính; Bảng tính toán về khả năng chi phí để thực hiện một kế hoạch hoặc một chương trình vì một đích nhất định nào đó (Ngân sách quảng cáo, Ngân sách đầu tư, Ngân sách nghiên cứu).TS Tào Hữu Phùng và GS.TS Nguyễn Công Nghiệp thì: NSNN là dự toán (kế hoạch) thu, chi bằng tiền của Nhà nước trong một khoảng thời gian nhất định (phổ biến là một năm). 7 Theo Luật NSNN của nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam ban hành ngày 16/12/2002 thì NSNN có khái niệm sau: NSNN là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước đã được cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định và được thực hiện trong một năm để bảo đảm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước. Nội dung kinh tế của NSNN: Mặc dù các biểu hiện của NSNN rất đa dạng và phong phú, nhưng về thực chất chúng đều phản ánh các nội dung Kinh tế - Xã hội cơ bản là: NSNN hoạt động trong lĩnh vực phân phối các nguồn tài chính của xã hội và vì vậy, nó thể hiện các mối quan hệ về lợi ích kinh tế đa diện giữa Nhà nước và xã hội. Quyền lực trong phân phối các nguồn lực đó thuộc về Nhà nước.
Mọi khoản thu và chi NSNN đều do Nhà nước quyết định và nhằm mục đích phục vụ yêu cầu thực hiện các chức năng của Nhà nước. Vì vậy, nội dung kinh tế của NSNN theo GS.TS Tào Hữu Phùng và PGS.TS Nguyễn Công Nghiệp, như sau: Nội dung kinh tế của NSNN là hệ thống các mối quan hệ kinh tế giữa Nhà nước và xã hội phát sinh trong quá trình Nhà nước huy động và sử dụng các nguồn tài chính nhằm đảm bảo yêu cầu thực hiện các chức năng quản lý và điều hành nền kinh tế-xã hội của mình.TS Nguyễn Thanh Tuyền thì: Nội dung kinh tế của NSNN là tổng thể các quan hệ kinh tế phát sinh trong quá trình phân phối các nguồn lực tài chính, hình thành quỹ tiền tệ tập trung, nhằm thực hiện các nhiệm vụ KT- XH của Nhà nước đương quyền trong một thời kỳ nhất định. Hai định nghĩa trên, tuy có những khác biệt nhất định song nó đã phải ảnh đầy đủ nội dung KT- XH của NSNN cũng như vai trò là một công cụ kinh tế tất yếu của nhà nước. Chức năng của NSNN: NSNN là một bộ phận rất quan trọng trong hệ thống tài chính và đóng vai trò chủ đạo trong hệ thống tài chính quốc gia.
Vì vậy, NSNN cũng có đầy đủ hai chức năng của tài chính là chức năng phân phối và chức năng giám đốc. - Chức năng phân phối của NSNN thể hiện qua quá trình phân phối tổng sản phẩm xã hội để hình thành quỹ tiền tệ tập trung lớn nhất của Nhà nước và đảm bảo các nhu cầu chi tiêu theo dự toán của Nhà nước. Chức năng phân phối của NSNN thể hiện đầy đủ cả quá trình phân phối lần đầu và phân phối lại mà chủ thể phân phối là Nhà nước, nhằm đảm bảo thực hiện các chức năng quản lý và điều hành nền KT- XH của Nhà nước. Quá trình phân phối lần đầu của NSNN là quá trình Nhà nước huy động các nguồn tài chính từ xã hội để hình thành NSNN, cũng chính là quá trình thu NSNN.
Quá trình phân phối lại của NSNN là quá trình Nhà nước sử dụng NSNN nhằm đảm bảo các nhu cầu chi tiêu của Nhà nước, cũng chính là quá trình chi NSNN phục vụ cho việc quản lý và điều hành nền KT- XH của Nhà nước. - Chức năng giám đốc (kiểm tra) của NSNN thể hiện qua việc Nhà nước thực hiện chức năng giám đốc bằng đồng tiền đối với mọi hoạt động trong nền kinh tế. Quá trình huy động và sử dụng NSNN phải được thực hiện bằng luật pháp, vì vậy phải được theo dõi, quản lý, giám sát, kiểm tra chặt chẽ bằng đồng tiền theo những định chế, chuẩn mực đã được Nhà nước quy định. Chức năng giám đốc của NSNN hình thành trong quá trình Nhà nước huy động, tập trung, phân phối và sử dụng nguồn vốn NSNN.
Nhà nước thực hiện sự giám sát hoạt động của các chủ thể trong nền KT- XH thông qua các khoản thu, chi NSNN bằng tiền. Thông qua chức năng giám đốc, Nhà nước tác động vào quá trình quản lý vĩ mô nền KT- XH. Chức năng giám đốc của NSNN giúp cho hiệu quả thực hiện NSNN được tốt hơn. Ngoài hai chức năng nêu trên, NSNN còn có hai chức năng sau: Chức năng tổ chức vốn và Chức năng điều chỉnh quá trình kinh tế được thể hiện qua vai trò của NSNN.
Vai trò của NSNN Vai trò của NSNN được xác định trên cơ sở các chức năng của NSNN và trên cơ sở các nhiệm vụ cụ thể của nó trong từng giai đoạn lịch sử. Do vậy, vai trò của NSNN trong giai đoạn hiện nay như sau: NSNN với vai trò theo chức năng của NSNN là huy động nguồn tài chính để đảm bảo các nhu cầu chi tiêu của Nhà nước. Đồng thời, NSNN thực hiện cân đối giữa các khoản thu và các khoản chi (bằng tiền) của Nhà nước. Vai trò của NSNN biểu hiện qua việc NSNN động viên các nguồn lực hữu hình và vô hình bao gồm: Các nguồn lực hữu hình trong nước như các nguồn vốn bằng tiền hoặc đang ở dạng luân chuyển (Vốn lưu động, vốn cố định trong doanh nghiệp, vốn luân chuyển trên thị trường tài chính) phát triển cuối cùng là doanh lợi tăng thu thuế, phí hoặc đang ở dạng tích luỹ (Dự trử quốc gia, dự trử bắt buộc, quỹ dự phòng) cho vay để phát triển và huy động các nguồn lực ở nước ngoài qua việc huy động các nguồn đầu tư trực tiếp của nước ngoài (BOT, BTO, BT) mà chúng ta có thể nhận dạng được; Động viên các nguồn tài chính vô hình là các nguồn tài chính ở dạng tiềm ẩn khó nhận dạng nhưng nó có tác động gián tiếp đến việc gia tăng nguồn lực tài chính quốc gia một cách hiệu quả và bền vững (Độc quyền thương hiệu, sở hữu công nghiệp, phần mềm tin học, phát triển Giáo dục và đào tạo, uy tín cá nhân, chính sách đúng đắn và kịp thời, khai thác các di tích lịch sử, chống tham nhũng, sử dụng hiệu quả nguồn vốn vay nước ngoài, đầu tư mạo hiểm, quan hệ hữu hảo với các nước).
- Bảo đảm các nhu cầu chi tiêu để phát triển KT-XH phục vụ quá trình CNH- HĐH đất nước. - Điều hoà các nguồn vốn giữa các vùng và các ngành kinh tế. - Tài trợ đối với các tổ chức kinh tế. Mặt khác, NSNN là công cụ quan trọng của Nhà nước và nền kinh tế thị trường cần thiết phải có sự điều chỉnh vĩ mô từ phía Nhà nước.
Vì vậy, NSNN có vai trò là công cụ điều chỉnh vĩ mô nền kinh tế xã hội theo định hướng của Nhà nước. Có thể khái quát vai trò của NSNN trong các lĩnh vực KT- XH, thị trường như sau: 10 Về mặt Kinh tế: NSNN phải là công cụ đắc lực của Nhà nước trong việc định hướng, điều chỉnh hình thành cơ cấu kinh tế ngày càng hợp lý, hiệu quả hơn. NSNN góp phần quan trọng trong việc đầu tư phát triển cơ sở hạ tầng tạo động lực phát triển kinh tế, tạo môi trường và điều kiện thuận lợi phát triển sản xuất kinh doanh của nền kinh tế nhiều thành phần, giữ cho nền kinh tế cạnh tranh lành mạnh, tích cực chống độc quyền, đầu cơ. Đồng thời, khắc phục những khuyết tật của cơ chế thị trường và hổ trợ cho sự phát triển của các thành phần kinh tế trong những trường hợp cần thiết.
Về mặt xã hội: NSNN là công cụ đắc lực của Nhà nước trong việc giải quyết tất cả các vấn đề mặt xã hội như điều tiết thu nhập của người thu nhập cao, thông qua quá trình phân phối và phân phối lại của NSNN để người có thu nhập thấp cũng được hưỡng lợi, hạn chế tốc độ phân hóa giàu nghèo trong xã hội, hướng dẫn tiêu dùng của xã hội, giải quyết các nhu cầu chính sách xã hội về phổ cập giáo dục, sức khoẻ cộng đồng, đời sống tinh thần, lao động tiền lương, đền ơn đáp nghĩa, xóa đói giảm nghèo, chống tiêu cực, tệ nạn xã hội. Tạo môi trường xã hội lành mạnh đậm đà bản sắc dân tộc và văn minh. Về mặt thị trường: NSNN có vai trò rất quan trọng trong việc bình ổn giá cả thị trường theo hướng tích cực, chống lạm phát tiêu cực, tạo môi trường cạnh tranh bình đẳng giữa các thành phần kinh tế trong nền kinh tế thị trường, tạo điều kiện tiền đề phát triển thị trường, cũng như tham gia điều tiết, điều chỉnh những mặt tiêu cực của thị trường. Thúc đẩy sự phát triển mối quan hệ hàng- tiền trong nước và quốc tế.